نوع گزارش : گزارش های تقنینی
نویسندگان
1 کارشناس گروه محیط زیست و منابع طبیعی دفترمطالعات زیربنائی، مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی
2 کارشناس گروه محیط زیست و منابع طبیعی دفتر مطالعات زیربنایی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی
گزیده سیاستی
اعتبارات برآورد شده برای امور حفاظت محیط زیست در بین امور 10گانه کشور در سال 1405 در نازلترین رتبه (رتبه دهم از بین امور 10گانه) قرار گرفته است. لذا گزارش حاضر برخی پیشنهادها را در قالب اصلاح عنوان، افزایش اعتبار و الحاق ردیف جدید ارائه کرده است.
1. مقدمه
همانند سنوات اخیر، در جدول 6 لایحه بودجه سال 1405 به برآورد اعتبارات هزینهای و تملکداراییهایی سرمایهای برحسب امور و فصول پرداخته شده است. در این بخش امور محیط زیست در کنار اموری نظیر خدمات امور عمومی، دفاع، نظم و امنیت عمومی، امور اقتصادی، مسکن و خدمات شهری، بهداشت و درمان (سلامت) تفریح، فرهنگ و مذهب و همچنین آموزش و حمایت اجتماعی در زمره امور 10گانه کشور قرار گرفته است. در جدول 1 گزارش حاضر به بررسی اعتبارات هزینهای و تملکداراییهایی سرمایهای امور حفاظت محیط زیست کشور در جدول 6 لایحه بودجه سال 1405 بدون احتساب اعتبار متوازن و مقایسه آن با اعتبار مصوب بودجه سال 1404 پرداخته شده است.
جدول 1. اعتبارات هزینهای و تملکداراییهایی سرمایهای امور حفاظت محیط زیست کشور در جدول 6 لایحه بودجه سال 1405 بدون احتساب اعتبار متوازن (یکصد ریال) [1]
|
امور |
اعتبار هزینهای مصوب 1404 |
برآورد مجموع اعتبار هزینهای 1405 |
اعتبار تملکداراییهای سرمایهای مصوب 1404 |
برآورد مجموع تملکداراییهای سرمایهای مصوب 1405 |
مجموع اعتبارات مصوب 1404 |
مجموع اعتبارات برآورد شده در 1405 |
|
حفاظت محیط زیست |
52,312,185 |
60,663,463 |
182,180,000 |
209,098,212 |
234,492,185 |
269,761,675 |
همانگونه که در عنوان جدول 1 نیز اشاره شده است، در جدول 6 لایحه پیشنهادی اعتبارات متوازن بخش تملکداراییهای سرمایهای در بخشی از امور و فصول به احتساب نیامده است. باوجود این، مقایسه اعتبارات برآورد شده برای امور حفاظت محیط زیست در بین امور 10گانه کشور در سال 1405 همانند سنوات گذشته در نازلترین رتبه (رتبه دهم از بین امور 10گانه) قرار گرفته است. بررسیها نشان میدهد که سهم امور حفاظت محیط زیست کشور از مجموع بودجه عمومی و همچنین امور 10گانه در لایحه بودجه سال 1405 نسبت به مقادیر مشابه در قانون بودجه سال 1404 با کاهش روبهرو بوده است. دلیل اصلی این کاهشِ سهم از بودجه عمومی کشور و همچنین امور 10گانه کشور آن است که رشد اعتبار حفاظت از محیط زیست در بین امور 10گانه کشور در لایحه پیشنهادی در رتبه ماقبل آخر (رتبه نهم) از امور 10گانه قرار گرفته است. بررسی میزان رشد سایر امور 10گانه نشان میدهد که مطابق با مندرجات جدول 6 لایحه پیشنهادی، امور بهداشت و درمان با 169 درصد بیشترین رشد را به خود اختصاص داده است. نظر به تأثیر موضوعات محیط زیستی نظیر آلودگی هوا بر بهداشت و سلامت عمومی، بیتوجهی به موضوعات محیط زیستی، که بهصورت کاهش سنواتی سهم این امور از منابع عمومی کشور نشان داده میشود، سبب افزایش بار مالی به بخش بهداشت و درمان است که لازم است مدنظر تصمیمگیران کشور قرار گیرد.
