خلاصه مدیریتی

بیان / شرح مسئله

باتوجه‌به روند سالمندی جمعیت و افزایش تدریجی تعهدات صندوق‌های بازنشستگی، نحوه مدیریت و سرمایه‌گذاری ذخایر این صندوق‌ها یکی از عوامل مؤثر بر پایداری مالی آنها در بلندمدت است. اهمیت این موضوع درمورد صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستائیان و عشایر دوچندان است؛ زیرا این صندوق در مقایسه با صندوق‌های بزرگ و بالغ کشور، هنوز در مرحله نسبتاً جوان چرخه عمر خود قرار دارد و بخش مهمی ‌از منابع آن امکان تبدیل ‌شدن به ذخایر برای تأمین تعهدات آتی را دارد.

براین‌اساس مسئله اصلی گزارش حاضر، بررسی عملکرد سرمایه‌گذاری‌های صندوق روستائیان و مقایسه آن با سایر صندوق‌ها ازجمله سازمان تأمین اجتماعی و صندوق بازنشستگی کشوری است. در این راستا، گزارش حاضر ساختار و ترکیب دارایی‌ها، میزان بازده و ریسک، وضعیت مطالبات صندوق از دولت و شرکت‌های زیرمجموعه، حکمرانی و شفافیت سرمایه‌گذاری‌ها و چالش‌های پیش‌روی صندوق را بررسی می‌کند.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

یکی از ویژگی‌های صندوق، برخورداری از جریان نقدی نسبتاً مناسب در مقایسه با صندوق‌های بالغ است. صندوق در پایان سال ۱۴۰۳، حدود ۲.۴۷ میلیون بیمه‌پرداز و ۲۲۳ هزار مستمری‌بگیر داشته است. این وضعیت، امکان انباشت ذخایر و حضور فعال‌تر آن را در حوزه سرمایه‌گذاری فراهم کرده است.

بررسی منابع صندوق نیز نقش مهم سرمایه‌گذاری‌ها را نشان می‌دهد. طی یک دوره ۸ساله، به‌طور متوسط حدود ۴۸.۵ درصد منابع صندوق از درآمد حاصل از سرمایه‌گذاری‌ها و ذخایر، ۳۶.۴ درصد از سهم حق بیمه دولت و حدود ۱۵ درصد از سهم حق بیمه بیمه‌شدگان تأمین شده است. بنابراین سرمایه‌گذاری در وضعیت فعلی یکی از مهم‌ترین اجزای منابع صندوق است. بااین‌حال بخش قابل‌ توجهی از آنچه در بودجه صندوق تحت عنوان اعتبارات سرمایه‌گذاری منعکس می‌شود، ماهیت تعهدی داشته و شامل مطالبات تسویه ‌نشده دولت و شرکت‌هاست و الزاماً به‌معنای ورود وجه نقد و سرمایه‌گذاری جدید نیست.

برآورد صندوق، بدهی تجمیعی دولت تا پایان سال ۱۴۰۳ را حدود ۳۸ هزار میلیارد تومان اعلام می‌کند. در مقابل، مانده بدهی از نگاه دولت تنها ۳۴۵ میلیارد تومان بوده است. این اختلاف اساسی، تعیین تکلیف بخشی از دارایی‌ها و مطالبات صندوق را با ابهام مواجه کرده است.

موضوع مهم دیگر، حجم بالای مطالبات و حساب‌های دریافتنی است. در سال ۱۴۰۳ دریافتنی‌های تجاری و سایر دریافتنی‌ها حدود ۴۲.۶ درصد دارایی‌های صندوق را تشکیل داده‌اند. بخشی از این رقم مربوط به مطالبات صندوق از دولت و بخشی نیز ناشی از سود سهام پرداخت‌ نشده است. گزارش نشان می‌دهد برخی شرکت‌های غیرکنترلی در چند سال متوالی سود مصوب صندوق را پرداخت نکرده‌اند و این مبالغ به حساب‌های دریافتنی منتقل شده است. بنابراین بالا بودن رقم دارایی‌ها لزوماً به‌معنای برخورداری صندوق از دارایی‌های کاملاً نقد و در دسترس نیست.

اطلاعات منتشرشده به‌صورت مستمر در حوزه سرمایه‌گذاری‌ها، صورت‌های مالی و گزارش‌های اکچوئری در چند سال محدود است و لازم است سایر اطلاعات لازم مطابق با استانداردها و به‌صورت عمومی ‌منتشر شود. گفتنی است مطابق صورت مالی صندوق منتهی به اسفندماه 1402، استانداردهای حسابداری لازم در تهیه گزارش‌های اکچوئری رعایت نشده است. علاوه‌بر این حسابرس صورت مالی اشکالات متعددی درخصوص عدم اجرای آیین‌نامه و اساسنامه صندوق درخصوص عدم انتشار اطلاعات مهم در زمان لازم بیان کرده است.

خالص مجموع دارایی‌های صندوق (دارایی منهای بدهی) یا همان ارزش ویژه طرح بازنشستگی در انتهای سال 1403 به بیش از 113 هزار میلیارد تومان رسیده و در سال‌های 1397 تا 1403، بازدهی صندوق در بخش سرمایه‌گذاری به‌طور متوسط 44 درصد بوده است. همچنین نسبت شارپ در صندوق روستائیان، از صندوق‌های کشوری و تأمین اجتماعی و تعدادی از صندوق‌های سرمایه‌گذاری بالاتر بوده است.

سرمایه‌گذاری‌های صندوق در سه بخشِ شرکت‌های فرعی، شرکت‌های وابسته و سهام‌داری غیرمدیریتی در قالب سهام‌داریِ شرکت‌های بورسی و غیربورسی انجام شده است. همچنین صندوق در سه شرکت ارزش‌آفرینان صبا، سرمایه‌گذاری ارشک و شرکت فولاد خراسان دارای سهام کنترلی است. تعداد زیادی از شرکت‌های زیرمجموعه صندوق در کنترل سایر صندوق‌های بازنشستگی است و از این منظر نحوه مدیریت شرکت‌های زیرمجموعه سایر صندوق‌های بازنشستگی بر دارایی‌های غیرمدیریتی این صندوق نیز اثرگذار است.

مهم‌ترین دارایی‌های صندوق در سال‌های 1399 تا 1403، به‌ترتیب در سه بخش سایر سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت، حساب دریافتنی و سرمایه‌گذاری در شرکت‌های فرعی قرار گرفته است. نکته مهم آن است که تعدادی از شرکت‌های غیرکنترلی در سال‌های متوالی، سهم سود صندوق را پرداخت نکرده‌اند و به‌عبارتی بدهی آنها به بخش حساب‌های دریافتنی صندوق منتقل شده است.

بیمه‌پردازان صندوق در هیئت‌امنای سازمان تأمین اجتماعی و صندوق‌های تابعه، نماینده مستقل ندارند و نماینده سازمان تأمین اجتماعی به‌عنوان نماینده این صندوق نیز حضور دارد. ازسوی‌دیگر، هم‌زمانی دوره برخورداری صندوق روستائیان از نقدینگی با مشکلات نقدینگی برخی صندوق‌های بالغ، خطر اعمال فشار برای استفاده از منابع این صندوق در جهت حل مسائل سایر صندوق‌ها را ایجاد می‌کند.

پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی

باتوجه‌به آسیب‌شناسی‌های گزارش، پیگیری پیشنهادهای سیاستی زیر می‌تواند در کاهش چالش‌های صندوق و تقویت بنیه مالی آن مؤثر باشد:

- تأمین منابع پایدار جهت پرداخت بدهی سالیانه دولت به صندوق (تخصیص بخشی از منابع حاصل از حذف معافیت مالیاتی بخش کشاورزی)؛

- وصول بدهی شرکت‌های زیرمجموعه با اولویت تسویه نقدی و در گام بعد تهاتر با سهام؛

- تصویب و اجرای بیانیه سیاست سرمایه‌گذاری صندوق‌ ضمن ایجاد محدودیت برای سرمایه‌گذاری مستقیم در حوزه املاک؛

- الزام صندوق به تدوین و انتشار اطلاعات مطابق با استانداردها از طریق اعمال نظارت‌های قانونی؛

- حضور نماینده بیمه‌پردازان صندوق در هیئت‌امنای سازمان تأمین اجتماعی و صندوق‌های تابعه در موارد مرتبط.

1. مقدمه

امروزه مشارکت در صندوق‌های بازنشستگی یکی از مهم‌ترین روش‌های تأمین آتیه افراد در دوره سالمندی و مواجهه با مخاطراتی نظیر بیکاری، ازکارافتادگی و فوت (مستمری بازماندگان) به‌ حساب می‌آید. در کشور ما صندوق‌های مختلفی در حوزه بیمه‌های اجتماعی درحال فعالیت‌اند که صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستائیان و عشایر (که در این گزارش به‌اختصار «صندوق» نامیده می‌شود) از منظر تعداد مشترکین، جزء صندوق‌های بازنشستگی بزرگ است. بنابر آیین‌نامه این صندوق، مأموریت اصلی آن گسترش بیمه‌های اجتماعی در بین روستائیان و عشایر کشور، جمع‌آوری و تمرکز تمام وجوه موضوع صندوق و سرمایه‌گذاری و بهره‌برداری از وجوه جاری و ذخیره شده و همچنین انجام تعهدات موضوع آیین‌نامه است.

باتوجه‌به اینکه صندوق جزء جوان‌ترین صندوق‌های بازنشستگی به شمار می‌رود و در حال حاضر میزان منابع ورودی صندوق نسبت به مصارف آن، قابل توجه است، لازم است نسبت به موضوع سرمایه‌گذاری منابع مازاد توجه اساسی شود. درصورتی‌که این صندوق نتواند در دوره جوانی خود ذخایر مناسبی فراهم آورد، همچون دیگر صندوق‌های بازنشستگی در سال‌های آتی دچار مشکل خواهد شد.

