خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله

براساس بند «ه» تبصره «20» قانون بودجه سال 1402، صندوق‌های بازنشستگی مکلف به انتشار محاسبات بیمه‌ای وضعیت پایداری مالی در افق پنج‌ساله، بودجه مصوب و عملکرد مالی براساس سرفصل‌های مندرج شده‌اند. در ادامه نیز سازمان تأمین اجتماعی مکلف به ایجاد حساب واحد برای کلیه عملیات مالی خود شده است. 

صندوق‌های بازنشستگی دارایی‌ قابل‌توجهی را به نمایندگی از ذی‌نفعان خود مدیریت می‌کنند. انتشار صحیح اطلاعات به ذی‌نفعان اطمینان می‌دهد که مدیران صندوق از ریسک‌ها، هزینه‌ها و استراتژی‌های سرمایه‌گذاری آگاه هستند و به افراد امکان می‌دهد تصمیمات آگاهانه‌تری درباره پس‌انداز بازنشستگی خود بگیرند. اطلاعات ضروری که باید افشا شوند شامل صورت‌های مالی صندوق، عملکرد سرمایه‌گذاری، تخصیص دارایی‌ها، میزان ریسک، هزینه‌ها و ساختار حکمرانی صندوق است. این اطلاعات باید به‌صورت شفاف و قابل دسترس، معمولاً از طریق گزارش‌های سالیانه، گزارش‌های فصلی و ماهیانه با به‌روزرسانی‌های منظم به ذی‌نفعان منتشر شود.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

• در صندوق‌های بازنشستگی نسبت به انتشار اطلاعات اقدامات لازم صورت نپذیرفته و همچنان اطلاعات مورد نظر به‌صورت محرمانه یا با تأخیر چند‌ساله منتشر می‌شود که از ویژگی‌های افشای خوب ازجمله هدفمندی، شفافیت، قابلیت دسترسی و به‌روزرسانی منظم برخوردار نیستند.
• در ارتباط با قسمت دوم حکم مربوط به ایجاد حساب واحد و پرداخت به ذی‌نفع نهایی در سازمان تأمین اجتماعی، در بخش تعهدات پرداختی همچنان این سازوکار محقق نشده و پرداخت‌ها از حساب‌های مختلف در بانک‌های عامل صورت می‌پذیرد. همچنین در ارتباط با موضوع قراردادهای پیمانکاری و خرید کالا و خدمات نیز پرداخت‌ها از حساب‌های متفاوت صورت پذیرفته است. با‌این‌وجود، در بخش پرداخت حقوق و مزایای کارکنان سازمان تأمین اجتماعی حساب واحد متمرکز نزد بانک رفاه کارگران از بهمن‌ماه سال 1402 عملیاتی شده است.
• در ارتباط با گزارش‌دهی عملکرد و ارزیابی سرمایه‌گذاری‌ها، گزارش‌دهی مطلوبی وجود ندارد. آخرین صورت مالی منتشر شده سازمان تأمین اجتماعی و صندوق بازنشستگی کشوری مربوط به سال 1401 است. در ارتباط با بودجه مصوب و همچنین عملکرد بودجه نیز در سنوات گذشته گزارش‌های رسمی منتشر نشده است. در ارتباط با گزارش عملکرد بودجه آخرین گزارش منتشر شده مربوط به صندوق بیمه اجتماعی روستاییان و عشایر در سال 1401 بوده و سایر صندوق‌ها گزارش‌های تفریغ بودجه را منتشر نکرده‌اند.
• در ارتباط با سازمان تأمین اجتماعی نیروهای مسلح اساساً گزارش‌دهی و انتشار اطلاعات صورت نمی‌پذیرد.
• در بین صندوق‌های بازنشستگی کشور صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستاییان و عشایر به‌روزترین عملکرد را در ارتباط با گزارش‌های انتشار اطلاعات داشته است.

پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی

پیشنهاد می‌شود حکم مذکور با جامعیت و تفصیل بیشتری در چارچوب قوانین دائمی کشور تصویب شود. همچنین با تقویت مقام ناظر و تنظیم‌گر صندوق‌های بازنشستگی، بر گزارش‌دهی صندوق‌های بازنشستگی نظارت مستمر صورت پذیرد تا گزارش‌های منتشر شده  به ذی‌نفعان از کیفیت بیشتری برخوردار گردد.