2. تسهیم بودجه محیط زیست به زیربخشها
مطابق با سنوات اخیر، امور حفاظت از محیط زیست دارای 6 فصل، شامل مدیریت پسماند، مدیریت فاضلاب، کاهش آلودگی، حفاظت از گونههای زیستی و مناظر طبیعی، تحقیق و توسعه در حفاظت محیط زیست و همچنین حفاظت محیط زیست طبقهبندی نشده در جای دیگر است. بهغیر از نقش نظارتی سازمان حفاظت محیط زیست در مدیریت پسماند و مدیریت فاضلاب، عمده اقدامات اجرایی این دو فصل بهترتیب مربوط به وزارت کشور و وزارت نیرو اختصاص داشته؛ بنابراین اعتبارات مربوط به این دو فصل، که بهطور کامل در دسته اعتبارات تملکداراییهایی سرمایهای است، در اختیار دو دستگاه متولی مربوطه قرار گرفته است.
2-1. اعتبارات هزینهای
بررسی لایحه بودجه سال 1405 نشان میدهد که کلیه اعتبار هزینهای امور حفاظت محیط زیست برای اجراییسازی فصول کاهش آلودگی، حفاظت از گونههای زیستی و مناظر طبیعی، تحقیق و توسعه در حفاظت محیط زیست و همچنین حفاظت محیط زیست در قالب سهمبندی به شرح مندرج در جدول 2 اختصاص یافته است که شامل اعتبارات دستگاههای اصلی براساس برنامههای اجرایی (موضوع جدول 7 لایحه پیشنهادی) و اعتبارات ردیفهای متفرقه منتقل شده به جدول 7 دستگاههای اجرایی (موضوع جدول 1-7 لایحه پیشنهادی) و اعتبارات متفرقه (موضوع جدول 9 لایحه پیشنهادی) است. همانگونهکه در جدول 2 مشخص است، برخی ردیفهای اعتبار هزینهای نظیر ماده (21) قانون مدیریت پسماندها و مطالعه و طراحی طرح نجات دریاچه ارومیه در لایحه بودجه سال 1405 بهطور کلی حذف شدهاند و برخی ردیفهای اعتبار هزینهای نظیر جرائم و خسارات زیستمحیطی کاهش محسوسی داشتهاند. طبق ماده (1) قانون الزامات و احکام مورد نیاز قوانین و بودجههای سنواتی مصوب سال 1404، دولت باید الزامات بودجهای قوانین را در لایحه بودجه سال 1405 درج کند؛ در غیر این صورت، نقض صدر اصل (52) (مبنیبر تهیه لایحه بودجه براساس ترتیبات قانونی) رخ داده است. یکی از نمونههای این الزامات درخصوص محیط زیست، حکم ماده (21) قانون مدیریت پسماندهاست. علاوهبر این، بررسی برآورد اعتبارات ردیفهای متفرقه لایحه پیشنهادی (جدول 9) در موضوع محیط زیست نشانگر آن است که اعتبارات هزینهای اجرای قانون هوای پاک نظیر سایر ردیفهای اعتبارات هزینهای تأثیرگذار بر بهبود محیط زیست کشور، شاهد کاهش 37درصدی بوده است.
میتوان گفت در بخش اعتبارات هزینهای امور محیط زیست، بهغیر از افزایش اعتبار در بخش بودجه عمومی که بیشتر به پرداخت حقوق و دستمزد مربوط میشود و همچنین پرداخت دیه و خسارت، که قاعدتاً همهساله با افزایش روبهروست، در هیچیک از ردیفهای مربوط به این امور افزایش بودجه دیده نشده است. از دیگر نکات قابل تأمل در لایحه پیشنهادی افزایش نیافتن اعتبار مربوط به «تقویت تشکلها و سازمانهای مردمنهاد زیستمحیطی» است که چند سالی بدون تغییر باقی مانده است؛ درحالیکه تشکلها و سازمانهای مردمنهاد میتوانند در بهبود شرایط محیط زیستی کشور بهطور جدی نقشآفرینی کنند[2]. باوجود این، مجموع اعتبار هزینهای امور حفاظت محیط زیست لایحه نسبت به مصوب سال 1404 شاهد رشد 15/96 درصدی بوده است.