براین‌اساس، مسئله اصلی این گزارش، بررسی عملکرد و ابعاد مختلف سرمایه‌گذاری‌های صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستائیان و عشایر و ارزیابی وضعیت آن در مقایسه با سایر صندوق‌های بیمه‌ای، به‌ویژه سازمان تأمین اجتماعی و صندوق بازنشستگی کشوری است. هدف آن است که مشخص شود منابع و ذخایر صندوق در چه چارچوبی مدیریت و سرمایه‌گذاری شده، ترکیب و کیفیت دارایی‌های آن چگونه است و عملکرد سرمایه‌گذاری‌های صندوق با در نظر گرفتن بازده، ریسک، نقدشوندگی، حکمرانی و الزامات بلندمدت صندوق چگونه قابل ارزیابی است.

در همین چارچوب، پرسش اصلی گزارش عبارت است از:

عملکرد سرمایه‌گذاری‌های صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستائیان و عشایر از منظر ساختار و ترکیب دارایی‌ها، بازده و ریسک، حکمرانی و نحوه مدیریت منابع چگونه بوده و مهم‌ترین چالش‌های پیش‌روی آن چیست؟

برای پاسخ به این پرسش اصلی، پرسش‌های فرعی زیر بررسی می‌شود:

- ساختار نهادی و حکمرانی صندوق و چارچوب تصمیم‌گیری در حوزه سرمایه‌گذاری چگونه شکل گرفته و سیاست سرمایه‌گذاری صندوق در طول زمان چه تحولاتی داشته است؟

- منابع، مصارف، ذخایر و تعهدات صندوق چه وضعیتی دارد و مطالبات از دولت و شرکت‌ها چه جایگاهی در ساختار مالی و دارایی‌های صندوق دارند؟

- ترکیب دارایی‌ها و پرتفوی سرمایه‌گذاری صندوق چگونه است و چه میزان از دارایی‌ها در قالب سهام، اوراق بهادار، سپرده بانکی، شرکت‌های تحت کنترل، املاک و مطالبات نگهداری می‌شود؟

- درآمد و بازده حاصل از سرمایه‌گذاری‌های صندوق چگونه بوده و عملکرد آن از منظر بازده و ریسک در مقایسه با صندوق‌های بازنشستگی و سرمایه‌گذاری منتخب چه وضعیتی دارد؟

- مهم‌ترین چالش‌های نهادی، مالی و اجرایی سرمایه‌گذاری‌های صندوق چیست و چه سیاست‌هایی می‌تواند به مدیریت مناسب‌تر ذخایر و تقویت پایداری مالی آن کمک کند؟

به‌منظور پاسخ به این پرسش‌ها، این گزارش (در ادامه سلسله‌گزارش‌های بررسی عملکرد سرمایه‌گذاری صندوق‌های بازنشستگی) به بررسی عملکرد سرمایه‌گذاری‌های صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستائیان و عشایر پرداخته است. در این مسیر، گزارش ابتدا به بررسی سوابق مطالعاتی و تقنینی صندوق پرداخته و از این دریچه ساختار نهادی و وضعیت حکمرانی آن را کنکاش کرده است. پس از آن موضوعاتی چون وضعیت مشترکین، منابع و مصارف و میزان بدهی دولت طرح و بررسی شده است. سپس تاریخچه مختصری از نحوه شکل‌گیری سرمایه‌گذاری‌های صندوق بیان شده است. بخش اصلی گزارش ذیل عناوینی همچون وضعیت انتشار اطلاعات، ترکیب دارایی‌های صندوق ازجمله شرکت‌های زیرمجموعه، اجزای درآمد سرمایه‌گذاری، بررسی بازده و ریسک سرمایه‌گذاری‌های صندوق، به بررسی عملکرد صندوق در این زمینه پرداخته است. در نهایت با استفاده از تحلیل‌های ارائه شده، چالش‌ها و راهکارهای پیشنهادی برای تقویت بخش سرمایه‌گذاری این صندوق ارائه شده است.  

2. پیشینه

2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز

تاکنون گزارش‌های متعددی ازسوی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی ‌منتشر شده که حاوی بررسی‌هایی درمورد صندوق بوده است. در جدول 1 به تعدادی از این موارد اشاره شده است:

جدول 1. تحلیل پیشینه پژوهشی ]1[ و ]2[ و [3[ و ]4[ و ]5[

2-2. سوابق تقنینی به همراه آسیب‌شناسی

بررسی سوابق تقنینی صندوق نشان می‌دهد این صندوق در پی تصویب «قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی مصوب اردیبهشت 1383» راه‌اندازی شده و تاکنون توانسته است بخشی از جامعه روستائیان، عشایر و افراد ساکن در شهرهای زیر 20 هزار نفر را تحت پوشش بیمه اجتماعی درآورد. در جدول 2 مهم‌ترین سوابق تقنینی صندوق بیان شده است.

جدول 2. تحلیل پیشینه تقنینی ]6[

3. معرفی اجمالی صندوق

3-1. ساختار حکمرانی و مدیریتی صندوق

صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستائیان و عشایر براساس ماده‌واحده قانون الحاق صندوق بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر به فهرست نهادها و مؤسسات عمومی غیردولتی، یک مؤسسه عمومی ‌غیردولتی بوده و به استناد قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی، با تصویب هیئت وزیران در سال 1383 تشکیل شده است.

طبق ماده (17) قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی، ترکیب کلی ارکان صندوق‌های بازنشستگی شامل هیئت‌امنای هیئت‌‌مدیره، مدیرعامل و هیئت نظارت است. همچنین مطابق ماده (24) آیین‌نامه اجرایی صندوق، احکام انتصاب رئیس هیئت‌‌مدیره، مدیرعامل و رئیس هیئت نظارت توسط وزیر رفاه و تأمین اجتماعی صادر خواهد شد.

مطابق با ماده (10) آیین‌نامه صندوق، تعهدات اصلی این صندوق شامل خدمات درمانی، ازکارافتادگی، پیری، فوت (مستمری بازماندگان) و بیکاری است. همچنین مطابق با بند «الف» ماده (7) آیین‌نامه صندوق، حق بیمه تعیین شده برای عضویت در این صندوق ۱۵ درصد درآمد مقطوع مناطق روستایی است که ۵ درصد آن برعهده بیمه شده و ۱۰ درصد برعهده دولت است.

مطابق با ضوابط اجرایی ماده (9) آیین‌نامه صندوق، میزان درآمد مقطوع ماهیانه در هفت سطح برای همه استان‌ها از 900 هزار ریال تا 1500 هزار ریال تعیین شد. ابتدا قرار بود سطوح درآمد مقطوع در هر منطقه باتوجه‌به وضعیت درآمدی روستائیان و عشایر همه‌ساله با پیشنهاد هیئت‌مدیره و تصویب هیئت‌امنا قابل افزایش باشد که این موضوع تاکنون برای کل کشور به‌صورت یکسان پیش رفته است.

در شکل 1، ساختار سازمانی صندوق و ربط و نسبت آنها با یکدیگر قابل مشاهده است.

شکل 1. ساختار سازمانی صندوق ]7[

مطابق با ماده (17) قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی «هیئت‌امنای صندوق شامل نصف به‌علاوه یک اعضا با پیشنهاد وزیر رفاه و تأمین اجتماعی، تأیید شورای عالی رفاه و تصویب هیئت وزیران خواهد بود. مابقی اعضا به تناسب تعداد افراد تحت پوشش توسط خدمت‌گیرندگان متشکل خواهد بود و درصورت عدم وجود تشکل‌های رسمی ‌موصوف، اعضای مذکور به پیشنهاد وزیر رفاه و تأمین اجتماعی و تأیید شورای عالی رفاه و تصویب هیئت وزیران انتخاب خواهند شد».

طبق بررسی‌های انجام شده، در حال حاضر خدمت‌گیرندگان این صندوق در هیئت‌امنای سازمان تأمین اجتماعی و صندوق‌های تابعه، نماینده جداگانه ندارند و نماینده سازمان تأمین اجتماعی، به‌عنوان نماینده صندوق روستائیان و عشایر در جلسات حاضر می‌شود. گفتنی است که صندوق‌های بازنشستگی کارکنان فولاد و آینده‌ساز که مشترکین به‌مراتب کمتری نسبت به صندوق بیمه اجتماعی روستائیان دارند، نمایندگان خاص خود را در هیئت‌امنا دارند. بررسی‌ها نشان می‌دهد دلیل اصلی این موضوع، عدم ایجاد تشکل قوی و مورد وثوق ازسوی ذی‌نفعان در میان جامعه مشترکین این صندوق است؛ موضوعی که باتوجه‌به تعداد اندک مستمری‌بگیران صندوق و نبود تشکل‌های قوی در میان جامعه ذی‌نفعان پیش از تأسیس صندوق، اندکی ‌زمان خواهد برد.

 یکی از مهم‌ترین عوامل اثرگذار بر نحوه مدیریت صندوق، میزان عمر مدیریتی مدیران صندوق است. در جدول 3، اطلاعات مربوط به مدیران صندوق از ابتدای تأسیس تاکنون ارائه شده است.

جدول 3. مدیران عامل صندوق و طول دوره مدیریتی ایشان

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

تصویر مدیریتی صندوق در واقع سه دوره متفاوت دارد:

در دوره اول، از زمان تأسیس تا تثبیت صندوق، وضعیت مدیریتی ثبات بسیار بالایی را تجربه کرده است. نخستین مدیرعامل، حدود هشت سال و نیم مدیرعامل بوده است. صندوق نیز رسماً فعالیت خود را از خرداد ۱۳۸۴ آغاز کرده، بنابراین تقریباً تمام مرحله شکل‌گیری و تثبیت اولیه سازمان زیر مدیریت یک مدیرعامل انجام شده است.

در دوره دوم و در سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۳، بی‌ثباتی شدیدی گریبان‌گیر صندوق شده و حدود 10 ماه، صندوق چهار تغییر مدیریتی متوالی را تجربه کرده است. دوره سوم، صندوق دوره‌های مدیریتی نسبتاً باثبات اما با طول مدیریتی کوتاه‌تر را تجربه کرده است. بنابراین پس از مدیرعامل مؤسس، دوره‌های مدیریتی به‌طور محسوسی کوتاه‌تر شده‌اند. متوسط عمر مدیریتی مدیران عامل صندوق از ابتدای تأسیس، حدود دو سال و نیم سال بوده است. غیر از مدیران عامل، اعضای هیئت‌مدیره نیز حضور باثباتی نداشته‌اند و عموماً با تغییر دولت‌ها، تغییرات زیادی در اعضای هیئت‌مدیره رخ داده است.