1. مقدمه

ضرورت و اهمیت افشای صحیح اطلاعات در صندوق‌های بازنشستگی ناشی از وظیفه‌ امانتی است که مدیران این صندوق‌ها به ذی‌نفعان خود دارند. صندوق‌های بازنشستگی دارایی‌های قابل‌توجهی را به نمایندگی از ذی‌نفعان مدیریت می‌کنند. همچنین این صندوق‌ها به جهت تأمین هزینه‌ها در دوران بلوغ خود به مدیریت صحیح دارایی‌ها نیازمند هستند. افشای اطلاعات صحیح به ذی‌نفعان این امکان را می‌دهد تا در مورد عملکرد صندوق، ریسک‌ها، هزینه‌ها و استراتژی‌های سرمایه‌گذاری آن مطلع شوند و تصمیمات آگاهانه‌تری درباره پس‌انداز بازنشستگی خود بگیرند. افشای دقیق و به‌موقع همچنین اعتماد بین مدیران صندوق و ذی‌نفعان را تقویت می‌کند و از بروز سوء مدیریت یا تقلب جلوگیری می‌کند.

علاوه‌بر‌این، نهادهای ناظر از صندوق‌های بازنشستگی می‌خواهند که اطلاعاتی را منتشر کنند تا از رعایت استانداردهای قانونی اطمینان حاصل شود و از سیستم مالی گسترده‌تری محافظت شود. اطلاعات ضروری که باید منتشر شوند شامل صورت‌های مالی صندوق، عملکرد سرمایه‌گذاری، تخصیص دارایی‌ها، میزان ریسک‌ها، هزینه‌ها و ساختار حاکمیتی شرکتی است.

این اطلاعات باید برای همه طرف‌های درگیر (به‌ویژه اعضای و ذی‌نفعان طرح بازنشستگی، مقامات نظارتی و ...) به‌صورت شفاف، دقیق و به‌موقع افشا شوند[1]؛ و معمولاً از طریق گزارش‌های سالیانه صندوق و به‌روزرسانی‌های منظم برای ذی‌نفعان منتشر شود. اطلاعات باید به‌موقع و با توجه به جدیدترین داده‌ها و الزامات قانونی به‌روز شده تا شفافیت و مسئولیت‌پذیری حفظ گردد. مدیران صندوق‌ها باید اطمینان حاصل کنند که افشاها به‌اندازه کافی دقیق هستند تا مسائل مالی پیچیده را بدون ایجاد سردرگمی برای ذی‌نفعان توضیح دهند و تعادلی بین کامل بودن و شفافیت برقرار کنند. این رویکرد جامع، افشای اطلاعات و یکپارچگی سیستم بازنشستگی را حفظ کرده و از ذی‌نفعان محافظت و از پایداری بلندمدت صندوق‌های بازنشستگی حمایت می‌کند.

البته شفافیت الزاماً به مفهوم انتشار آزاد اطلاعات مهم در سازمان‌های بیمه‌گر نیست. منظور، شفاف بودن اطلاعاتی است که آگاهی از آنها حق قانونی و اولیه ذی‌نفعان، اعضا و مزایابگیران طرح‌های تأمین اجتماعی است؛ لذا این اطلاعات باید به‌موقع، قابل اعتماد، مرتبط، صحیح و هدفمند ارائه شود. شفافیت، مهم‌ترین شاخص سیاستگذاری هدفمند به‌شمار می‌رود که بر ظرفیت و توانایی ذی‌نفعان در واگذاری مسئولیت به افراد مورد اعتماد برای مدیریت و اداره امور سازمان رفاه اجتماعی تأکید می‌کند. شفافیت پیش‌نیاز مشارکت مؤثر و معنادار ذی‌نفعان است. اصل شفافیت تا به آنجا که به موجب ارتقای کیفیت و سطح دسترسی افراد به اطلاعات بازار می‌شود، می‌تواند به‌طور قابل‌توجهی، هزینه‌های مبادله اطلاعات را کاهش دهد[2].