جدول 2. نحوه تسهیم اعتبار هزینهای مربوط به امور حفاظت محیط زیست و ردیفهای متفرقه در لایحه بودجه سال 1405 (یکصد ریال) [1]
|
شماره جدول لایحه |
ردیف |
شرح |
مصوب سال 1404 |
پیشنهاد سال 1405 |
درصد تغییر |
|
7 ب |
140000 |
بودجه عمومی سازمان حفاظت محیط زیست |
45,000,000 |
53,500,000 |
19 |
|
7-1 |
7-740000 |
جرائم و خسارات زیستمحیطی |
125,000 |
73,438 |
41- |
|
81-730000 |
ماده (30) قانون شکار و صید |
14,000 |
13,160 |
6- |
|
|
47-750000 |
حفاظت از مناطق تحت مدیریت و حمایت از محیطبانان (دیه و خسارت) |
1,400,000 |
1,500,000 |
7 |
|
|
8-740000 |
جرائم و خسارت مربوط آلودگی خاک موضوع ماده (25) قانون حفاظت از خاک |
40,000 |
37,600 |
6- |
|
|
46-750000 |
تقویت تشکلها و سازمانهای مردمنهاد زیستمحیطی |
10,000 |
10,000 |
0 |
|
|
84-730000 |
موضوع ماده (12) آییننامه اجرایی قانون مدیریت پسماندها- صندوق ملی محیط زیست |
5,250,000 |
4,935,000 |
6- |
|
|
9-740000 |
اجرای قانون حفاظت، احیا و مدیریت تالابهای کشور |
80,000 |
75,200 |
6- |
|
|
6-740000 |
ماده (21) قانون مدیریت پسماندها |
3,600 |
0 |
100- |
|
|
45-750000 |
مطالعه و طراحی طرح نجات دریاچه ارومیه |
20,000 |
0 |
100- |
|
|
9 |
42-530000 |
اجرای موضوع قانون هوای پاک سازمان |
1,030,000 |
650,000 |
37- |
|
مجموع اعتبار هزینهای امور حفاظت محیط زیست |
52,312,185 |
60,663,463 |
15/96 |
||
|
مجموع اعتبارات هزینهای متفرقه حفاظت از محیط زیست |
1,030,000 |
650,000 |
37- |
||
2-2. اعتبارات تملکداراییهایی سرمایهای
علاوهبر اعتبارات هزینهای، که در جدول 2 بررسی شد، بخش اعظمی از اعتبارات مربوط به امور حفاظت محیط زیست در لایحه پیشنهادی بناست که از طریق اعتبارات تملکداراییهایی سرمایهای تأمین شود. بررسی اعتبارات این بخش نشانگر آن است که مجموع اعتبار تملکداراییهایی سرمایهای امور حفاظت محیط زیست با رشد قابل ملاحظه نسبت به سال گذشته به 340 هزار میلیارد ریال رسیده است. این اعتبارات در کلیه فصول 6گانه امور حفاظت محیط زیست به شرح مندرج در جدول 3، که برگرفته از مندرجات جدولهای 4، 9 و 1-7 لایحه پیشنهادی است، توزیع شده است. همانگونه که در جدول 3 مشخص است، ایجاد نظام جامع آمار و اطلاعات زیستمحیطی کشور، حفاظت از تنوع زیستی و حیاتوحش، حفاظت و احیای تالاب انزلی، ایجاد سامانههای پایش و کاهش آلودگیهای محیط زیست و حفاظت، پایش و احیای تالابها و رودخانههای در معرض خطر بهترتیب با 264، 248، 212، 206 و 196 درصد بیشترین رشد را داشتهاند. بااینحال، باوجود تأکید جزء «1» بند «ث» ماده (22) قانون برنامه هفتم پیشرفت بر اتمام ارزشگذاری اقتصادی منابع زیستمحیطی تا پایان سال دوم برنامه (تیرماه 1405) و منوط بودن اجرای موادی از قوانین مادر در کشور نظیر مواد (5) و (25) قانون حفاظت از خاک به انجام کامل این موضوع در کل پهنه کشور ردیف مرتبط به این موضوع افزایشی نداشته است. علاوهبر این، بهرغم تأکید بند «چ» ماده (22) قانون برنامه هفتم پیشرفت بر تدوین «برنامه ملی