پیش از این بررسی وضعیت صندوق بازنشستگی کشوری نشان داده بود میانگین عمر مدیریتی مدیران عامل صندوق، حدود دو سال و دو ماه بوده است ]8[. این عدد در سازمان تأمین اجتماعی از ابتدای تاسیس در سال 1354، حدود یک سال و یازده ماه بوده است. استمرار دوره‌های مدیریتی کوتاه‌تر از افق چهارساله پیش‌بینی ‌شده در ساختار حقوقی صندوق‌ها، می‌تواند تداوم سیاستگذاری، پاسخ‌گویی مدیریتی و اجرای برنامه‌های بلندمدت اکچوئری و سرمایه‌گذاری را با چالش مواجه سازد.

نکته دیگر مربوط به موضوع مهم سیاست سرمایه‌گذاری صندوق است. براساس ماده (12) آیین‌نامه، تصمیمات نهایی ازجمله موارد مرتبط با سرمایه‌گذاری در هیئت‌مدیره اتخاذ می‌گردد و توسط معاونت مالی و اقتصادی اداره می‌شود. هیئت‌مدیره در راستای انجام وظایف خود از کارگروه حسابرسی و بودجه، کارگروه اقتصادی، کارگروه منابع انسانی، کارگروه بیمه‌ای و کارگروه آینده‌پژوهی استفاده می‌کند که مسئول هر کارگروه یکی از اعضای هیئت‌مدیره است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد در سال‌های 1392 تا 1396 راهبردهای 10گانه‌ای به‌عنوان «سیاست سرمایه‌گذاری» ازسوی صندوق مطرح، و توسط هیئت‌امنای صندوق تصویب شده است. بااین‌حال هم‌اکنون این راهبردها مبنای عمل نبوده و سیاست سرمایه‌گذاری دیگری نیز جایگزین نشده است. به‌عبارت‌دیگر، می‌توان چنین برداشت کرد که پیشبرد امور سرمایه‌گذاری در صندوق، تا حدود زیادی بر پایه صلاحدید مسئولین صندوق انجام می‌شود و ساختارهای شکل یافته‌ای که بتواند با تغییر افراد مسیر پیشین را حفظ کند، وجود ندارد.

3-2. وضعیت جمعیت تحت پوشش

روند جمعیت مستمری‌بگیر و بیمه‌پرداز صندوق طی سال‌های 1390 تا 1403 در شکل 2 نشان داده شده است.

شکل 2. نمودار جمعیت تحت پوشش صندوق به تفکیک وضعیت (نفر) ]9[

مطابق شکل 2 تا پایان سال 1403 صندوق حدود دو میلیون و 470 هزار بیمه‌پرداز و 223 هزار مستمری‌بگیر دارد. نکته قابل توجه در این نمودار سقوط قابل ملاحظه نسبت پشتیبانی از بیش از 50 به حدود 10 طی هفت سال (1390 تا 1397) بوده است. این موضوع به افزایش شدید تعداد مستمری‌بگیران نسبت به بیمه‌شدگان مربوط است و دلیل آن، اجازه شروع بیمه‌پردازی به افراد با سنین بالا در صندوق در سال‌های ابتدایی راه‌اندازی این صندوق بوده است؛ موضوعی که شاید به‌جهت شکل‌گیری اولیه صندوق، لازم بوده و به‌درستی پس از چند سال محدود شده است. از سال 1397 تاکنون وضعیت نسبت پشتیبانی تغییر قابل توجهی نکرده و حول 10 تا 11 در نوسان بوده است.

گفتنی است مطابق با ماده (21) قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت مصوب 1400، امکان عضویت رایگان مادران دارای سه فرزند و بالاتر غیرشاغل ساکن روستا در این صندوق فراهم شد؛ لذا هم‌زمان با اجرای این قانون و از سال 1402، نسبت پشتیبانی در این صندوق اندکی ‌افزایش یافته است و از این سال بخشی از بیمه‌پردازان را این گروه تشکیل می‌دهند.

3-3. منابع و مصارف

در شکل 3، اجزای منابع صندوق در سال‌های 1397 تا 1405 نشان داده شده است. براساس این شکل، «بازده حاصل از سرمایه‌گذاری» و «تعهدات دولت» بیشترین سهم از منابع را به خود اختصاص داده‌اند.

شکل 3. نمودار اجزای منابع صندوق (درصد) ]10[

در شکل 4، اجزای مصارف صندوق در سال‌های 1397 تا 1405 نشان داده شده است. هزینه‌های پرسنلی شامل حقوق و مزایای کارکنان، هزینه‌های سرمایه‌ای شامل خرید زمین و ساختمان، ماشین‌آلات و تجهیزات، اثاثیه و...، تعهدات قانونی عمدتاً شامل مستمری و عیدی مستمری‌ بگیران و اعتبارات سرمایه‌گذاری شامل اعتبارات نقدی و تعهدی است. در بودجه سالیانه، اعتبارات نقدی که در ذیل اعتبارات سرمایه‌گذاری مطرح می‌شود، مربوط به سود شرکت‌های زیرمجموعه صندوق است که تقسیم نشده و صرف افزایش سرمایه، ذخیره‌گیری و... می‌شود. اعتبارات تعهدی نیز مربوط به آن بخش از بدهی‌های دولت به صندوق می‌شود که تسویه نشده و به‌صورت بدهی انباشته باقی مانده است. براساس این اطلاعات، اعتبارات سرمایه‌گذاری و انجام تعهدات قانونی بیشترین سهم را در بخش مصارف دارد.

شکل 4. نمودار اجزای مصارف صندوق ]10[

شکل 5، سهم هریک از اجزای منابع و مصارف هشت‌ساله (1404-1397) را به‌صورت میانگین نشان می‌دهد.

شکل 5. اجزای منابع و مصارف صندوق به‌صورت میانگین هشت‌ساله (1404-1397) (درصد) ]10[

بررسی بودجه صندوق در این هشت سال (شکل 5) نشان می‌دهد صندوق حدود 48.5 درصد از منابع خود را از طریق سرمایه‌گذاری‌های خود به دست آورده است. علاوه‌بر این در بخش منابع، 36.4 درصد در طی هشت سال از بخش حق بیمه سهم دولت تشکیل شده است؛ باتوجه‌به سهم بالای این بخش در منابع صندوق، درصورتی‌که بدهی دولت به‌صورت سالیانه محاسبه و تسویه نشود، صندوق در آینده دچار مشکلات عدیده‌ای خواهد شد. همچنین فقط 15 درصد از منابع از محل حق بیمه مشترکین به دست آمده است.

در بخش مصارف صندوق، بیش از 80 درصد بودجه صندوق طی هشت سال مذکور به بخش اعتبارات سرمایه‌گذاری اختصاص پیدا کرده است. این اعتبارات به دو بخش تعهدی و نقدی تقسیم‌بندی می‌شود. منظور از اعتبارات تعهدی، تعهدات تسویه نشده دولت، شرکت‌های کنترلی و غیرکنترلی زیرمجموعه صندوق بوده و اعتبارات نقدی مربوط به مطالبات تسویه شده از شرکت‌های زیرمجموعه است که معمولاً در قالب افزایش سرمایه یا ذخیره‌گیری توسط شرکت‌ها به کار گرفته می‌شوند.

مطابق ماده (26) آیین‌نامه صندوق، جمع هزینه‌های اداری و مدیریت و حقوق و مزایای کارکنان نباید از 5 درصد کل درآمدهای صندوق تجاوز کند که مجموعاً این مهم تحقق یافته است.

3-4. وضعیت بدهی دولت

همان‌طورکه در بخش پیشین بیان شد، نحوه پرداخت حق بیمه در صندوق به این نحو است که 5 درصد از مبنای کسور بیمه بر عهده بیمه‌پرداز و 10 درصد بر عهده دولت است. اطلاعات دریافتی از صندوق نشان می‌دهد، در سال 1403، میزان بدهی تجمیعی دولت به صندوق به حدود 38 هزار میلیارد تومان رسیده است. این میزان ناشی از تجمیع بدهی‌های مربوط به سهم پرداختنی دولت بابت حق بیمه به‌علاوه مبلغ مربوط به به‌روزرسانی بدهی‌ها و همچنین مبالغ مربوط به اجرای قانون بازنشستگی پیش از موعد براساس تبصره «3» بند «ب» ماده (57) قانون احکام دائمی ‌برنامه‌های توسعه کشور و مبلغ مربوط به به‌روزرسانی این بدهی است.

بررسی بندهای حسابرس در صورت‌های مالی نشان می‌دهد که موضوع میزان بدهی دولت به صندوق ازسوی حسابرس در سال‌های متوالی محل مناقشه است. براساس بند «هـ» ماده (7) قانون «نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی»، لازم است مطالبات سازمان‌ها، صندوق‌ها و سازمان‌های بیمه‌ای از دولت برمبنای ارزش واقعی روز و براساس نرخ اوراق مشارکت پرداخت شود. اگرچه بارها دولت تلاش کرده است در ضوابط مختلفی این نوع بدهی‌ها را به روش ساده محاسبه کند، بااین‌حال تاکنون بر سر این موضوع اختلاف اساسی وجود دارد.

گفتنی است، اعتبار اختصاص‌یافته به این صندوق در بودجه سال 1404 مجموعاً به میزان 5.7 هزار میلیارد تومان بوده که این مبلغ جهت پرداخت سهم مشارکت دولت در نظر گرفته شده است، این درحالی است که مطابق با بودجه مصوب صندوق برای سال 1404، میزان حق بیمه سهم دولت، برابر با 10.3 هزار میلیارد تومان است.