بخشی از رهنمود‌های ارائه شده توسط اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی (ایسا) به موضوع شفافیت و افشای اطلاعات مربوط می‌شود. بیشتر برنامه‌های اجباری تأمین اجتماعی توسط قوانین، مصوبات و برخی مقررات رسمی دولت به‌منظور تعریف وظایف سازمان مسئول اجرای برنامه تدوین خواهد شد. به موجب این وظایف همواره وجه تمایزی بین هیئت‌مدیره و مدیر‌عامل سازمان لحاظ می‌شود؛ به‌طوری‌که هیئت‌مدیره به‌عنوان دستگاه حکمرانی و سیاستگذاری سازمان و مدیر‌عامل به‌عنوان دستگاه اجرایی برنامه و مصوبات هیئت‌مدیره معرفی خواهد شد[2]. در ارتباط با موضوع شفافیت و افشای اطلاعات، رهنمودهای حکمرانی خوب اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی (ایسا) ارائه شده و در ارتباط با هر دو به شأن هیئت‌مدیره و مدیرعامل سازمان رهنمودهایی اشاره شده است. در ادامه به برخی از این رهنمودها اشاره می‌شود.

جدول 1. رهنمود‌های ایسا در ارتباط با موضوع شفافیت و افشای اطلاعات در صندوق‌های بازنشستگی [۲]

1-1. صندوق‌های بازنشستگی چه اطلاعاتی را افشا می‌کنند؟

صندوق‌های بازنشستگی معمولاً گزارش‌های مختلفی را برای ارائه اطلاعات به ذی‌نفعان و رعایت الزامات نظارتی منتشر می‌کنند. این گزارش‌ها جنبه‌های مختلف عملیاتی، سرمایه‌گذاری، عملکرد مالی و حکمرانی صندوق را پوشش می‌دهد. در اینجا به برخی از گزارش‌های کلیدی که صندوق‌های بازنشستگی به‌صورت کلی منتشر می‌کنند اشاره شده است.

جدول 2. اطلاعات انتشار‌یافته توسط صندوق‌های بازنشستگی

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

ممکن است برخی از کشور‌ها بنابر اقتضای قوانین و سیاست‌های کلان خود بر برخی از این گزارش‌ها تأکید بیشتری داشته باشند. براساس آنچه بیان شد؛ تعیین چارچوب و مواد انتشار اطلاعات و نظارت بر آن بر‌عهده هیئت‌مدیره و اجرا و پیاده‌سازی گزارش‌ها بر‌عهده مدیرعامل سازمان است. 

2.بیان و ارزیابی حکم قانون

در بند «هـ» تبصره «20» قانون بودجه سال 1402 حکمی مبنی‌بر انتشار اطلاعات در صندوق‌های بازنشستگی و همچنین ایجاد حساب واحد جهت عملیات مالی سازمان تأمین اجتماعی بیان شده است. در قسمت اول این حکم آمده‌‌: «در راستای انضباط‌بخشی به منابع و مصارف صندوق‌های بازنشستگی و مدیریت مصارف آنها صندوق‌های بازنشستگی مکلفند محاسبات بیمه‌ای وضعیت پایداری مالی در افق پنج‌ساله، بودجه مصوب و عملکرد مالی را به تفکیک سرفصل‌های مندرج مصوب تا مرداد سال ۱۴۰۲ منتشر کنند».

در قسمت دوم حکم، سازمان تأمین اجتماعی مکلف به ایجاد حساب واحد و پرداخت به ذی‌نفع نهایی جهت کلیه عملیات مالی خود به‌شرح زیر شده است: «سازمان تأمین اجتماعی مکلف است از شهریور سال ۱۴۰۲ ضمن ایجاد حساب واحد برای کلیه عملیات مالی خود نسبت به پیاده‌سازی ساز‌و‌کار پرداخت به ذی‌نفع نهایی از این حساب با استفاده از درخواست الکترونیک و شناسه پرداخت اقدام کند. عدم واریز کلیه درآمدها به حساب مذکور در حکم تصرف در اموال عمومی خواهد بود».

در ادامه نیز به‌نوعی ضمانت اجرایی حکم بیان شده که در آن هیئت‌امنای سازمان تأمین اجتماعی و صندوق‌های تابعه موظف به نظارت بر عملکرد این بند قرار گرفتند که شرح آن در ادامه آمده است:

«هیئت‌امنای سازمان تأمین اجتماعی و صندوق‌های تابعه موظف به نظارت بر عملکرد این بند درخصوص سازمان تأمین اجتماعی و کلیه صندوق‌های تابعه است. همچنین اجرای مواد (۴)، (۳۸) و (۴۱) قانون تأمین اجتماعی مصوب 1354/4/3 با اصلاحات و الحاقات بعدی آن منوط به تحقق مفاد حکم این بند است».

