خلاصه مدیریتی

بیان‌/ شرح مسئله (در گزارش‌های راهبردی یا نظارتی)

در لایحه بودجه سال 1405 بودجه بخش فضایی غیردفاعی شامل حوزه‌های فضایی و هوافضایی می‌شود که این تقسیم‌بندی با توجه به ماهیت فراسازمانی دستگاه و سازمان‌های هوافضایی کشور صورت گرفته است. گفتنی است؛ مهم‌ترین دستگاه‌های متولی در این بررسی شامل وزارتخانه ارتباطات و فناوری اطلاعات (بخش اصلی) و وزارتخانه علوم، تحقیقات و فناوری و همچنین معاونت علمی و فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری (بخش فرعی) هستند. با توجه به برخی ابهامات در پیوست ماده‌واحده درخصوص میزان هزینه‌کرد در حوزه فضایی غیردفاعی، سعی شده با بررسی اعتبارات در این حوزه تصویر دقیقی در این‌خصوص ارائه شود. همچنین بخشی از فعالیت‌های حوزه فضایی نظیر ساخت و پرتاب ماهواره‌بر که در قالب قرارداد با بخش دفاعی منعقد می‌شود در این گزارش لحاظ نشده است.

نقطه‌نظرات‌/ یافته‌های کلیدی

·  نمای کلی اعتبارات

مجموع اعتبارات برنامه‌ای بخش فضایی کشور در بخش غیردفاعی رشد 9 درصدی داشته و از مجموع حدود 5،511 میلیارد تومان در قانون بودجه سال 1404 به رقم حدود 6,030 میلیارد تومان در لایحه بودجه سال 1405 رسیده است. مجموع درآمدهای بخش فضایی غیردفاعی کشور نیز در لایحه بودجه سال 1405 تغییرات محسوسی نداشته و با اندکی کاهش از مجموع رقم حدود 321 میلیارد تومان در قانون بودجه سال 1404 به رقم حدود 320 میلیارد تومان در قانون بودجه سال 1405 رسیده است.

·   از نگاه بودجه ‏ای می‌توان به سهم ۸۰ درصدی اعتبارات تملک دارایی سرمایه ‏ای از کل اعتبارات بودجه فضایی اشاره کرد. نکته مهم دوم تمرکز عمده سهم اعتبارات تملک دارایی سرمایه ای در ستاد وزارتخانه ارتباطات و فناوری اطلاعات و سهم پایین دستگاه‌های تابعه است.

·    از دیگر نکات قابل طرح در لایحه، ادغام بودجه ستادهای ذیل معاونت علمی و فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری است که در بخش فضایی، بودجه ستاد فناوری‌های فضایی و حمل‌و‌نقل پیشرفته ذیل معاونت علمی نیز جزو همین ردیف قرار گرفته است. در‌حالی‌که هر‌یک از این ستادها دارای ساختار و مأموریت‌های مجزا هستند؛ اما در یک ردیف بودجه‌ای تجمیع شده‌اند که مبلغ آن نیز نسبت به جمع ردیف‏های مرتبط در قانون بودجه سال ۱۴۰۴ تغییر محسوسی نداشته است.

·   از نگاه غیر‌بودجه ای، به‌نظر می‏رسد سیاست‏های توزیع اعتبارات نسبت به قانون بودجه سال ۱۴۰۴ به سمت توسعه منظومه‌های ماهواره‌ای و افزایش قابل‌توجه خدمات فضاپایه پررنگ‌تر شده است که این امر نشان از افزایش جهت‌گیری‏ها به سمت توسعه خدمات فضاپایه و حکمرانی داده‌محور است. همچنین از بعد همسویی لایحه با احکام مواد (۴۸)، (۶۴) و (۶۷) قانون برنامه هفتم پیشرفت با توجه به جداول پیوست لایحه بودجه گفتنی است که در ردیف‌های برنامه‌ای هرچند بخش قابل‌توجهی از اهداف کمّی برنامه هفتم نظیر دستیابی به مدارهای عملیاتی، تأمین و ساخت ماهواره‌های تحقیقاتی و عملیاتی و ایجاد بستر ارائه خدمات کاربردی فضاپایه با ارزش‌افزوده دیده شده است، اما در مورد سایر اهداف، وضعیت مبهم است. برای مثال، در پیوست ماده‌واحده لایحه بودجه سال 1405 مشخص نیست در موضوعاتی همچون تکمیل پایگاه ملی پرتاب فضایی، راه‌اندازی مرکز تجمیع و آزمون ملی سامانه‌های ماهواره‌ای نیمه‌سنگین، دستیابی به مدار ژئو، مشارکت و سرمایه‌گذاری در سامانه‌های فضایی بین‌المللی و پوشش خطرات سرمایه‌گذاری بخش غیردولتی فعال در حوزه فضایی کشور به چه میزان پیش‌بینی شده‌ است. از‌این‌رو، لازم است در اجرای ماده (182) قانون آیین‌نامه داخلی مجلس و نیز ایجاد بستر لازم جهت نظارت بر اجرای قانون برنامه، احکام جزئی مرتبط از قانون برنامه هفتم در حوزه فضایی، از حیث اجرا یا عدم اجرا به جهت تأمین مالی در لایحه بودجه، تعیین تکلیف شوند.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