راهبردی مدیریت پسماندها» ردیف مرتبط با این موضوع با عنوان «کمک به تجهیز و ساماندهی پسماندهای عادی در کشور» فقط4 درصد افزایشِ داشته است. موضوع آموزش محیط زیست در دو ردیف تأمین فضاهای آموزشی و کمکآموزشی و تدوین و اجرای برنامه آموزشی و پیامرسانی زیستمحیطی رشد بسیار اندکی (درمجموع 4/6 درصد رشد) داشتهاند که بیانگر نبود توجه لازم لایحه به موضوع مهم و حیاتی آموزش و فرهنگسازی در حوزه محیط زیست است. در بخش اعتبارات متفرقه داراییهای تملکسرمایهای نیز دو بخش مربوط به مهار کانونهای گردوغبار و مقابله با آثار مخرب آن و اجرای موضوع قانون هوای پاک بهترتیب با رشد 25 و 28 درصدی رشد قابل ملاحظهای را نسبت به سال گذشته تجربه نکرده است. باوجود این، تخصیص بخشی از اعتبارات ماده (17) قانون اصلاح قانون معادن به سازمان حفاظت محیط زیست از جمله نکات مثبت لایحه پیشنهادی است.
جدول 3. نحوه تسهیم اعتبارات تملکداراییهایی سرمایهای مربوط به امور حفاظت محیط زیست در لایحه بودجه سال 1405 (یکصد ریال) [1]
|
ردیف |
شرح |
مصوب سال 1404 |
پیشنهاد سال 1405 |
درصد تغییر |
|
|
4 |
141031160001 |
تعمیرات اساسی و تأمین تجهیزات و ماشینآلات- پژوهشکده محیط زیست و توسعه پایدار |
65,000 |
100,000 |
54 |
|
141031260001 |
مطالعه حفاظت محیط زیست انسانی |
400,000 |
650,000 |
63 |
|
|
141031260002 |
ایجاد سامانههای پایش و کاهش آلودگیهای محیط زیست |
3,350,000 |
10,250,000 |
206 |
|
|
141031360001 |
تأمین فضاهای آموزشی و کمکآموزشی |
250,000 |
250,000 |
0 |
|
|
141031360002 |
ایجاد نظام جامع آمار و اطلاعات زیستمحیطی کشور |
275,000 |
1,000,000 |
264 |
|
|
141031360003 |
تدوین و اجرای برنامه آموزشی و پیامرسانی زیستمحیطی |
900,000 |
953,000 |
6 |
|
|
141031560001 |
تأمین تجهیزات حفاظتی و اطفای حریق مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست |
15,500,000 |
16,000,000 |
3 |
|
|
141031560002 |
حفاظت و احیای تالاب انزلی |
400,000 |
1,250,000 |
212 |
|
|
141031560004 |
تعمیرات اساسی و تأمین تجهیزات و ماشینآلات- سازمان حفاظت محیطزیست |
1,025,000 |
1,150,000 |
12 |
|
|
141031560004 |
حفاظت پارک ملی گلستان و زیست کره دنا |
450,000 |
750,000 |
67 |
|
|
141031560006 |
حفاظت، پایش و احیای مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست |
2,300,000 |
4,700,000 |
104 |
|
|
141031560007 |
حفاظت، پایش و احیای تالابها و رودخانههای در معرض خطر |
2,800,000 |
8,300,000 |
196 |
|
|
141031560008 |
حفاظت از تنوع زیستی و حیاتوحش |
1,250,000 |
4,350,000 |
248 |
|
|
141031560009 |
مطالعه، حفاظت و احیای تالاب هامون |
250,000 |
250,000 |
0 |
|
|
141031560010 |
ارزشگذاری اقتصادی منابع محیطزیستی |
150,000 |
150,000 |
0 |
|
|
144015260033 |
کمک به تجهیز و ساماندهی پسماندهای عادی در کشور |
38,500,000 |
40,000,000 |
4 |
|
|
141 (0314) |
توسعه تأسیسات فاضلاب و بازچرخانی آب (از حفاظت، بهسازی و پایش محیط زیست) |
112,539,930 |