2-1. ارزیابی حکم

در این قسمت به برخی از ابهامات و موارد نقص موجود در حکم مذکور پرداخته شده است. هر‌چند اصل پرداختن به شفافیت و انتشار اطلاعات و ایجاد سازوکار شفاف جهت عملیات‌های مالی و بودجه در سازمان‌های بیمه‌گر نکته مثبتی است، اما به‌نظر بخشی از علل عدم پیاده‌سازی حکم به نواقص موجود در حکم مربوط می‌شود که در ادامه بیان شده است:

• تصویب در بودجه سنواتی: با توجه به ماهیت دائمی این حکم، لازم است در قوانین دائمی نسبت به این موضوع الزام ایجاد شود.
• ابهام در برخی از الفاظ ازجمله عملکرد مالی و وضعیت پایداری مالی،
• عدم تأکید بر برخی از افشاهای حائز اهمیت ازجمله گزارش‌دهی عملکرد سرمایه‌گذاری شرکت‌های تابعه، اطلاعات مربوط به سابقه و صلاحیت هیئت‌مدیره و مدیران مجموعه،
• در نظر نگرفتن ضمانت اجرایی مناسب.

3. وضعیت عملکرد صندوق‌های بازنشستگی در ارتباط با بند «ه» تبصره «20»

در این بخش به وضعیت انتشار اطلاعات در صندوق‌های بازنشستگی براساس گزارش ارائه شده توسط دبیرخانه هیئت‌امنای سازمان تأمین اجتماعی و صندوق‌های تابعه و همچنین درگاه‌‍‌های رسمی صندوق‌های بازنشستگی پرداخته شده است. در انتها نیز گزارش دیوان محاسبات در ارتباط با تفریغ بودجه حکم مذکور بیان شده است.

3-1. وضعیت عملکرد صندوق‌های بازنشستگی در ارتباط با انتشار اطلاعات

در این بخش وضعیت عملکرد صندوق‌های بازنشستگی در ارتباط با بخش اول حکم بر اساس گزارش‌های مختلف بیان شده است.

3-1-1. گزارش دبیرخانه هیئت‌امنای سازمان تأمین اجتماعی و صندوق‌های تابعه

جهت بررسی وضعیت عملکرد صندوق‌های بازنشستگی با توجه به نقش نظارتی تعیین شده در قانون مکاتباتی با هیئت‌امنای سازمان تأمین اجتماعی و صندوق‌های تابعه، صورت پذیرفت. براساس استعلام صورت گرفته از دبیرخانه وضعیت عملکرد هر‌یک از صندوق‌های تابعه به‌شرح زیر بیان شده است:

الف) سازمان تأمین اجتماعی

براساس گزارش، سازمان تأمین اجتماعی به‌غیراز انتشار صورت‌های مالی سال‌های ١٤٠٠ و ١٤٠١ سایر موارد ازجمله بودجه‌های مصوب، گزارش عملکرد (تفریغ) بودجه و گزارش‌های اکچوئری را در سایت و سامانه شفافیت بارگذاری نکرده است[۴].

ب) صندوق بازنشستگی کشوری

صندوق بازنشستگی کشوری در بخش عملکرد مالی سامانه شفافیت گزارش‌های مالی خود را در سه بخش گزارش هزینه‌کرد، صورت‌های مالی و بودجه مصوب سالیانه صندوق منتشر کرده است. صورت‌های مالی صندوق تا تاریخ 1400 در سامانه مذکور بارگذاری شده است [4]. در ارتباط با بودجه مصوب و گزارش تفریغ بودجه نیز در سامانه مذکور اطلاعاتی منتشر نشده و در آذر‌ماه سال 1403 نیز صورت مالی سال 1401 صندوق با تأخیر دو‌ساله منتشر شد.

ج) صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستاییان و عشایر

صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستاییان و عشایر در بخش سامانه شفافیت خود گزارش‌های مالی خود را در سه دسته صورت‌های مالی، بودجه مصوب و تفریغ بودجه صندوق منتشر کرده که آخرین بودجه مصوب منتشر شده صندوق مربوط به سال 1403 است. همچنین آخرین گزارش تفریغ بودجه منتشر شده مربوط به سال 1402 است. در بخش صورت‌های مالی صندوق، گزارش‌ها تا سال 1401 منتشر شده و در دسترس عموم قرار گرفته است [4]. همچنین، این صندوق با به‌روزرسانی‌های منظم‌تری نسبت به گزارش‌دهی اقدام کرده و در بین سایر صندوق‌ها عملکرد مطلوب داشته است.