نظر به موارد مطروحه و در راستای توسعه و شکوفایی بخش فضایی غیردفاعی کشور توصیه می‌شود موارد زیر در لایحه بودجه ملاحظه یا اصلاح شوند:

-   با هدف افزایش کارایی و پاسخ‌گویی سازمان فضایی ایران پیشنهاد می‌شود، توزیع اعتبارات تملک دارایی سرمایه ای در ردیف برنامه‌ای «توسعه فناوری‌ها و خدمات فضا‌پایه و با ارزش‌افزوده» مشترک بین ستاد وزارتخانه و این سازمان مورد بازنگری قرار گیرد. پیشنهاد می‌شود، مبلغ 3 هزار میلیارد تومان از اعتبارات ستاد وزارتخانه کسر و به اعتبارات سازمان فضایی ایران اضافه شود.

-   در راستای بهبود نظارت بر هزینه‌کرد اعتبارات سرمایه‌ای پیشنهاد می‌شود، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و سازمان فضایی ایران مکلف به ارائه گزارش‌های دوره‌ای به مجلس شورای اسلامی از پیشرفت فیزیکی و مالی پروژه‌های سال ۱۴۰۵ شوند.

-   با هدف افزایش کارآمدی ستاد فناوری‌های فضایی و حمل‌و‌نقل پیشرفته ذیل معاونت علمی و فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری پیشنهاد می‌شود، اعتبارات این ستاد همانند قانون بودجه ۱۴۰۴ به‌صورت مجزا در قانون بودجه درج شود.

-   ملزومات اجرای احکام مندرج در مواد (۴۸، ۶۴ و ۶۷) قانون برنامه هفتم پیشرفت در پیوست‏های بودجه ملاحظه شود؛ اهدافی همچون «تکمیل پایگاه ملی پرتاب فضایی»، «دستیابی به مدار ژئو» و «راه‌اندازی مرکز تجمیع و آزمون ملی سامانه‌های ماهواره‌ای نیمه‌سنگین»، «مشارکت و سرمایه‌گذاری در سامانه‌های فضایی بین‌المللی» و «پوشش خطرات سرمایه‌گذاری بخش غیردولتی در صنایع فضایی».

۱. مقدمه

به‌طورکلی بخش هوافضای کشور، شامل همه نهادها و عواملی است که به‌نحوی در امر شناسایی و بهره‌برداری از هوافضا جهت کاربردهایی نظیر فعالیت‌های رسانه‌ای و مخابراتی، تصویربرداری و حمل‌و‌نقل مشارکت دارند. فعالیت‌های بخش یاد شده حوزه‌های آموزش و پژوهش، اکتساب و توسعه فناوری، فعالیت‌های صنعتی و ارائه خدمات را در‌بر‌می‌گیرد. به‌دلیل سرعت بالای تحولات فناورانه و کم بودن فاصله تحقیقات تا پیاده‌سازی صنعتی، می‌توان بخش هوافضا به‌خصوص بخش فضایی را کاملاً دانش‌بنیان دانست.

مهم‌ترین نهادهای سیاستگذار و اجرایی کشور در بخش فضایی غیردفاعی عمدتاً وزارتخانه‌های ارتباطات و فناوری اطلاعات و علوم تحقیقات و فناوری و همچنین معاونت علمی و فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری هستند. در این تحقیق، اعتبارات حوزه فضایی در بخش غیردفاعی با تمرکز بر وزارتخانه‌های ارتباطات و فناوری اطلاعات، علوم، تحقیقات و فناوری هستند.