250,403,652 |
113 |
|
|
9 |
42-530000 |
اجرای موضوع قانون هوای پاک |
1,820,000 |
2,330,000 |
28 |
|
23-550000 |
مهار کانونهای گردوغبار و مقابله با اثرات مخرب آن |
4,000,000 |
5,000,000 |
25 |
|
|
7-1 |
146-730000 |
اعتبارات ماده (17) قانون اصلاح قانون معادن (موضوع احیا و بازسازی منابع طبیعی در محدوده عملیات معدنی- در مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان) |
0 |
500,000 |
100 |
|
مجموع اعتبار تملکداراییهایی سرمایهای امور حفاظت محیط زیست |
180,404,930 |
340,506,652 |
89 |
||
|
مجموع اعتبار تملکداراییهایی سرمایهای متفرقه حفاظت از محیط زیست |
5,820,000 |
7,830,000 |
34 |
||
3. ارزیابی انطباق لایحه بودجه سال 1405 با قانون برنامه هفتم پیشرفت در حوزه محیط زیست
بررسی لایحه پیشنهادی بودجه نشان میدهد، هرچند برخی احکام برنامه هفتم نظیر مقابله با پدیده گردوغبار و ارزشگذاری اقتصادی منابع زیستمحیطی ردیف اعتبار مشخصی دارند، به نظر میرسد اعتبار تعیین شده برای محقق نمودن اهداف برنامه هفتم پیشرفت کافی نیست. علاوهبر این برخی دیگر از احکام برنامه نظیر ایجاد سامانه یکپارچه مدیریت پسماندها و خرید مواد و انرژی ناشی بازیافت و بازیابی پسماندها میتواند در ردیفهای فعلی مورد توجه قرار گیرند. در این میان، متأسفانه سازگاری و کاهش آسیبهای ناشی از تغییر اقلیم باوجود اهمیت بالا فاقد ردیف مستقل در لایحه پیشنهادی است. لازم است در اجرای ماده (182) قانون آییننامه داخلی مجلس، و نیز ایجاد بستر لازم برای نظارت بر اجرای قانون برنامه، احکام جزئی مرتبط از قانون برنامه هفتم درخصوص محیط زیست، از حیث اجرا یا عدم اجرا برای تأمین مالی در لایحه بودجه تعیین تکلیف شوند.
جدول 4. ارزیابی انطباق لایحه پیشنهادی سال 1405 با قانون برنامه هفتم پیشرفت در حوزه محیط زیست
|
ماده |
حکم برنامه هفتم پیشرفت کشور |
ردیف مرتبط |
عنوان ردیف |
توضیحات |
پیشنهاد سال 1405 |
|
بند «چ» ماده (22) |
خرید تضمینی کود آلی تولید شده از بازیافت پسماند |
5-520000 |
یارانه تأمین و تدارک کود شیمیایی بخش کشاورزی |
بهرغم تعیین سازوکار تأمین کود شیمیایی از موضوع تأمین کود آلی غفلت شده است. |
100,000 |
|
خرید مواد و انرژی ناشی بازیافت و بازیابی پسماندها |
144015260033 |
کمک به تجهیز و ساماندهی پسماندهای عادی در کشور |
اگرچه ذیل این ردیف میتواند موضوع خرید مواد و انرژی ناشی بازیافت و بازیابی پسماندها مورد توجه قرار گیرد، باتوجهبه تخصیص این اعتبار به سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور (مدیریت اجرایی پسماندهای عادی) در عمل پسماندهای ویژه مورد غفلت قرار گرفتند. |
40,000,000 |
|
|
ایجاد سامانه یکپارچه مدیریت پسماندها |
141031360002 |
ایجاد نظام جامع آمار و اطلاعات زیستمحیطی کشور |
تقویت سامانه یکپارچه مدیریت پسماندها میتواند ذیل این ردیف مورد توجه قرار گیرد. |
1,000,000 |
|
|
بند «ج» ماده (22) |
مقابله با پدیده گردوغبار |
23-550000 |
مهار کانونهای گردوغبار و مقابله با اثرات مخرب آن |