د) صندوق حمایت و بازنشستگی فولاد

صندوق حمایت و بازنشستگی فولاد در بخش سامانه شفافیت خود به‌جز انتشار صورت‌های مالی سال ١٤٠٠ سایر موارد شامل بودجه‌های مصوب، تفریغ بودجه و گزارش‌های اکچوئری خود را بارگذاری نکرده است [4].

ه)‌ صندوق حمایت و بازنشستگی آینده‌ساز

این صندوق در سامانه مربوط به انتشار اطلاعات، گزارش‌های سالیانه و گزارش‌های مالی تلفیقی خود را از سال 1393 تا 1397 بارگذاری و در دسترس عموم قرار داده، اما صورت‌های مالی حسابرسی شده مصوب این صندوق منتهی به سال‌های مالی ١401-١397 و نیز بودجه‌های مصوب ازجمله بودجه مصوب سال ۱۴۰۳ صندوق و گزارش‌های تفریغ بودجه بارگذاری نشده است [4].

در جدول زیر خلاصه‌ای از عملکرد صندوق‌های بازنشستگی در ارتباط اجزای حکم بیان شده است.

جدول 3. وضعیت عملکرد بند «هـ» تبصره «20» بودجه سال 1402 [۴]

3-1-2. اطلاعات منتشر شده براساس درگاه‌ رسمی صندوق‌های بازنشستگی

در این بخش درگاه رسمی هر‌یک از صندوق‌های بازنشستگی بررسی شده و آخرین مواردی که صندوق‌های بازنشستگی در سنوات گذشته نسبت به انتشار‌ و به‌روزرسانی آن اقدام کردند، بیان شده است.

جدول 4.آخرین اطلاعات افشا شده صندوق‌ها در تاریخ تهیه گزارش- مهرماه 1403

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

3-1-3. گزارش دیوان محاسبات در ارتباط خصوص انتشار اطلاعات در صندوق‌های بازنشستگی

دیوان محاسبات نیز در گزارش تفریغ قانون بودجه سال 1402 حکم  مربوطه را مورد بررسی قرار داده است. براساس گزارش دیوان محاسبات وضعیت عملکرد صندوق‌های بازنشستگی به‌شرح زیر است:

جدول 5.وضعیت عملکرد صندوق‌های بازنشستگی در ارتباط با بند «ه» تبصره «20» تا پایان مرداد‌ماه سال 1402 [۵]

*با توجه به طبقه‌بندی اطلاعات، گزارش‌های موضوع این بند قابلیت انتشار عمومی توسط صندوق را نداشته و صرفاً در صورت‌های مالی صندوق مذکور درج می‌شود.

براساس گزارش دیوان محاسبات بیان شده که موارد عدم انتشار اطلاعات مبین عدم رعایت مفاد حکم است. همچنین صندوق‌های بازنشستگی نیروهای مسلح، سازمان صدا و سیما جمهوری اسلامی ایران و شرکت صنایع ملی مس نیز مستنداتی درخصوص عملکرد این بند ارسال نکرده‌ که مبین عدم رعایت قانون است [5].

3-2. عملکرد سازمان تأمین اجتماعی در ارتباط با حساب واحد و پرداخت به ذی‌نفع نهایی

مدیریت مالی عمومی یکی از مهم‌ترین وظایف دولت بوده و بر عملکرد بخش‌های مختلف و در‌نتیجه وضعیت عمومی کشور از منظر اقتصادی و اجتماعی تأثیرگذار است. در همین راستا ایجاد و استقرار حساب واحد، یکی از مهم‌ترین اصلاحات مهم در سیستم مدیریت مالی و هزینه‌های عمومی کشورها در دهه‌های اخیر است. با توجه به حجم بسیار بالای بودجه مصوب سازمان تأمین اجتماعی، در قانون بودجه سال 1402 حکمی مبنی‌بر ایجاد حساب واحد و پیاده‌سازی سازوکار پرداخت به ذی‌نفع نهایی بیان شده است.