این گزارش با هدف ارائه نمایی از اعتبارات بخش فضایی در لایحه بودجه سال جاری با نگاهی به سوگیری آن نسبت به برنامه هفتم برای نمایندگان و کنشگران این حوزه تدوین شده است. در گزارش حاضر، در بخش اول به بررسی اعتبارات برنامه‌ای و سایر اعتبارات مرتبط در بخش فضایی پرداخته و در بخش دوم، درآمدهای پیش‌بینی شده دستگاه‌های بخش هوافضا مورد بررسی قرار می‌گیرد. در بخش سوم، قانون بودجه از منظر قانون برنامه هفتم پیشرفت تحلیل شده و این گزارش با جمع‌بندی و ارائه پیشنهادهایی به پایان می‌رسد. 

2. پیشینه

2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز

بررسی قانون بودجه سالیانه کل کشور در بخش هوافضای غیردفاعی از سال 1392 تا 1404 توسط مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی منتشر شده است‎ [1-6] . در این مطالعات موضوعاتی از قبیل اعتبارات برنامه‌ای، درآمدها و بودجه شرکت‌های دولتی بخش هوافضا تحلیل و برحسب اقتضا، پیشنهادهایی در حوزه مربوطه ارائه شده‌ است. لازم به ذکر است که در گزارش حاضر صرفاً حوزه فضایی مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

3. نمای کلی اعتبارات بخش فضایی در لایحه بودجه سال 1405

3-1. اعتبارات برنامه‌ای دستگاه‌های مرتبط با حوزه فضایی

کل اعتبارات حوزه فضایی کشور در لایحه بودجه سال 1405 بالغ‌بر 6,030 میلیارد تومان است که از این رقم حدود 1,209 میلیارد تومان مجموع اعتبارات هزینه‌ای و حدود 4,821 میلیارد تومان مجموع اعتبارات تملک ‌دارایی سرمایه‌ای است‌. در شکل ۱، روند اعتبارات برنامه‌ای بخش فضایی از آغاز شروع برنامه ششم توسعه تاکنون و همین‌طور درصد سهم اعتبارات فضایی از بودجه عمومی نمایش داده شده‌ است.

شکل ۱. نمودار روند اعتبارات برنامه‌ای از آغاز شروع برنامه ششم توسعه تاکنون و درصد سهم اعتبارات فضایی از بودجه عمومی در بخش فضایی

مأخذ: لایحه بودجه سال 1405 و قوانین بودجه سنواتی [1-8].

همان‌طور که در شکل بالا مشاهده می‌شود، با آغاز دولت سیزدهم اعتبارات بخش فضایی کشور رشد چشمگیری داشته، هرچند که طی سه سال گذشته سهم بخش فضایی از بودجه عمومی با روندی کاهشی روبه‌رو بوده و سهم 0.32 درصدی حوزه فضایی غیردفاعی از بودجه عمومی کشور در سال 1401 به 0/1 درصد در سال 1405 رسیده است.

همچنین در جدول 1، سرجمع اعتبارات برنامه‌ای دستگاه‌های مرتبط با حوزه فضایی در لایحه بودجه سال 1405 و قانون بودجه سال 1404 مقایسه شده‌ است.

جدول 1. اعتبارات برنامه‌ای دستگاه‌های حوزه فضایی در قانون بودجه سال 1404 و لایحه بودجه سال 1405 بخش غیردفاعی (میلیارد تومان)

مأخذ: لایحه بودجه سال 1405 و قانون بودجه سال 1404‎ [8,7].

در اعتبارات برنامه‌ای لایحه بودجه سال 1405 ردیف‌های اعتبارات برنامه‌ای حوزه فضایی ذیل اعتبارات برنامه‌ای وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است. در شکل ۲، اعتبارات هزینه‌ای، تملک‌ دارایی دستگاه‌های فضایی در لایحه بودجه سال 1405 با یکدیگر مقایسه شده است. همچون سال‌های گذشته شاهد سهم بالای اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای و تمرکز بر توسعه زیرساخت‌های راهبردی هستیم.

شکل ۲. نمودار مقایسه اعتبارات هزینه‌ای، تملک‌دارایی و مجموع هریک از دستگاه‌های فضایی در لایحه بودجه سال 1405 بخش غیردفاعی (میلیارد تومان)

مأخذ: [8,7].

همچنین شکل ۳، درصد سهم هریک از دستگاه‌های حوزه فضایی غیردفاعی از بودجه عمومی این حوزه را نشان‌ می‌دهد.