شکل 6 نشان می‌دهد میزان بدهی‌های تجمیعی دولت به صندوق درحال‌رشد است و این موضوع می‌تواند در آینده صندوق را دچار چالش کند. بااین‌حال اگر دولت به‌روزرسانی بدهی‌های انباشته خود را به صندوق براساس بند (هـ) ماده (7) قانون ساختار بپذیرد، صندوق می‌تواند مطالبات پذیرفته شده و تحت کنترل خود از دولت را به‌عنوان بخشی از سرمایه‌گذاری‌های خود به حساب آورد؛ موضوعی که هم‌اکنون در بودجه‌های سنواتی به همین صورت گزارش می‌شود.

شکل 6. نمودار بدهی‌های انباشته دولت به صندوق (میلیون ریال)[10[

بررسی داده‌های دریافت شده از صندوق در زمینه بدهی‌های دولت نشان می‌دهد بدهی پرداخت شده ازسوی دولت به صندوق در بودجه‌های سنواتی، حدود 40.9 درصد میزان کل تعهدات سالیانه دولت به صندوق بوده و این موضوع باعث انباشت تعهدات دولت به صندوق شده است. باتوجه‌به اختلاف سازمان برنامه و بودجه کشور و صندوق‌های بازنشستگی درمورد میزان و روش محاسبه بدهی‌های دولت، این موضوع می‌تواند در آینده برای صندوق چالش‌زا باشد. به همین دلیل لازم است به‌منظور پرداخت منظم بدهی دولت به صندوق، منابع پایداری در بودجه سالیانه ایجاد کرد تا دیگر این موضوع در قالب چانه‌زنی و بنابر مسائل روزمره تعیین تکلیف نشود. شکل 7 میزان بدهی سالیانه دولت به صندوق با مقدار تسویه شده سالیانه را مقایسه کرده است. گفتنی است در سال 1400، علاوه‌بر مبلغ پرداختی مصوب در بودجه سالیانه، 450 میلیارد تومان بابت بدهی گذشته به صندوق پرداخت شده است.

شکل 7. نمودار مقایسه میزان بدهی سالیانه دولت به صندوق با مقدار تسویه شده سالیانه (میلیون ریال) ]10[ و ]11[

مطابق استعلام رسمی ‌انجام شده از مرکز مدیریت بدهی‌های عمومی و روابط مالی دولت، میزان بدهی پذیرفته شده دولت به صندوق بیمه اجتماعی تا تاریخ 1404/1/23، 5.34 هزار میلیارد تومان بوده که تا این تاریخ 4.995 هزار میلیارد تومان به‌عنوان تسویه بدهی دولت شناسایی و اعمال حساب شده است و در حال حاضر مانده بدهی دولت به صندوق، 345 میلیارد تومان است که این موضوع نشان‌دهنده اختلاف فاحش میزان بدهی از نگاه صندوق و دولت است.

گفتنی است، براساس داد‌های ارائه شده ازسوی سازمان برنامه در مرحله اول لایحه بودجه سال 1404، تأدیه بدهی دولت به سازمان تأمین اجتماعی و صندوق‌ بیمه اجتماعی کشاورزان، روستائیان و عشایر بازنشستگی معادل 200 هزار میلیارد تومان لحاظ شده است. در قانون بودجه سالیانه کل کشور 1404، مقرر شد از این 200 هزار میلیارد تومان، 15 هزارمیلیارد تومان به پرداخت بدهی انباشته دولت به صندوق اختصاص پیدا کند که این موضوع نقش قدرت چانه‌زنی مجموعه‌های مختلف را در دریافت بودجه به‌خوبی نشان می‌دهد. البته باید توجه شود تصویب پرداخت بدهی در بودجه، گام اول دریافت مطالبات است؛ چراکه لازم است صندوق در طول سال بارها برای تحقق این مصوبه تلاش کند.

باید توجه داشت علی‌رغم افزایش روزانه‌ بدهی دولت به صندوق، راه‌حل‌هایی نیز برای این مسئله در دسترس است. مطابق ماده (81) قانون مالیات‌های مستقیم، «درآمد حاصل از کلیه فعالیت‌های کشاورزی، دامپروری، دامداری، پرورش ماهی و زنبور عسل و پرورش طیور، صیادی و ماهیگیری، نوغان‌داری، احیای مراتع و جنگل‌ها، باغات اشجار از هر قبیل و نخیلات از پرداخت مالیات معاف می‌باشد. دولت مکلف است مطالعات و بررسی‌های لازم را در زمینه کلیه فعالیت‌های کشاورزی و آن رشته از فعالیت‌های مزبور که ادامه معافیت آنها ضرورت داشته باشد معمول و لایحه مربوط را حداکثرتا آخر برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ‌ایران به مجلس شورای اسلامی‌ تقدیم نماید».

شکل 8 بدهی سالیانه دولت به صندوق و میزان منابع حاصل از حذف معافیت مالیاتی شرکت‌های موضوع ماده (81) قانون مالیات‌های مستقیم (شرکت‌های با درآمد بالاتر از 10 میلیارد تومان) را به‌صورت سالیانه با یکدیگر مقایسه کرده است.

شکل 8. نمودار مقایسه بدهی سالیانه دولت به صندوق و میزان منابع حاصل از حذف معافیت مالیاتی شرکت‌های موضوع ماده (81) قانون مالیات‌های مستقیم (میلیارد تومان)

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

مطابق با اطلاعات موجود در شکل 8، در سال‌های 1393 تا 1402، منابع حاصل از حذف معافیت مالیاتی شرکت‌های ذکر شده با درآمد بالاتر از 10 میلیارد تومان در سال به‌طور متوسط 7 برابر بدهی سالیانه دولت به صندوق روستائیان است و از این جهت دریافت بخشی از این معافیت مالیاتی می‌تواند منبعی پایدار برای پرداخت مستمر بدهی دولت به صندوق باشد.

3-5. تاریخچه شکل‌گیری سرمایه‌گذاری‌ها

بند «پ» ماده (20) آیین‌نامه بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر (مصوب 1383/11/12 و اصلاحیه 1384/4/12 هیئت وزیران)، سرمایه‌گذاری و بهره‌برداری از وجوه جاری و ذخیره شده ازجمله وظایف صندوق به شمار رفته است. با وجود این، به شکل و میزان سرمایه‌گذاری در هریک از انواع طبقات دارایی‌‌ها در هیچ سند بالادستی اشاره نشده است.

یکی از پرسش‌های جدی درخصوص نحوه سرمایه‌گذاری در صندوق، این است که بدانیم متولیان امر در این صندوق، چگونه و با چه دیدگاهی مسیر سرمایه‌گذاری صندوق را تعیین کرده‌اند.

مطابق با بررسی‌های صورت‌گرفته ازجمله مصاحبه‌های انجام شده با مسئولین مطلع صندوق، مسیر سرمایه‌گذاری صندوق به‌طور کامل توسط مدیران وقت تعیین شده بود و قوانین و مقررات در آن زمان مسیر سرمایه‌گذاری صندوق را مشخص نکرده بودند. پیش از این، بررسی وضعیت عملکرد سرمایه‌گذاری صندوق بازنشستگی کشوری و سازمان تأمین اجتماعی نشان داد بخش زیادی از بنگاه‌داری آنها به‌دلیل واگذاری بنگاه‌های اقتصادی ازسوی دولت به هنگام تسویه دیون بوده است؛ موضوعی که باتوجه‌به بدهی فعلی دولت به صندوق روستایی و نقش مدیران صندوق، تاکنون برای این صندوق تکرار نشده است. مدیران وقت در اولین دوره مدیریتی صندوق، باتوجه‌به تجربه شخصی خود، سرمایه‌گذاری صندوق را در چهار حوزه سپرده بانکی و اوراق، سهام بورسی، املاک و مستغلات و سهام‌داری مدیریتی تقسیم‌بندی کرده بودند.

نگهداری سپرده بانکی به‌عنوان گزینه‌ای با سود و ریسک کم در آن دوره، با دریافت نرخ‌های ترجیحی از بانک‌ها و به‌منظور استفاده از فرصت‌های سودآور در سایر بازارها به حساب می‌آمده است. همچنین مدیریت صندوق تلاش کرده است تا به‌جای طلبکار شدن از دولت و دریافت سهام رد دیونی، تا جای ممکن نگذارد بدهی دولت انباشت شود و در ازای آن خود به خرید سهام ارزنده در بازار سرمایه اقدام کند. این کار با ارزیابی بازده و ریسک سهام موجود در بازار و با خرید و فروش توسط معاونت اقتصادی صندوق انجام می‌شده است.

نکته مهم و قابل توجه نگاه مثبت اولین مدیرعامل صندوق، به موضوع بنگاه‌داری کنترلی بوده است. از نظر ایشان تشکیل و کنترل زنجیره‌های تولید در حوزه‌های سودآور ازجمله فولاد، می‌تواند آینده صندوق را تضمین کند. اگرچه سهام‌داری اندک می‌تواند مزایایی همچون منع دخالت‌های سیاسی در اداره شرکت‌ها و افزایش دوره عمر مدیریتی افراد را در پی داشته باشد، بهتر آن است که جهت بهره‌مندی صندوق از کل سود زنجیره‌های تولیدی یاد شده از طریق بنگاه‌داری، مشکلات این موضوع با استفاده از قوانین و چارچوب‌های مشخصی حل‌وفصل شود. به نظر می‌رسد در اختیار گرفتن مدیریت شرکت فولاد خراسان نیز تلاشی بوده تا علاوه‌بر بهره‌مندی صندوق از کل سود زنجیره تولید فولاد در منطقه شمال شرق کشور، از دریافت شرکت‌های بی‌کیفیت دولتی نیز رهایی یابد.

ایده کلی مدیران در حوزه املاک و مستغلات، استفاده از فرصت نقدینگی تجمیع شده در صندوق برای در اختیار گرفتن زمین‌های دارای قیمت مناسب و آینده‌دار برای ساخت‌وساز روی آنها و سپس خروج و شرکت در پروژه بعدی بوده است. با اینکه این نوع فعالیت‌های اقتصادی در اقتصاد ایران در بلندمدت سودآوری بالایی داشته، ولی تجربه صندق روستائیان و سایر صندوق‌های بازنشستگی نشان می‌دهد پس از ورود مستقیم به این حوزه به‌سختی می‌توان از آن خارج شد که طبیعتاً باقی ماندن در این بخش از اقتصاد نیز مشکلات و مسائل خاص خود را به همراه خواهد داشت.