اگرچه وجود این ردیف در بودجه سنواتی در راستای اجرایی شدن حکم برنامه هفتم پیشرفت است، رشد 25درصدی نسبت به سال 1404 از یک سو و باتوجهبه آسیبهای اقتصادی جدی آن به کشور، بهویژه در استانهای خوزستان، سیستان و بلوچستان و تهران، به نظر اعتبار تعیین شده ناکافی است[3]. |
5,000,000 |
|
جزء «1» بند «ث» ماده (22) |
ارزشگذاری اقتصادی منابع زیستمحیطی، تعیین هزینه خسارات زیستمحیطی و نحوه تخصیص آن برای طرحهای زیستمحیطی |
141031560010 |
ارزشگذاری اقتصادی منابع محیطزیستی |
بهطور مستقیم حکم برنامه مورد توجه قرار گرفته است؛ اما باتوجهبه تأکید حکم مربوطه بر اتمام ارزشگذاری تا پایان سال دوم برنامه اعتبار تعیین شده به نظر ناکافی است [4]. |
150,000 |
|
جزء «2» بند «ث» ماده (22) |
جلوگیری از شیوع بیماریهای واگیر انسانی و حیوانی و ارتقای سطح بهداشت عمومی شهرها و روستاهای کشور |
140006760003 |
پایش، مراقبت و تأمین تجهیزات مبارزه و ریشهکنی بیماریهای واگیردار و قرنطینهای دام و مشترک با انسان |
بهطور مستقیم حکم برنامه مورد توجه قرار گرفته است؛ اما اعتبار مربوطه به سازمان دامپزشکی تخصیص داده شده و برای وزارت کشور و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اعتباری تخصیص داده نشده است[5]. |
1,010,000 |
|
بند «ت» ماده (60) |
بازسازی زیستگاههای حساس بهویژه زیستگاههای آبی دارای گونههای در معرض خطر |
141031560007 |
حفاظت، پایش و احیا تالابها و رودخانههای در معرض خطر |
بازسازی زیستگاههای حساس آبی میتواند ذیل این ردیف مورد توجه قرار گیرد. |
8,300,000 |
|
بند «ت» ماده (22) |
تقویت سازگاری و کاهش آسیبهای ناشی از تغییر اقلیم |
- |
- |
این محور برنامه مورد توجه قرار نگرفته است. |
|
مأخذ: یافتههای پژوهش.
4. ارزیابی نقاط قوت و ضعف لایحه بودجه سال 1405 در بخش محیط زیست
4-1. نقاط ضعف لایحه بودجه سال 1405
الف) انطباق ناکافی لایحه پیشنهادی با قانون برنامه هفتم پیشرفت
همانگونه که در جدول 4 نیز ارائه شد، هرچند برخی احکام برنامه هفتم نظیر مقابله با پدیده گردوغبار و ارزشگذاری اقتصادی منابع زیستمحیطی ردیف اعتبار مشخصی دارند، به نظر میرسد اعتبار تعیین شده برای محقق نمودن اهداف برنامه هفتم پیشرفت کافی نخواهد بود. در این میان، متأسفانه سازگاری و کاهش آسیبهای ناشی از تغییر اقلیم علیرغم اهمیت بالا فاقد ردیف مستقل در لایحه پیشنهادی است. علاوهبر این، در لایحه پیشنهادی برای موضوعاتی نظیر مدیریت حیوانات پرسهزن آزاد (موضوع جزء «2» بند «ث» ماده (22) برنامه هفتم پیشرفت کشور)، حمایت از واحدهای تولیدکننده مواد و انرژی از پسماندها از طریق خرید تضمینی (موضوع جزء «2» بند «چ» ماده (22) قانون برنامه هفتم پیشرفت کشور) و برای بازسازی زیستگاههای حساس بهویژه زیستگاههای آبی دارای گونههای در معرض خطر (موضوع بند «ت» ماده (60) قانون برنامه هفتم پیشرفت کشور) بودجه مشخصی تخصیص داده نشده است که این امر مغایر با صدر اصل (52) قانون اساسی و ماده (1) قانون الزامات و احکام مورد نیاز قوانین و بودجههای سنواتی مصوب سال 1404 است.