شکل ۳. نمودار مقایسه اعتبارات برنامه‌ای دستگاه‌های فضایی در قانون بودجه سال 1405 بخش غیردفاعی

مأخذ: [8,7].

چنان‌که مشاهده می‌شود، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات بیشترین سهم را از اعتبارات این بخش دارد. گفتنی است که بخش قابل‌توجهی از اعتبارات حوزه فضایی غیر‌دفاعی به‌طور مستقیم به وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات اختصاص داده می‌شود و در طی سال‌های گذشته تمرکز این اعتبارات به سمت وزارتخانه هم بیشتر شده و این امر ابتکار عمل دستگاه‌های تخصصی همچون سازمان فضایی ایران برای انجام و پیشبرد طرح‌ها را به‌دلایلی همچون در اختیار نداشتن منابع و بوروکراسی‌های اداری کاهش می‌دهد.

3-2. اعتبارات دستگاهی به تفکیک

گفتنی است؛ مجموع اعتبارات کل وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات اعم از اعتبارات وزارتخانه، سازمان فضایی و پژوهشگاه فضایی ایران در قالب «توسعه صنعت فضایی کشور» در قانون بودجه سال ۱۴۰۴ رقم 5،382 میلیارد تومان است که این مقدار در لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ با 9 درصد افزایش، به رقم حدود 5,855 میلیارد تومان رسیده است. در این ردیف شاهد تمرکز شدید اعتبارات در ستاد وزارتخانه و سهم پایین دستگاه‌های تابعه هستیم که این موضوع به‌خصوص برای سازمان فضایی ایران که اهداف و رسالت‌های آن ورای مأموریت‌های وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات است به‌عنوان یک ضعف تلقی می‌شود.

3-2-1. سازمان فضایی ایران

-   وفق اطلاعات لایحه بودجه سال ۱۴۰۵، مجموع اعتبارات سازمان فضایی از حدود 300 میلیارد تومان در قانون بودجه سال 1404 به حدود 332 میلیارد تومان در لایحه بودجه سال 1405 رسیده که افزایش 14 درصدی را نشان ‌می‌دهد (در جدول 1، این موارد بیان شده‌ است).

-   ردیف‌های اعتباری سازمان فضایی ایران مندرج در پیوست جداول بودجه، شامل دو ردیف برنامه‌ای «ایجاد و توسعه زیرساخت‌های فضایی» به مبلغ 25 میلیارد تومان اعتبار تملک دارایی سرمایه‌ای و «توسعه فناوری‌ها و خدمات فضا‌پایه و با ارزش‌افزوده» به مبلغ حدود 84 میلیارد تومان اعتبار هزینه‌ای و 125 میلیارد تومان اعتبار تملک دارایی سرمایه‌ای است.

3-2-2. وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات (بخش فضایی)

-   وفق اطلاعات مندرج در لایحه بودجه سال ۱۴۰۵، مجموع اعتبارات وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در بخش فضایی از حدود 4,750 میلیارد تومان در قانون بودجه سال 1404 به حدود 5,143 میلیارد تومان در لایحه بودجه سال 1405 رسیده که افزایش 8 درصدی را نشان ‌می‌دهد (در جدول 1، این موارد بیان شده‌ است).

-   ردیف‌های اعتباری وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات (بخش فضایی) مندرج در پیوست جداول بودجه، شامل دو ردیف برنامه‌ای «ایجاد و توسعه زیرساخت‌های فضایی» و «توسعه فناوری‌ها و خدمات فضا‌پایه و با ارزش‌افزوده» است.

3-2-3. پژوهشگاه فضایی ایران

-  مجموع اعتبارات وزارت پژوهشگاه فضایی ایران در قالب ردیف اعتباری «پژوهش‌های علمی، فناوری و فن‌آفرینی» از حدود 332 میلیارد تومان اعتبارات هزینه‌ای در قانون بودجه سال 1404 به 380 میلیارد تومان در لایحه بودجه سال 1405 رسیده که افزایش 14 درصدی را نشان ‌می‌دهد (در جدول 1، این موارد بیان شده است).