یکی از مهم‌ترین نکاتی که در تحلیل وضعیت سرمایه‌گذاری در صندوق روستایی باید به آن توجه کرد این است که دوره جوانی و دارای مازاد نقدینگی این صندوق با دوره بلوغ و کسری نقدینگی سایر صندوق‌ها هم‌زمان شده است. باتوجه‌به مدیریت واحد صندوق‌ها تحت هیئت‌امنای سازمان تأمین اجتماعی و صندوق‌های تابعه، امکان سرریز مشکلات سایر صندوق‌ها به این صندوق وجود داشته و دارد. باتوجه‌به نبود چارچوب‌های پذیرفته ‌شده در حوزه سرمایه‌گذاری صندوق‌ها، نقش تصمیمات مسئولین صندوق و میزان مقاومت آنان در برابر سایر بازیگران بسیار اهمیت می‌یابد.

به‌عنوان مثال، زمانی که صندوق بازنشستگی کارکنان فولاد از صندوق روستایی تقاضای نقدینگی می‌کند، صندوق روستایی در ازای دریافت 3 درصد از سهام فولاد خراسان این تقاضا را می‌پذیرد و با این اقدام، کنترل شرکت در دست این صندوق قرار می‌گیرد. سهام پتروشیمی‌ جم نیز در سناریویی مشابه از سازمان تأمین اجتماعی در ازای پرداخت نقدینگی طلب می‌شود؛ همچنین مالکیت سهام شرکت چادرملو در ازای بدهی شرکت نفت و گاز پارسیان از محل سود تقسیم شده بوده است. البته در برخی موارد نیز فشار هیئت‌امنای سازمان تأمین اجتماعی بر صندوق در راستای کمک به صندوق‌های دارای کسری بوده است؛ لذا این مسئله کاملاً به‌صورت شمشیر دولبه عمل می‌کند.

تا سال 1392، حدود 40 درصد پرتفوی صندوق مربوط به سهام فولاد خراسان بوده، ولی از آن زمان به بعد مدیریت صندوق تلاش کرده است تا با افزایش تنوع در سبد دارایی‌ها ریسک پرتفو را کاهش دهد. علاوه‌بر این بررسی‌ها نشان می‌دهد از سال 1392 به بعد راهبردهای 10گانه‌ای تحت عنوان «سیاست سرمایه‌گذاری» ازسوی صندوق مطرح، و توسط هیئت‌امنای سازمان تصویب شده است. این راهبردها شامل این موارد بوده است:

۱. سرمایه‌گذاری در شرکت‌های بورسی کنترلی نباشد و مشارکت غیرکنترلی تا حداکثر یک کرسی هیئت‌مدیره صورت پذیرد.

۲. سرمایه‌گذاری در یک شرکت بورسی بیش از ۵ درصد ارزش روز کل سرمایه‌گذاری‌های صندوق تجاوز نکند.

۳. سرمایه‌گذاری در هر صنعت از ۲۵ درصد تجاوز نکند.

۴. غیربورسی: سهام مدیریتی در شرکت‌های مالی (کارگزاری - تأمین سرمایه - صرافی و ...) بلامانع است.

۵. سرمایه‌گذاری در شرکت‌های غیربورسی به‌جز پروژه‌های ساختمانی تا سقف حداکثر یک کرسی هیئت‌مدیره.

۶. مشارکت در پروژه‌های ایجادی تا سقف ۲۰ درصد.

۷. اجرای پروژه‌های ساختمانی بدون محدودیت درصد مالکیت.

۸. مشارکت در صندوق‌های املاک و مستغلات دارای بازدهی بالا و همچنین خرید شرکت‌های ساختمانی با قیمت پایین‌تر از NAV حداکثر تا یک کرسی هیئت‌مدیره.

۹. حداقل ۱۰ درصد درآمد سالیانه به سپرده‌های ریسکی و بدون ریسک اختصاص یابد.

۱۰. در راستای نقد شوندگی حداکثر ۵۰ درصد سرمایه‌گذاری در سهام شرکت‌های بورس، اوراق و سپرده با درآمد ثابت صورت پذیرد.

تصویب این بیانیه باعث شده است مسیر صندوق در سهام‌داری غیرمدیریتی تا حدودی تثبیت شود و فشارهای بیرون از صندوق نتواند بنگاه‌های کنترلی را به سبد دارایی‌های صندوق تحمیل کند. ازجمله ویژگی‌های اصلی این سیاست‌ها، الزام صندوق به عدم بنگاه‌داری، متنوع‌سازی سبد سرمایه‌گذاری صندوق، عدم تعیین محدودیت در شرکت‌های مأموریتی و بازگذاشتن مسیر سرمایه‌گذاری مدیریتی در پروژه‌های ساختمانی است.

3-6. نسبت ذخایر

شاخص نسبت ذخایر از تقسیم میزان خالص دارایی‌های صندوق در ابتدای سال مربوطه بر میزان هزینه‌های صندوق در سال جاری به دست می‌آید. این شاخص نشان می‌دهد که طرح از لحاظ مالی بدون در نظر گرفتن درآمد‌های آتی، چند سال می‌تواند دوام بیاورد.

جدول 4، کل مصارف و خالص دارایی‌های طرح را در سال‌های 1386 تا 1401 نشان می‌دهد. گفتنی است اعداد مربوط به خالص دارایی‌های صندوق از بخش محاسبه اکچوئری (ارزش فعلی مزایای بازنشستگی مبتنی‌بر اکچوئری) که مطابق استانداردهای حسابداری هر سه سال یک بار انجام می‌شود، استخراج شده است.

جدول 4. نسبت ذخایر در صندوق روستایی (میلیون ریال) ]10[

مطابق اطلاعات موجود در جدول 4، صندوق می‌تواند بیش از هفت سال از مصارف خود را از طریق دارایی‌های خود پوشش دهد که نسبت به سایر صندوق‌ها وضعیت بهتری را نشان می‌دهد [12] و [13].

3-7. کفایت سرمایه

نسبت کفایت سرمایه در صندوق‌های بازنشســتگی (DB)، میزان دارایی‌های در دسترس صندوق برای پوشش همه تعهدات آن را در طول زمان اندازه‌گیری می‌کند. این شاخص از تقسیم میزان خالص دارایی‌های صندوق در سال مورد نظر بر میزان تعهدات اکچوئریال به دست می‌آید. گفتنی است، اعداد مربوط به تعهدات اکچوئریال باتوجه‌به فروض استفاده شده در اکچوئری سازمان و شیوه محاسبات تعهدات بلندمدت آن گزارش شده است.

جدول 5. نسبت کفایت سرمایه صندوق روستایی (میلیون ریال) ]10[

مطابق اطلاعات به‌دست‌آمده از گزارش‌های اکچوئری صندوق، نسبت کفایت سرمایه صندوق در سال‌های 1386 تا 1401 همواره درحال‌رشد بوده؛ به‌گونه‌ای‌که در سال 1401، به 86 درصد افزایش پیدا کرده است. این موضوع باتوجه‌به شروع جریان سرمایه‌گذاری در این سال‌ها قابل توضیح است. به‌عبارت‌دیگر، مطابق با اطلاعات رسمی‌ منتشر شده ازسوی صندوق، 14 درصد تعهدات آتی صندوق در سال 1401، بدون پشتوانه است و لازم است با استفاده از منابع بیمه‌ای که در آینده دریافت خواهد شد، پوشش داده شود.

4. پایش عملکرد سرمایه‌گذاری‌های صندوق

4-1. وضعیت شفافیت آمار و اطلاعات در حوزه سرمایه‌گذاری‌ها

صندوق‌های بازنشستگی معمولاً گزارش‌های مختلفی را برای ارائه اطلاعات به ذی‌نفعان و رعایت الزامات نظارتی منتشر می‌کنند. این گزارش‌ها جنبه‌های مختلف عملیاتی، سرمایه‌گذاری، عملکرد مالی و حکمرانی صندوق را پوشش می‌دهد. در جدول 6 به برخی از گزارش‌های کلیدی که صندوق‌های بازنشستگی شاخص در حوزه سرمایه‌گذاری‌های خود منتشر می‌کنند اشاره شده است [7]. به‌علاوه وضعیت انتشار هریک از این گزارش‌ها و توضیحاتی در این راستا بیان شده است.

جدول 6. اطلاعات انتشار یافته توسط صندوق‌های بازنشستگی شاخص در حوزه سرمایه‌گذاری و وضعیت انتشار در صندوق روستائیان [7]

بررسی جدول 6 نشان می‌دهد تنها اطلاعات منتشر شده مربوط به سرمایه‌گذاری صندوق، صورت‌های مالی و گزارش‌های اکچوئری است و لازم است سایر موارد نیز به‌تدریج در صندوق منتشر شود. گفتنی است مطابق بند «4» حسابرس در صورت مالی صندوق منتهی به 29 اسفندماه 1402، استانداردهای حسابداری لازم در تهیه گزارش‌های اکچوئری رعایت نشده است. علاوه‌بر این، حسابرس صورت مالی 1402، در بند «13» اشکالات متعددی درخصوص عدم اجرای آیین‌نامه و اساسنامه صندوق درباره عدم انتشار اطلاعات مهم در زمان لازم بیان کرده است.

همچنین در سال‌های 1399 و 1400 به‌صورت مقطعی، گزارش‌هایی ازسوی صندوق با عنوان «بولتن سرمایه‌گذاری» منتشر شده که این گزارش‌ها حاوی تحلیل‌هایی در زمینه روند بازار سرمایه، ارزش معاملات و میزان ورود و خروج نقدینگی حقیقی به بازار سرمایه، تحولات نرخ تورم، بهای تمام شده و ارزش روز سرمایه‌گذاری‌های بورسی صندوق و... بوده است. البته در سال‌های بعد این گزارش تهیه نشده و از این جهت صندوق شفافیت مورد انتظار را محقق نکرده است. بااین‌حال باید توجه شود وضعیت صندوق بیمه اجتماعی روستائیان از منظر شفافیت صورت‌های مالی و گزارش‌های اکچوئری به نسبت سایر صندوق‌های بازنشستگی فعال در ایران، بهتر است.