حساب واحد، یک سیستم حسابداری عمومی است که از طریق متمرکز ساختن حساب‌ها، منجر به بهبود نظام‌های دریافت و پرداخت و نظارت مستمر بر مخارج دولتی می‌شود[6]. مطابق بند «هـ» تبصره «20» قانون بودجه 1402 «سازمان تأمین اجتماعی مکلف است از شهریور سال 1402 ضمن ایجاد حساب واحد برای کلیه عملیات مالی خود نسبت به پیاده‌سازی ساز‌وکار پرداخت به ذی‌نفع نهایی از این حساب با استفاده از درخواست الکترونیک و شناسه پرداخت اقدام کند. عدم واریز کلیه درآمدها به حساب مذکور در حکم تصرف در اموال عمومی خواهد بود. هیئت‌امنای سازمان تأمین اجتماعی و صندوق‌های تابعه موظف به نظارت بر عملکرد این بند درخصوص سازمان تأمین اجتماعی و کلیه صندوق‌های تابعه هستند».

برمبنای استعلام صورت گرفته از سازمان تأمین اجتماعی، تفسیر سازمان از تکلیف مذکور ناظر بر افتتاح حساب واحد نزد «خزانه» نیست و جمع بند مذکور با ماده (53) قانون تأمین اجتماعی که به موجب آن ذخایر سازمان نزد بانک رفاه کارگران متمرکز خواهد شد دلالت بر این امر دارد که حساب واحد برای کلیه عملیات مالی سازمان ‌باید نزد بانک رفاه کارگران افتتاح شود که تفسیری صحیح ارزیابی می‌شود.

همچنین براساس گزارش ارائه شده توسط دبیرخانه هیئت‌امنای سازمان تأمین اجتماعی، وجوه مربوط به حق بیمه به حساب‌های متمرکز در بانک‌های عامل واریز و سپس جهت پرداخت تعهدات و سایر هزینه‌های سازمان، به حساب متمرکز بانک رفاه کارگران منتقل می‌شود. گفتنی است؛ در بخش پرداخت حقوق و مزایای کارکنان سازمان و بخش قراردادهای پیمانکاری، خرید کالا یا خدمات، کلیه پرداخت‌ها از حساب واحد متمرکز نزد بانک رفاه کارگران (به‌جز واحدهای پیمانکاری که در آن بانک رفاه وجود ندارد) از بهمن سال ١٤٠٢ عملیاتی شده است. در بخش تعهدات سازمان با توجه به گستردگی جامعه هدف، کلیه پرداخت‌ها از حساب‌های مفتوحه در بانک‌های عامل سازمان انجام می‌گیرد.

بدین‌ترتیب حذف حساب‌های متفرقه و محدود شدن دریافت حق بیمه به چند حساب مشخص در بانک‌های عامل را می‌توان از اقدامات مهم سازمان تأمین اجتماعی در راستای اجرایی‌سازی تکلیف «ایجاد حساب واحد» ارزیابی کرد، با‌این‌حال، به‌دلیل بلافصل نبودن دریافت حق بیمه که به ادعای سازمان تأمین اجتماعی به‌دلیل موانع اجرایی (همچون مقاومت کارفرمایان و فقدان شعب بانک رفاه در تمام شهرستان‌های کشور) بوده‌، پیاده‌سازی این حکم به‌صورت کامل محقق نشده است. گفتنی است؛ در صورت تحقق این موضوع امکان نظارت برخط و بودجه‌ریزی عملیاتی و شفاف‌ برای سازمان فراهم می‌شود و می‌توان گزارش‌دهی بهتری در ارتباط با مصارف مختلف سازمان و وضعیت عملکرد آن در طول سالیان مختلف ارائه کرد.

در ارتباط با این بخش از حکم قانون، در گزارش تفریغ قانون بودجه سال 1402 دیوان محاسبات بیان شده است که «سازمان تأمین اجتماعی نسبت به ایجاد حساب واحد برای عملیات مالی خود و پیاده‌سازی سازوکار پرداخت به ذی‌نفع نهایی اقدام نکرده که مبین عدم رعایت مفاد حکم این بند است» [5]. همچنین در ادامه گزارش دیوان بیان شده است «با توجه به عملیاتی نشدن تکالیف مندرج در مفاد حکم این بند توسط سازمان مذکور، هیئت‌امنای سازمان تأمین اجتماعی به وظیفه نظارتی خود عمل نکرده که مبین عدم رعایت مفاد حکم این بند است» [5]. با توجه به آنچه بیان شد ضروری است؛ جهت پیاده‌سازی کامل حساب واحد در سازمان تأمین اجتماعی اقدامات بیشتری صورت پذیرد.