3-3. سایر اعتبارات برنامه‌ای دستگاه‌های مرتبط با بخش فضایی

-  ردیف اعتباری «ستاد فناوری‌های فضایی و حمل‌و‌نقل پیشرفته» ذیل معاونت علمی و فناوری رئیس‌جمهور به شماره طبقه‌بندی ۱۰۱۰۹۳ با اعتبار هزینه‌ای ۲۴۹ میلیارد تومان نیز در قانون بودجه سال ۱۴۰۴ درج شده‌ بود. اما در سال جاری ردیف بودجه‌ای مستقل آن حذف شده است. ردیف بودجه‌ای این ستاد در لایحه بودجه ۱۴۰۵ تحت ردیف‌های تجمیع شده دستگاه‌های اجرایی معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری به‌صورت مشترک با کارگروه توسعه زیرساخت و خدمات دیجیتال، ستاد توسعه فناوری علوم‌شناختی، ستادهای توسعه فناوری‌های نوین و ستاد توسعه علوم و فناوری‌های سلول‌های بنیادی، فناوری‌های فوتونیک و لیزر ملاحظه شده است. اعتبارات هزینه‌ای این ردیف حدود ۱،۰۴۲ میلیارد تومان و بدون اعتبارات تملک دارایی سرمایه‌ای است. البته شایان ذکر است؛ اعتبارات این دو برنامه به‌علت قابل تفکیک نبودن سهم بخش فضایی از هوایی کشور، در بررسی جمع اعتبارات کل حوزه فضایی غیردفاعی لحاظ نشده است.

در لایحه بودجه سال ۱۴۰۴ ردیف فعالیت «احداث دانشکده هوافضا» ذیل دانشگاه صنعتی شریف ملاحظه شده بود که در سال پایانی قرار داشت و در لایحه امسال در جدول مربوط به طرح‌های خاتمه‌یافته قرار گرفته است.

4. نمای کلی درآمدهای بخش فضایی درلایحه بودجه سال 1405

در این بخش سعی شده‌ است وضعیت درآمدهای بخش هوافضا از بودجه عمومی در لایحه بودجه سال 1405 کشور اعم از درآمدهای دستگاه‌های مرتبط شامل پژوهشگاه‌ها، شرکت‌ها و سازمان‌های تابعه بررسی شود. در بررسی قانون بودجه و قوانین بودجه سنواتی، سه دستگاه مرتبط با بخش فضایی قابل‌احصا هستند که عبارتند از: پژوهشگاه فضایی ایران، سازمان فضایی ایران و پژوهشگاه هوافضا. مجموع درآمدهای حوزه فضایی کشور در لایحه بودجه سال 1405 بالغ‌بر 320 میلیارد تومان پیش‌بینی شده که این رقم نسبت به قانون بودجه سال 1404 تغییرات محسوسی نداشته است. از این مقدار 160 میلیارد تومان متعلق به درآمدهای عمومی و 160 میلیارد تومان نیز متعلق به درآمدهای اختصاصی است.

در شکل 4، مجموع کل درآمدهای پیش‌بینی شده در بخش فضایی کشور در قوانین بودجه سال‌های 1404-1396 و لایحه بودجه سال 1405 نمایش داده شده‌ است. همان‌طور که روندها نشان می‌دهد، درآمدهای بخش فضایی غیردفاعی پس از یک دوره افت در سال ۱۳۹۹، مجدداً رشد کرده است. هرچند نظر به روند افزایشی سنواتی، انتظار می‌رفت این مقدار در سال 1405 افزایش داشته باشد.

شکل 4. نمودار درآمد کل حاصل از فعالیت‌های مرتبط با بخش فضایی از آغاز قانون برنامه ششم توسعه تاکنون (میلیارد تومان)

مأخذ: [8,7].

در جدول 2، سرجمع درآمد دستگاه‌های مرتبط با بخش هوافضا در لایحه بودجه سال 1405 و قانون بودجه سال 1404 مقایسه شده ‌است.

جدول 2. درآمدهای دستگاه‌های مرتبط با بخش هوافضا در قانون بودجه سال 1404 و لایحه بودجه سال 1405 بخش غیردفاعی (میلیارد تومان)

مأخذ: [8,7].

همچنین در شکل ۵، درصد سهم هریک از سه دستگاه از کل درآمدهای بخش فضایی نشان داده‌ شده است.

شکل ۵. نمودار درصد سهم هریک از دستگاه‌های مرتبط با بخش فضایی از محل کل درآمدها

مأخذ: [8,7].