4-2. ترکیب دارایی‌ها

تحلیل پورتفوی سرمایه‌گذاری صندوق‌های بازنشستگی، اطلاعات بسیار مهمی ‌را برای ذی‌نفعان و سیاستگذاران صندوق در پی خواهد داشت. نتایج این تحلیل نشان می‌دهد صندوق به چه میزان توانسته است اهداف تعیین شده را محقق کند. بررسی صورت‌های مالی سالیانه صندوق نشان می‌دهد این صندوق دارایی‌های مختلفی را تحت مالکیت دارد. در شکل 8 این دارایی‌ها نشان داده شده است. باتوجه‌به اینکه تقریباً همه سهام موجود در پورتفوی صندوق، سهام بورسی‌اند تا حدود زیادی می‌توان ارزش این دارایی‌ها را واقعی دانست و از این جهت مشکل به‌روز نبودن دارایی‌ها همچون سایر صندوق‌های بازنشستگی از قبیل سازمان تأمین اجتماعی و صندوق بازنشستگی کشوری، برای این صندوق وجود ندارد.

شکل 9. دارایی‌های جاری و غیرجاری صندوق [8]

در جدول 7، اجزای دارایی‌های صندوق براساس اطلاعات صورت‌های مالی سال 1403 آمده است.

جدول 7. اجزای دارایی‌های صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستائیان و عشایر براساس صورت وضعیت مالی جداگانه (میلیون ریال) ]10[

لازم است توجه داشته باشیم که با در نظر گرفتن بدهی‌های صندوق در این سال، میزان خالص دارایی‌های طرح در انتهای سال 1403 به مقدار 1,130,681,379 میلیون ریال خواهد بود. لذا براساس این اطلاعات، خالص مجموع دارایی‌های صندوق (دارایی منهای بدهی) یا همان ارزش ویژه طرح بازنشستگی در انتهای سال 1403 به بیش از 113 هزار میلیارد تومان رسیده است.

در شکل 10 مهم‌ترین بخش‌های دارایی صندوق در سال‌های 1399 تا 1403، نمایش داده شده است. براین‌اساس عمده دارایی‌های صندوق به ترتیب در سه بخش سایر سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت (سرمایه‌گذاری در سهام شرکت‌ها، سرمایه‌گذاری در اوراق بهادار و سپرده بانکی)، حساب دریافتنی (بدهی برخی شرکت‌ها و دولت) و سرمایه‌گذاری‌های کوتاه‌مدت قرار گرفته است.

شکل 10. نمودار مهم‌ترین اجزای دارایی صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستائیان و عشایر ]9[

اجزای دریافتنی‌های تجاری و سایر دریافتنی‌ها در شکل 11 نمایش داده شده است. باتوجه‌به اینکه حساب‌های دریافتنی سهم زیادی از دارایی‌های صندوق را به خود اختصاص داده، تلاش مدیران برای پذیرش این عدد ازسوی دولت و توافق بر نحوه به‌روزرسانی آن بسیار بااهمیت خواهد بود. بدهی سایر شرکت‌ها نیز لازم است در سطح هیئت‌امنای سازمان تأمین اجتماعی با استفاده از روش‌هایی همچون تهاتر سهام و...، تعیین تکلیف شود.

شکل 11. نمودار اجزای دریافتنی‌های تجاری و سایر دریافتنی‌ها ]9[

حساب دریافتنی از شرکت‌های گروه، مربوط به شرکت‌های کنترلی صندوق است، اما سود سهام دریافتنی مربوط به شرکت‌های غیرکنترلی است و از این نظر قابل بررسی است. شکل 12 این سود را در سال‌های 1399 تا 1403 نمایش داده است.

شکل 12. نمودار سود سهام دریافتنی شرکت‌های غیرکنترلی (میلیون ریال) ]10[

همان‌طورکه از این نمودار برمی‌آید، تعدادی از شرکت‌های غیرکنترلی در سال‌های متوالی، سهم سود صندوق را پرداخت نکرده‌اند و به‌عبارتی بدهی آنها به بخش حساب‌های دریافتنی صندوق منتقل شده است.

توضیح آنکه براساس ماده (240) قانون تجارت (لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت)، «مجمع عمومی ‌پس از تصویب حساب‌های سال مالی و احراز اینکه سود قابل تقسیم وجود دارد، مبلغی از آن را که باید بین صاحبان سهام تقسیم شود تعیین خواهد نمود. ... درهرحال پرداخت سود به صاحبان سهام باید ظرف هشت ماه پس از تصمیم مجمع عمومی ‌راجع به تقسیم سود انجام پذیرد». بااین‌حال پرداخت سود صندوق در چند سال اخیر انجام نشده است که این موضوع می‌تواند یکی از نقاط ضعف سهام‌داری اندک، خصوصاً در شرایطی که سهام‌دار عمده دارای قدرت چانه‌زنی در جهت تحمیل خواسته‌های خود است، به شمار آید.

در ادامه اجزای سایر سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت در شکل 13 نمایش داده شده است. مهم‌ترین جزء این بخش، سرمایه‌گذاری در سهام شرکت‌هاست که سهم آن در طول زمان افزایش و سهم سپرده بانکی کاهش یافته است. درعین‌حال سهم اوراق تقریباً ثابت بوده است.

شکل 13. نمودار اجزای سایر سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت ]10[

4-3. شرکت‌های موجود در پرتفوی صندوق

سرمایه‌گذاری‌های صندوق بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر در سه بخش شرکت‌های فرعی، شرکت‌های وابسته و سهام‌داری غیرمدیریتی در قالب سهام‌داری شرکت‌های بورسی و غیربورسی انجام شده است. همچنین صندوق در سه شرکت ارزش‌آفرینان صبا، سرمایه‌گذاری ارشک و شرکت فولاد خراسان دارای سهام کنترلی است. موضوع فعالیت شرکت ارزش‌آفرینان صبا، خرید املاک و ساخت‌وساز ساختمان بوده و موضوع فعالیت شرکت ارشک، سرمایه‌گذاری در سهام و سایر فعالیت‌های مالی غیرمستقیم است.

شکل 14 همه شرکت‌های زیرمجموعه ثبت شده در صورت‌های مالی (حداقل در پنج سال از هفت سال گذشته) را در خود جای داده است.

شکل 14. شرکت‌های زیرمجموعه صندوق کشاورزان، روستائیان و عشایر و روابط سهام‌داری میان آنها  ]11[

جدول 8، این شرکت‌ها را در کنار حوزه فعالیت و سهام‌دار کنترل‌کننده آن نشان داده است. این اطلاعات نشان می‌دهد بخش زیادی از سرمایه‌گذاری‌های صندوق در حوزه، نفت، گاز، پتروشیمی‌و فلزات و معادن است؛ حوزه‌هایی که در حال حاضر بازدهی بالایی را ایجاد می‌کنند.

جدول 8. شرکت‌های زیرمجموعه ثبت شده در صورت‌های مالی و سهام‌دار کنترل‌کننده آن ]10[

علاوه‌بر این، بررسی سهام‌داران کنترلی شرکت‌های اشاره شده در جدول 8 نشانگر آن است که تعداد زیادی از شرکت‌های صندوق در کنترل سایر صندوق‌های بازنشستگی است. از این منظر نحوه مدیریت شرکت‌های صندوق‌های بازنشستگی بر دارایی‌های غیرمدیریتی این صندوق نیز اثرگذار است.

4-4. روند ارزش دارایی‌های صندوق در طی زمان

جدول 9، در سه سناریوی مختلف، به بررسی ارزش مجموع دارایی‌های صندوق پرداخته است. در سناریوی اول، فرض شده است، درصورتی‌که دارایی‌های صندوق از سال 1395 تا سال 1403، با رشد قیمت دلار در پایان هر سال رشد می‌کرد، میزان دارایی‌ها به چه میزان افزایش می‌یافت. در دو سناریوی دیگر رشد دارایی‌ها در این سال‌ها به اندازه تورم و همچنین میزان رشد نرخ سپرده بانکی، بررسی شده است. نتایج این تحلیل نشان می‌دهد در دو سناریوی رشد به اندازه تورم و سود بانکی، ارزش مجموع دارایی‌ها کمتر از خالص دارایی‌های فعلی ‌بوده، لذا سرمایه‌گذاری‌های فعلی توانسته است دارایی‌ها را بیشتر رشد دهد. همچنین بررسی رشد دلاری دارایی‌ها نشان می‌دهد در این سال‌ها، دارایی‌ها نه‌فقط رشد نکرده، بلکه مجموع ارزش آن حدود 20 درصد کاهش یافته است.

جدول 9. تحلیل ارزش خالص دارایی‌های صندوق براساس صورت وضعیت مالی جداگانه در سناریوهای مختلف

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

4-5. اجزای درآمد سرمایه‌گذاری

تحلیل اجزای درآمد سرمایه‌گذاری صندوق در سال‌های مختلف و ارزیابی روندهای آن، می‌تواند جزئیات بیشتری از سیاست سرمایه‌گذاری صندوق را مشخص کند. در شکل 15، اجزای درآمد سرمایه‌گذاری صندوق در سال‌های 1396 تا 1402 به تفکیک آمده است. تحلیل تغییرات ایجاد شده در طی سال‌های بررسی شده، اطلاعات مهمی ‌را از وضعیت پرتفوی صندوق در اختیار قرار می‌دهد.