4. جمع‌بندی و پیشنهادها

مطالعه پیش رو به‌دنبال بررسی وضعیت عملکرد بند «ه» تبصره «20» قانون بودجه سال 1402 در ارتباط با انتشار اطلاعات توسط صندوق‌های بازنشستگی و ایجاد سازوکار حساب واحد در عملیات دریافت و پرداخت سازمان تأمین اجتماعی است. پس از بررسی اطلاعات جمع‌آوری شده با استفاده از استعلام‌های صورت گرفته و همچنین درگاه‌های رسمی مربوط به انتشار اطلاعات در صندوق‌های بازنشستگی، می‌توان بیان داشت که صندوق‌های بازنشستگی نسبت به افشای با کیفیت اطلاعات اقدامات لازم را انجام نداده و در حال حاضر انتشار اطلاعات مطابق با استانداردهای مربوطه صورت نپذیرفته است. در بین گزارش‌های منتشر شده صندوق‌های بازنشستگی، ضعیف‌ترین گزارش‌ها مربوط به وضعیت عملکرد مالی صندوق‌هاست که در تمامی صندوق‌ها با تأخیر و بدون رعایت استانداردهای لازم منتشر می‌شود. با‌این‌حال، در بین صندوق‌های بازنشستگی بهترین گزارش‌دهی مربوط به صندوق بیمه اجتماعی روستاییان و عشایر است.

از مهم‌ترین موانع عدم افشای مطلوب اطلاعات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• عدم شکل‌گیری نهاد تنظیم‌گر و ناظر بر صندوق‌های بازنشستگی،
• ضعف در احکام قانونی جهت الزام صندوق‌ها نسبت به انتشار و افشای اطلاعات،
• نبود چارچوب مشترک تهیه و انتشار داده و اطلاعات در صندوق های بازنشستگی،
• عدم تولید داده در سطح دستگاه‌های متولی.

با توجه به آنچه که بیان شد پیشنهاد می‌شود با تهیه قانونی دائمی نسبت به افشای اطلاعات در صندوق‌های بازنشستگی اقدامات لازم صورت پذیرد. استقرار نهاد تنظیم‌گر حوزه رفاه و تأمین اجتماعی می‌تواند نقش بسزایی در بهبود انتشار اطلاعات جهت بهره‌برداری ذی‌نفعان داشته باشد. با توجه به دائمی بودن این حکم و ضرورت ایجاد ساختارهای بلندمدت در جهت افشای اطلاعات و نظارت بر عملکرد دستگاه‌های متولی پیشنهاد می‌شود این احکام در چارچوب قوانین دائمی تصویب شوند.

همچنین حذف حساب‌های متفرقه، محدود شدن دریافت حق بیمه به چند حساب مشخص در بانک‌های عامل و سپس انتقال این وجوه به حساب بانک رفاه کارگران را می‌توان از اقدامات مهم و ارزشمند سازمان تأمین اجتماعی در راستای اجرایی‌سازی تکلیف «ایجاد حساب واحد» ارزیابی کرد، با‌این‌حال، به‌دلیل بلافصل نبودن دریافت حق بیمه که به ادعای سازمان تأمین اجتماعی به‌دلیل موانع اجرایی (همچون مقاومت کارفرمایان و فقدان شعب بانک رفاه در تمام شهرستان‌های کشور) بوده‌، اجرایی‌سازی این حکم به‌صورت کامل انجام نشده است. گفتنی است؛ در صورت تحقق این موضوع امکان نظارت برخط و بودجه‌ریزی عملیاتی و شفاف‌ برای سازمان تأمین اجتماعی فراهم می‌شود و می‌توان گزارش‌دهی بهتری در ارتباط با مصارف مختلف این سازمان و وضعیت عملکرد آن در طول سالیان مختلف ارائه کرد.

جدول6. پیشنهاد اصلاحی

* تداوم یا تقویت آیتم‌ها یا اقدامات.

** اصلاح رویه‌ها یا ایجاد سازوکارها.

5.پیوست

شکل 1 پیوست . صندوق بازنشستگی کشوری (تأخیر دو‌ساله در انتشار صورت‌های مالی)

شکل 2پیوست. نمونه گزارش افشا در صندوق بازنشستگی کشوری (کیفیت پایین و ناخوانا بودن محتویات گزارش)

شکل 3پیوست. سازمان تأمین اجتماعی (تأخیر دو‌ساله در انتشار صورت‌های مالی)