5. لایحه بودجه سال 1405 از منظر برنامه هفتم پیشرفت

در بررسی احکام مواد مرتبط با حوزه هوافضای غیردفاعی می‌توان ویژگی‌های ماهوی و اعتباری (بودجه‌ای) را در قالب برخی شاخص‌ها تبیین کرد و از این دو منظر میزان تحقق‌پذیر احکام را سنجید. در احکام مواد (۴۸)، (۶۴) و (۶۷) قانون برنامه هفتم پیشرفت در بخش فضایی باید گفت؛ تمامی احکام قانون برنامه هفتم پیشرفت در حوزه فضایی هم ماهیت تکلیفی دارند و هم در بسیاری از احکام قابلیت پایش و ارزیابی وجود دارد. این امر به‌خصوص در احکام مرتبط با نیازمندی به تخصیص منابع در قوانین بودجه‌ای سالیانه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. طبق ماده (1) قانون الزامات و احکام مورد نیاز قوانین و بودجه‌های سنواتی مصوب 1404، دولت باید الزامات بودجه‌ای قوانین را در لایحه بودجه 1405، درج کند؛ در غیر این صورت، نقض صدر اصل (52) (مبنی‌بر تهیه لایحه بودجه براساس ترتیبات قانونی) رخ داده است.

در این راستا با توجه به سنجه عملکرد خروجی‌های اصلی دستگاه‌های سیاستگذار بخش فضایی برمبنای برنامه هفتم پیشرفت اعتبارات دستگاه‌های اصلی براساس برنامه‌های اجرایی پیوست ماده‌واحده لایحه بودجه سال 1405 و جایگاه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و سازمان‌های ذی‌ربط به‌عنوان دستگاه اصلی بخش فضایی، موارد ذیل احصا شده است:

        در پیوست یک لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ در بیان برخی عناوین مهم و اهداف کمّی اعتبارات تملک ‌دارایی سرمایه‌ای در بازه زمانی 1384 تا 1407 مواردی مشاهده شده است. هرچند نظر به بازه زمانی میان‌مدت مربوطه نمی‌توان به‌طور قطع بیان کرد که آیا این اهداف منطبق با احکام برنامه هفتم پیشرفت هستند یا خیر. همچنین مقادیر هدف کمّی آنها نیز در لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ قابل پیش‌بینی نیست؛ در جدول ۳ موارد فوق تجمیع شده ‌است.

جدول 3. برخی اهداف کمّی اعتبارات تملک ‌دارایی سرمایه‌ای وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و سازمان فضایی در لایحه بودجه سال 1405 کل کشور

مأخذ: پیوست یک لایحه بودجه سال 1405[7].

        نظر به موارد مطروحه در موضوع پیروی احکام بودجه‌ای از منظر قانون برنامه هفتم پیشرفت موارد زیر قابل بیان است:

·  وفق پیوست یک، در بررسی طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای دستگاه‌های اجرایی ذیل سازمان فضایی ایران، ردیف اعتباری «توسعه کاربردهای اطلاعات و خدمات ماهواره‌ای» مشتمل‌بر اهداف کمّی ایجاد ۵ پایگاه‌های اطلاعاتی، ایجاد 10 سیستمی پایشی، بستر‌سازی فرهنگی در ۵ مورد و یک قرارداد تأمین تصاویر ماهواره‌ای با مجموع رقم 125 میلیارد تومان پیش‌بینی شده است. همچنین ذیل برنامه «ایجاد و توسعه زیرساخت‌های فضایی» ردیف «تأمین تجهیزات و ماشین‌آلات و تعمیرات اساسی» با رقم 25 میلیارد تومان قرار دارد.

·  در جدول طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای دستگاه‌های اجرایی ذیل وزارت ارتباطات و فناوری ارتباطات پیوست یک لایحه بودجه ۱۴۰۵، ردیف اعتباری «ساخت، تأمین، پرتاب و بهره‌برداری از سامانه‌های فضایی» مشتمل‌بر پرتاب سامانه‌های فضایی، ایجاد و ارائه خدمات با ارزش‌افزوده فضایی در ۱۰۳ خدمت مبتنی‌بر سامانه، ساخت یا تأمین ۴ فروند کاوشگر، ساخت یا تأمین یک فروند ماهگرد و ساخت یا تأمین ۱۰۳ ماهواره‌های سنجش از دور، مخابراتی، تعیین موقعیت و ناوبری درمجموع به مبلغ 3،073 میلیارد تومان در لایحه سال آینده ذکر شده است. همچنین ردیف اعتباری «ایجاد، توسعه و تکمیل زیرساخت‌های مورد نیاز صنعت فضایی» ذیل برنامه «ایجاد، توسعه و تجهیز زیرساخت‌های فضایی» مشتمل‌بر احداث ۶ ایستگاه‌های زمینی و ۳ مرکزتجمیع و آزمون ماهواره به مبلغ 1،080 میلیارد تومان تعریف شده است.