شکل 15. نمودار اجزای درآمد حاصل از سرمایه‌گذاری‌های صندوق ]10[

براساس اطلاعات موجود در این شکل، به‌طور متوسط در سال‌های 1396 تا 1402، سهم شرکت‌های کنترلی زیرمجموعه صندوق همچون شرکت فولاد خراسان، شرکت ارشک و شرکت ارزش‌آفرینان از کل سود ایجاد شده، به‌ترتیب به میزان 8 درصد، 5.6 درصد و 1.4 درصد بوده است. بیشترین سهم از سود در بین اقلام سرمایه‌گذاری شده مربوط به سایر سرمایه‌گذاری‌ها در سهام و اوراق بهادار با سهم 50درصدی و پس از آن مربوط به سود سپرده بانکی با سهم 17درصدی بوده است. البته باید توجه کرد این سهم در طول سال‌های اخیر نسبت به سال‌های ابتدای بررسی کاهش پیدا کرده است.

فروش سهام در سال‌های 1396 و 1399 سهم بالایی داشته است. براساس اطلاعات صورت‌های مالی، فروش سهام در سال 1396 به مبلغ 4356458 میلیون ریال عمدتاً مربوط به واگذاری 40 درصد از سهام شرکت باغ ایرانیان فردوس به شرکت ایرانیان اطلس بوده و در سال 1399 مربوط به فروش سهام شرکت‌های باغمیشه، مجتمع فولاد خراسان و... بوده است. گفتنی است اوراق مشارکت در طول همه سال‌ها سهم قابل توجهی نداشته است.

4-6. حساب سپرده بانکی

یکی از اقلام سود حاصل از سرمایه‌گذاری در صندوق، سود حاصل از سرمایه‌گذاری در سپرده بانکی با متوسط سهم 17درصدی در سال‌های 1395 تا 1402بوده است. بررسی این بخش زمانی اهمیت پیدا می‌کند که توجه شود سهم سود سپرده بانکی و اوراق مشارکت در بین اقلام سودآور در صندوق بازنشستگی کشوری در همین سال‌ها، 7 درصد و در سازمان تأمین اجتماعی فقط 0.7 درصد بوده است.

شکل 16، میزان سود حاصل از سرمایه‌گذاری صندوق‌های بازنشستگی کشوری، تأمین اجتماعی و روستائیان در سپرده بانکی را با هم مقایسه کرده است. اگرچه دو صندوق بازنشستگی کشوری و صندوق تأمین اجتماعی جریان نقدی بالاتری نسبت به صندوق کشاورزان دارند، به این دلیل که تقریباً همه این منابع، صرف پرداخت مستمری شده، ظرفیت سپرده‌گذاری آنها بسیار محدودتر است.

شکل 16. نمودار مقایسه میزان سود حاصل سپرده بانکی در صندوق‌های کشوری، تأمین اجتماعی و روستائیان (میلیون ریال)

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

مطابق با یادداشت 1-3-21 صورت‌های مالی صندوق در سال‌های 1400، 1401 و 1402، نرخ سپرده‌های سرمایه‌گذاری صندوق به‌طور متوسط، 19، 22 و 30 درصد بوده است. این موضوع نشان می‌دهد صندوق منابع خود را با نرخ ترجیحی در بانک‌ها سپرده‌گذاری و تلاش کرده است از این بخش نیز بیشترین بازده را نصیب خود کند.

4-7. سرمایه‌گذاری در املاک

صندوق علاوه‌بر سرمایه‌گذاری در سهام شرکت‌ها، در ذیل شرکت ارزش‌آفرینان صبا، به سرمایه‌گذاری در حوزه زمین و ساختمان اقدام کرده است. براساس اطلاعات مستخرج از صورت مالی صندوق در جدول 10، پروژه‌ها و املاک تحت مالکیت صندوق و ارزش ثبت شده آنها قابل مشاهده است.

جدول 10. املاک زیرمجموعه صندوق به همراه ارزش ثبت شده (میلیون ریال)  ]11[

باتوجه‌به بندهای «7» و «8» سیاست سرمایه‌گذاری صندوق، که در بخش تاریخچه به آن اشاره شد، اجرای پروژه‌های ساختمانی بدون محدودیت درصد مالکیت و مشارکت در صندوق‌های املاک و مستغلات دارای بازدهی بالا و همچنین خرید شرکت‌های ساختمانی با قیمت پایین‌تر از NAV حداکثر تا یک کرسی هیئت‌مدیره مورد پذیرش قرار گرفته بود.

چنان‌که مطابق یادداشت توضیحی 2-23 صورت مالی صندوق در سال 1402 و باتوجه‌به بند «15» حسابرس در صورت مالی این سال، مبلغ 8,470 میلیارد ریال بابت خرید ملک موسوم به مرکز سنجش سازمان فنی و حرفه‌ای کشور به شهرداری تهران و مبلغ 8,500 میلیارد ریال بابت خرید 47 درصد سهم زمین شرکت دخانیات پرداخت شده است، ولی علی‌رغم پرداخت بهای معامله، املاک مذکور تاکنون تحویل صندوق نشده و مالکیت رسمی‌ آنها به نام صندوق منتقل نشده است. بنابراین ورود به این عرصه اگرچه در برخی دوره‌ها سودآوری بالایی داشته است، به‌دلیل ظرفیت بالای بروز فساد و ایجاد ضرر و زیان، باید باتوجه‌به ملاحظات و محدودیت‌های قانونی، بسیار محاسبه شده باشد. باتوجه‌به ماده (6) ضوابط سرمایه‌گذاری سازمان‌ها و صندوق‌های بازنشستگی مصوب شهریورماه 1404، لازم است صندوق‌ها حداکثر 15 درصد از ارزش دارایی‌های خود را به این حوزه اختصاص دهند؛ لذا پیشنهاد نهایی در این رابطه، محدود کردن ورود مستقیم صندوق به حوزه ساخت‌وساز و بهره‌مندی بیشتر از ظرفیت سودآوری این حوزه از طریق ورود غیرمستقیم است.

4-8. بازده حاصل از سرمایه‌گذاری‌ها

یکی از سؤالات مهم درخصوص عملکرد صندوق در حوزه سرمایه‌گذاری‌ها، میزان بازدهی این بخش است. در شکل 17، میزان بازدهی حاصل از سرمایه‌گذاری‌ها در سال‌های 1397 تا 1403 آمده است. اطلاعات زیر نشان می‌دهد در همه سال‌های بررسی شده، بازدهی صندوق از بازدهی سپرده بانکی و متوسط اوراق خزانه اسلامی ‌بیشتر بوده است. میزان بازده صندوق در بخش سرمایه‌گذاری به‌طور متوسط 44 درصد و میزان متوسط بازده اوراق خزانه اسلامی ‌حدود 24 درصد بوده است. ضمن آنکه میزان بازده صندوق از متوسط تورم در این سال‌ها نیز حدود 1 درصد بالاتر بوده است. ازسوی‌دیگر اگرچه بازده شاخص کل بورس (72 درصد) بیشتر از بازدهی صندوق بوده، بااین‌حال نوسانات بازدهی شاخص کل بسیار زیاد و پرریسک بوده است.

شکل 17. نمودار میزان بازده حاصل از سرمایه‌گذاری‌های صندوق در مقایسه با سود سپرده بانکی ]10[

4-9. مقایسه سود تقسیمی‌ و سود خالص سهم صندوق در شرکت فولاد خراسان

همان‌طورکه در قسمت قبل بیان شد، شرکت فولاد خراسان (فخاس) تنها شرکت تولیدی کنترلی صندوق روستائیان به حساب می‌آید. در این بخش به بررسی وضعیت سود خالص و سود تقسیمی ‌این شرکت خواهیم پرداخت.

سود تقسیمی ‌مقدار سودی است که به‌ازای هر سهم به سهام‌داران منتقل می‌شود. به‌عبارت‌دیگر، سود تقسیمی‌، سود خالصی است که شرکت‌ها براساس درآمد به‌ازای هر سهم بین سهام‌داران خود تقسیم می‌کنند. گفتنی است لزوماً تمام سودی که شرکت در پایان سال به‌ دست آورده است، بین سهام‌داران تقسیم نمی‌شود؛ همچنان‌که در برخی موارد نیز ممکن است شرکت علاوه‌بر سود خالص کسب شده در سال مالی، به هر دلیلی بخشی از سود انباشته شرکت را نیز در قالب سود تقسیمی، به سهام‌داران پرداخت کند و بدین‌صورت میزان سود تقسیمی ‌از سود خالص پیشی گیرد. بررسی شکل 18 نشان می‌دهد در همه سال‌های 1396 تا 1403، این شرکت به‌طور متوسط 52 درصد سود خالص ایجاد شده خود را در مجمع تقسیم کرده است. این موضوع نشانگر عدم فشار صندوق به شرکت به‌منظور تقسیم سود است؛ موضوعی که برخلاف این صندوق، بنا بر بررسی‌های انجام شده در صندوق بازنشستگی کشوری و سازمان تأمین اجتماعی به‌دلیل کسری نقدینگی رواج بیشتری دارد.

شکل 18. نمودار وضعیت سود خالص و سود تقسیم شده در شرکت فولاد خراسان (میلیون ریال) ]14[

4-10. بازده سرمایه‌گذاری‌ها و مقایسه آن با سایر صندوق‌ها

یکی از روش‌های تحلیل کارایی فعالیت‌های سرمایه‌گذاری در صندوق‌های بازنشستگی، مقایسه میزان بازدهی در میان صندوق‌های مختلف است. در شکل 19، میزان بازدهی صندوق‌های بیمه اجتماعی روستائیان، بازنشستگی کشوری و تأمین اجتماعی با یکدیگر مقایسه شده‌اند.

شکل 19. نمودار مقایسه بازده اسمی ‌صندوق‌های بازنشستگی شاخص (درصد)

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

شکل 19، بازدهی سه صندوق بازنشستگی شاخص در 10‌ سال گذشته را بررسی کرده است. بازدهی صندوق‌ها در سال‌های مختلف در نوسان بوده، بااین‌حال به طور متوسط، میزان بازدهی در صندوق‌های تأمین اجتماعی، کشوری و روستائیان به‌ترتیب برابر 29، 39 و 43 درصد بوده است. گفتنی است، باتوجه‌به اختلاف شدید ارزش به‌روز دارایی‌های صندوق‌ها با ارزش ثبت شده، برای محاسبه بازده سرمایه‌گذاری صندوق‌ها، از ارزش تخمینی دارایی آنها استفاده شده است.