·   با توجه به سیاست وزارتخانه مبنی‌بر توسعه ایجاد ۱۰۳ خدمت با ارزش‌افزوده فضایی و نیز ساخت یا تأمین ۱۰۳ ماهواره‌های سنجش از دور، مخابراتی، تعیین موقعیت و ناوبری به‌نظر می‌رسد رویکرد حرکت به سمت توسعه کاربردهای فضاپایه و حکمرانی داده‌محور و در کنار اولویت‌دهی به استقرار منظومه‌های ماهواره‌ای مورد توجه قرار گرفته است.

·  همچنین تطبیق اهداف کمّی قانون برنامه هفتم پیشرفت با اهداف کمّی لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ نشان ‌می‌دهد، اهدافی از قبیل دستیابی به مدارهای عملیاتی، تأمین و ساخت ماهواره‌های تحقیقاتی و عملیاتی با اولویت شکل‌گیری منظومه‌های ماهواره‌ای و ایجاد بستر ارائه خدمات کاربردی فضاپایه با ارزش‌افزوده در دستورکار بودجه سال ۱۴۰۵ قرار گرفته‌اند و با توجه به احکام مندرج در مواد (۴۸)، (۶۴) و (۶۷) این قانون، مشخص نیست احکام مرتبط با تکمیل پایگاه ملی پرتاب فضایی، راه‌اندازی مرکز تجمیع و آزمون ملی سامانه‌های ماهواره‌ای نیمه‌سنگین، دستیابی به مدار ژئو، مشارکت و سرمایه‌گذاری در سامانه‌های فضایی بین‌المللی و پوشش خطرات سرمایه‌گذاری بخش غیردولتی فعال در حوزه فضایی کشور به چه میزان پیش‌بینی شده‌ است. لازم است در اجرای ماده (182) قانون آیین‌نامه داخلی مجلس، و نیز ایجاد بستر لازم جهت نظارت بر اجرای قانون برنامه، احکام جزئی مرتبط از قانون برنامه هفتم در حوزه فضایی، از حیث اجرا یا عدم اجرا به جهت تأمین مالی در لایحه بودجه، تعیین تکلیف شوند.

6. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

در بررسی مجموع اعتبارات برنامه‌ای بخش فضایی کشور در بخش غیردفاعی باید گفت این حوزه در لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ رشد 9 درصدی داشته و از مجموع رقم حدود 5,511 میلیارد تومان در قانون بودجه سال 1404 به رقم حدود 6,030 میلیارد تومان رسیده و حدود 0/1 درصد از مجموع اعتبارات عمومی کل کشور را به‌خود اختصاص داده است. از مجموع این اعتبارات، رقم 1,209 میلیارد تومان مجموع اعتبارات هزینه‌ای و 4,821 میلیارد تومان مجموع اعتبارات تملک ‌دارایی سرمایه‌ای است‌. گفتنی است؛ به‌رغم افزایش اعتبارات نسبت به سال گذشته، مقادیر رشد متناسب با نرخ و نوسانات ارزی نبوده است و با توجه به قوانین بالادستی، به‌خصوص احکام برنامه هفتم پیشرفت، اجرای کامل آنها به تأمین مالی قابل‌توجهی نیاز دارد. از‌سویی مجموع درآمدهای بخش فضایی غیردفاعی کشور در لایحه بودجه سال 1405 نیز تغییرات محسوسی نداشته و با اندکی افت نسبت به سال گذشته از مجموع رقم حدود 321 میلیارد تومان در قانون بودجه سال 1404 به رقم حدود 320 میلیارد تومان در لایحه بودجه سال 1405 رسیده است.

هرچند از آغاز دولت سیزدهم اعتبارات بخش فضایی کشور رشد چشمگیری داشته و به‌نظر می‌رسد عزم دولت‏های سیزدهم و چهاردهم جهت شتاب‌بخشی به توسعه روند صنعت فضایی کشور همچنان ادامه‌دار است، اما نسبت به متوسط تورم سالیانه روند کاهشی در سهم اعتبارات این حوزه مشاهده می‌شود به‌طوری‌که از سهم 0/32 درصدی از بودجه عمومی کشور در سال 1401 به 0/1 درصد در سال 1405 رسیده است.

در حوزه اعتبارات وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، مجموع اعتبارات این دستگاه اعم از اعتبارات وزارتخانه، سازمان فضایی ایران و پژوهشگاه فضایی ایران با عنوان «توسعه صنعت فضایی کشور» در قانون بودجه سال ۱۴۰۴ رقم 5,382 میلیارد تومان است که این مقدار در لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ با 9 درصد افزایش، به رقم 5,855 میلیارد تومان رسیده است.

گفتنی است که بخش قابل‌توجهی از اعتبارات حوزه فضایی غیر‌دفاعی به‌طور مستقیم به وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات اختصاص داده می‌شود و در طی سال‌های گذشته تمرکز این اعتبارات به سمت وزارتخانه هم بیشتر شده و این امر ابتکار عمل دستگاه‌های تخصصی همچون سازمان فضایی ایران برای انجام و پیشبرد طرح‌ها را به‌دلایلی همچون در اختیار نداشتن منابع و بوروکراسی‌های اداری کاهش می‌دهد. لذا بازنگری در توزیع اعتبارات بخش فضایی بین ستاد وزارتخانه و دستگاه‌های اجرایی تابعه به‌منظور افزایش کارایی و پاسخ‌گویی توصیه می‌شود. در این راستا پیشنهاد می‌شود، مبلغ 3 هزار میلیارد تومان از اعتبارات تملک دارایی سرمایه ای در ردیف برنامه‌ای «توسعه فناوری‌ها و خدمات فضا‌پایه و با ارزش‌افزوده» مشترک بین ستاد وزارتخانه و این سازمان کسر و به اعتبارات سازمان فضایی ایران اضافه شود. همچنین در راستای بهبود نظارت بر هزینه‌کرد اعتبارات سرمایه‌ای پیشنهاد می‌شود وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و سازمان فضایی ایران مکلف به ارائه گزارش‌های دوره‌ای از پیشرفت فیزیکی و مالی پروژه‌های سال ۱۴۰۵ شوند.

ردیف اعتباری «ستاد فناوری‌های فضایی و حمل‌و‌نقل پیشرفته» ذیل معاونت علمی و فناوری رئیس‌جمهور به شماره طبقه‌بندی ۱۰۱۰۹۳ با اعتبار هزینه‌ای ۲۴۹ میلیارد تومان نیز در قانون بودجه سال ۱۴۰۴ درج شده‌ بود. اما در لایحه بواجه سال 1405 ردیف بودجه‌ای مستقل آن حذف شده است. ردیف بودجه‌ای این ستاد در لایحه بودجه ۱۴۰۵ تحت ردیف‌های تجمیع شده دستگاه‌های اجرایی معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری به‌صورت مشترک با کارگروه توسعه زیرساخت و خدمات دیجیتال، ستاد توسعه فناوری علوم‌شناختی، ستادهای توسعه فناوری‌های نوین و ستاد توسعه علوم و فناوری‌های سلول‌های بنیادی، فناوری‌های فوتونیک و لیزر ملاحظه شده است. اعتبارات هزینه‌ای این ردیف حدود ۱،۰۴۲ میلیارد تومان و بدون اعتبارات تملک دارایی سرمایه‌ای است.

همچنین تطبیق اهداف مندرج در مواد (۴۸)، (۶۴) و (۶۷) قانون برنامه هفتم پیشرفت با اهداف کمّی لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد؛ اهدافی از قبیل دستیابی به مدارهای عملیاتی، تأمین و ساخت ماهواره‌های تحقیقاتی و عملیاتی با اولویت شکل‌گیری منظومه‌های ماهواره‌ای و ایجاد بستر ارائه خدمات کاربردی فضاپایه با ارزش‌افزوده در دستورکار بودجه سال ۱۴۰۵ قرار گرفته‌اند و با توجه به احکام این قانون، مشخص نیست احکام مرتبط با تکمیل پایگاه ملی پرتاب فضایی، راه‌اندازی مرکز تجمیع و آزمون ملی سامانه‌های ماهواره‌ای نیمه‌سنگین، دستیابی به مدار ژئو، مشارکت و سرمایه‌گذاری در سامانه‌های فضایی بین‌المللی و پوشش خطرات سرمایه‌گذاری بخش غیردولتی فعال در حوزه فضایی کشور به چه میزان پیش‌بینی شده‌ است.

جدول 4. پیشنهاد توصیه سیاستی ویژه گزارش‌های راهبردی/ نظارتی