در شکل 20، بازده صندوق روستایی با پنج صندوق سرمایه‌گذاری فعال در بازار سرمایه مقایسه شده است.

شکل 20. نمودار مقایسه بازده سرمایه‌گذاری صندوق روستایی با چند صندوق سرمایه‌گذاری فعال در بازار سرمایه (درصد)

مأخذ: همان.

همان‌طور که از شکل 20 برمی‌آید، متوسط بازده سه صندوق سرمایه‌گذاری مختلط، در اوراق بهادار مبتنی‌بر کالا و سرمایه‌گذاری در سهام از صندوق روستایی بالاتر بوده، ولی صندوق درآمد ثابت و صندوق در صندوق بازده کمتری نسبت به صندوق روستایی ایجاد کرده است. برای بررسی دقیق‌تر این موضوع لازم است شاخص ریسک سرمایه‌گذاری نیز در تحلیل وارد شود.

نسبت شارپ یکی از شاخص‌های کلیدی در ارزیابی عملکرد سرمایه‌گذاری است که به‌ویژه درمورد صندوق‌های بازنشستگی برای سنجش میزان کارایی سرمایه‌گذاری نسبت به ریسک استفاده می‌شود. نسبت شارپ نشان می‌دهد بازده اضافی سرمایه‌گذاری (نسبت به نرخ بدون ریسک) در مقایسه با ریسک سرمایه‌گذاری (نوسان بازده) چقدر است. این نسبت در فرمول زیر نشان داده شده است:

Rp: میانگین بازده پرتفوی (مثلاً صندوق بازنشستگی).

Rf: نرخ بازده بدون ریسک (مثلاً سود اوراق خزانه).

σp: انحراف معیار بازده پرتفوی (معیار ریسک).

در صندوق بازنشستگی، هدف معمولاً افزایش بازده در بلندمدت با کنترل ریسک است، چون منابع بازنشستگان باید باثبات و درعین‌حال سودده مدیریت شود. نسبت شارپ کمک می‌کند تا بتوان مقایسه بهتری میان صندوق‌های مختلف انجام داد؛ چراکه صندوقی با نسبت شارپ بالاتر معمولاً عملکرد بهتری دارد. همچنین می‌توان عملکرد مدیران سرمایه‌گذاری را ارزیابی، و برای افزایش این نسبت، در جهت تنظیم پرتفوی تصمیم‌گیری کرد. برای تفسیر این نسبت، باید توجه کرد که اگر کمتر از ۱ باشد، ریسک زیادی نسبت به بازده مازاد گرفته شده (کارایی پایین)؛ اگر بین ۱ تا ۲ باشد، سرمایه‌گذاری قابل قبول است و اگر بیشتر از ۲ باشد، سرمایه‌گذاری خوب و کاراست.

جدول 11 این نسبت را برای سه صندوق روستائیان، بازنشستگی کشوری و سازمان تأمین اجتماعی و همچنین میانگین پنج صندوق سرمایه‌گذاری بورسی برای سال‌های 1401-1396 محاسبه کرده است.

جدول 11. بازده، ریسک و نسبت شارپ در صندوق‌های بازنشستگی و سرمایه‌گذاری (1401-1396)

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

اطلاعات جدول 11 نشان می‌دهد اگرچه میزان بازدهی صندوق روستایی از صندوق بازنشستگی کشوری بالاتر بوده، بااین‌حال صندوق کشوری ریسک کمتری را در این دوره متحمل شده است؛ در نهایت صندوق روستایی نسبت شارپ بالاتری را کسب کرده است. این دو صندوق در مقایسه با سازمان تأمین اجتماعی بازده، ریسک و در نهایت نسبت شارپ بالاتری داشته‌اند. نتیجه مقایسه این سه صندوق در این جدول نشان می‌دهد صندوق روستائیان از دو صندوق دیگر عملکرد بهتری داشته است.

بررسی وضعیت بازده و ریسک سایر صندوق‌های سرمایه‌گذاری نیز نشانگر جایگاه هرکدام از صندوق‌های بازنشستگی نسبت به انواع دیگر سرمایه‌گذاری‌هاست. 

5. چالش‌های پیش‌روی صندوق در حوزه سرمایه‌گذاری

مباحث مطرح شده در این گزارش، تصویر واضحی از وضعیت سرمایه‌گذاری در صندوق روستائیان ارائه داده است. بر همین مبنا، چارچوب کلی سرمایه‌گذاری در صندوق روستائیان بر مبنای سهام‌داری غیرکنترلی بنا نهاده شده است. طبیعتاً این صندوق نیز همچون سایر صندوق‌های بازنشستگی مبتنی‌بر ویژگی‌های خاص حکمرانی در اقتصاد ایران، برخی چالش‌ها را پیش‌روی خود خواهد داشت. این چالش‌ها به همراه علت ایجادکننده و نهاد مسئول آن به همراه برخی توضیحات در جدول 12 بیان شده است.  

جدول 12. چالش‌های پیش‌روی صندوق

مأخذ: همان.

6. جمع‌بندی و ارائه راهکار

گزارش حاضر به بررسی عملکرد سرمایه‌گذاری‌های صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستائیان و عشایر پرداخته است. جوان ‌بودن صندوق و برخورداری آن از مازاد نقدینگی در مقایسه با صندوق‌های بالغ، امکان بیشتری برای انباشت ذخایر و سرمایه‌گذاری فراهم کرده، بااین‌حال تداوم این وضعیت به وجود چارچوب‌های نهادی برای حفاظت از منابع صندوق و جلوگیری از تصمیم‌گیری‌های موردی وابسته است.

منابع مالی صندوق عمدتاً از محل سرمایه‌گذاری‌ها (حدود 48.5 درصد)، سهم دولت (36.4 درصد) و سهم بیمه‌شدگان (15 درصد) تأمین می‌شود و در بخش مصارف نیز بیش از 80 درصد بودجه به سرمایه‌گذاری‌ها اختصاص یافته است؛ با این توضیح که بخش مهمی ‌از «اعتبارات سرمایه‌گذاری»، اعتبارات تعهدی و مطالبات تسویه ‌نشده دولت و شرکت‌هاست، نه سرمایه‌گذاری نقدی و جدید صندوق. بدهی‌های دولت به صندوق به‌طور قابل توجهی انباشته شده و تا پایان سال 1403 به حدود 38 هزار میلیارد تومان رسیده، درحالی‌که دولت به‌طور متوسط فقط حدود 40.9 درصد از تعهدات سالیانه خود را پرداخت کرده است. اختلاف جدی میان برآورد بدهی دولت و صندوق نیز مزید بر مشکلات است.

از نظر مالی، خالص دارایی‌های صندوق در پایان سال 1403 به حدود 113 هزار میلیارد تومان رسیده و توانایی آن برای پوشش بیش از هفت سال از مصارف خود نشان می‌دهد که وضعیت به‌مراتب بهتری نسبت به صندوق‌های بازنشستگی دیگر دارد. در بخش سرمایه‌گذاری، بازدهی صندوق در سال‌های 1396 تا 1401 به‌طور متوسط 47 درصد بوده است؛ همچنین نشان می‌دهد نسبت شارپ صندوق (بازده تعدیل شده با ریسک) از صندوق بازنشستگی کشوری و سازمان تأمین اجتماعی و همچنین برخی صندوق‌های سرمایه‌گذاری بورسی بالاتر است که بیانگر مدیریت نسبتاً کارآمد منابع در مقایسه با ریسک‌هاست.

با وجود این نقاط قوت، چالش‌های جدی همچون انباشت بدهی‌های دولت، ضعف در شفافیت مالی و رعایت ‌نشدن برخی استانداردهای حسابداری، همچنین عدم پرداخت سود تقسیم ‌شده توسط برخی شرکت‌های غیرکنترلی، می‌تواند آینده صندوق را با تهدید مواجه کند. به‌طور کلی، صندوق از نظر پایداری مالی و بازدهی سرمایه‌گذاری در وضعیت مطلوب‌تری نسبت به سایر صندوق‌ها قرار دارد، اما تداوم این وضعیت نیازمند اصلاحات نهادی، بهبود شفافیت و حل اختلافات مالی با دولت است.

علاوه‌براین بررسی‌های گزارش چند آسیب مهم را در حکمرانی سرمایه‌گذاری صندوق نشان می‌دهد. نخست، صندوق در حال حاضر فاقد سیاست سرمایه‌گذاری مصوب و جاری است و در نتیجه مسیر سرمایه‌گذاری تا حد زیادی به صلاحدید مدیران وقت وابسته است. دوم، ذی‌نفعان صندوق نماینده مستقل در هیئت‌امنا ندارند و این موضوع، هم‌زمان با مازاد نقدینگی صندوق و کسری منابع برخی صندوق‌های دیگر، احتمال سرریز مشکلات نقدینگی و اعمال فشار برای استفاده از منابع صندوق را افزایش می‌دهد. سوم، سرمایه‌گذاری مستقیم در املاک نیز با ریسک نقدشوندگی، مسائل حقوقی و معاملات حل‌نشده همراه بوده است؛ به‌گونه‌ای‌که در برخی موارد با وجود پرداخت وجه، انتقال رسمی ‌مالکیت انجام نشده است. 

در جدول شماره 13 توصیه‌های سیاستی پیشنهادی ارائه شده است.

جدول 13. توصیه‌های سیاستی

* تداوم یا تقویت آیتم‌ها یا اقدامات.

** اصلاح رویه‌ها یا ایجاد سازوکارها.

مأخذ: همان.  

7. پیوست‌ها

جدول 1 پیوست با بررسی صورت مالی صندوق در هفت سال گذشته، نشان می‌دهد سهام شرکت‌های مختلف در چند سال ذیل صندوق وجود داشته است. علاوه‌بر این، براساس اطلاعات موجود، نهاد کنترل‌کننده و درصد سهام‌داری صندوق در هر شرکت ارائه شده است.

جدول 14پیوست 1. شرکت‌های زیرمجموعه صندوق در طی سال‌های مورد بررسی و نام نهاد کنترل‌کننده شرکت [11]