ب) کمرنگ بودن موضوع آموزش و مشارکت مردمی
موضوع آموزش محیط زیست در دو ردیف تأمین فضاهای آموزشی و کمکآموزشی و تدوین و اجرای برنامه آموزشی و پیامرسانی زیستمحیطی مورد توجه قرار گرفتهاند که متأسفانه رشد بسیار اندکی در لایحه (درمجموع 4/6 درصد) پیشنهادی داشتهاند. در بخش اعتبارات هزینهای نیز ردیف تقویت تشکلها و سازمانهای مردمنهاد زیستمحیطی دارای بودجه یک میلیون ریالی است که همانند رویه چند سال اخیر رشد صفر درصدی را در لایحه پیشنهادی داشته است.
ج) عدم شفافیت
قرارگیری بودجه مربوط به پسماند و فاضلاب در بین امور محیط زیست، که از سال 1404 شروع شده است، باعث ایجاد سه متولی در بخش محیط زیست (سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان شهرداریها و دهیاریهای وزارت کشور و همچنین وزارت نیرو) شده که مقایسه اعتبارات تخصیصیافته و عملکرد بودجه سنوات گذشته را با چالش و پیچیدگیهای خاصی روبهرو کرده است. در لایحه بودجه سال 1405 در بخش اعتبارات تملکسرمایهای بودجه توازن لحاظ شده، باوجود این، اعتبارات مذکور در بخش اعتبارات جدول 6 و حتی اعتبارات دستگاهی نیز لحاظ نشده است (جدول 7). با جمع اعتبارات تملکداراییهای سرمایهای در پیوست 4 میزان اعتبارات از جداول 6 و 7 مادهواحده بیشتر خواهد شد و همین امر سبب ایجاد سردرگمی و ابهام در تهیه گزارش مقایسهای بین قانون بودجه سال 1404 و لایحه بودجه 1405 شده است.
د) حذف بودجه آموزش و فرهنگسازی پسماند (موضوع ماده (21) قانون مدیریت پسماندها)
استعلام بهعملآمده از سازمان حفاظت محیط زیست نشان میدهد که در لایحه بودجه سال 1405، بخش بودجه ماده (21) قانون مدیریت پسماندها بهکلی از قانون حذف شده است که این امر مغایر با صدر اصل (52) قانون اساسی و ماده (1) قانون الزامات و احکام مورد نیاز قوانین و بودجههای سنواتی مصوب سال 1404 است. دلیل این امر پایین بودن درآمدهای موضوع این ماده و همچنین واریز وجوه این ماده بهعنوان جزای نقدی بهحساب قوه قضائیه و عدم امکان ردیابی بوده است.
هـ) نبود توجه کافی به امور حفاظت از محیط زیست
بررسیها نشان میدهد که امور حفاظت از محیط زیست در بین امور 10گانه همانند قوانین بودجه سنوات گذشته، در نازلترین رتبه قرار دارد. نبود توجه کافی به معضلات محیط زیستی کشور نظیر آلودگی خاک، هوا، مدیریت پسماندها و فاضلاب، که سالیانه سبب ابتلای ایرانیان به بیماریها و افزایش مرگومیر شده و خود را در بودجهریزی و جایگاه امور حفاظت از محیط زیست نشان داده است، سبب افزایش چشمگیر اعتبارات مربوط به سلامت و درمان در لایحه بودجه سال 1405 شده است.
4-2. نقاط قوت لایحه بودجه سال 1405
الف) رشد معنادار اعتبارات تملکداراییهای سرمایهای در حوزه محیط زیست
برخی ردیفهای تملکدارایی سرمایهای نظیر ایجاد سیستمهای بیخطرساز پسماندهای بیمارستانی، ایجاد نظام جامع آمار و اطلاعات زیستمحیطی کشور، حفاظت از تنوع زیستی و حیاتوحش، حفاظت و احیای تالاب انزلی، ایجاد سامانههای پایش و کاهش آلودگیهای محیط زیست، حفاظت، پایش و احیای تالابها و رودخانههای در معرض خطر و حفاظت، پایش و احیا مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست رشد بیش از 100 درصد را تجربه کردند.
ب) تخصیص بخشی از درآمدهای ماده (17) قانون اصلاح قانون معادن به سازمان حفاظت محیط زیست
نظر به اینکه بخشی از عملیاتهای معدنی موضوع ماده (17) قانون اصلاح قانون معادن در مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارند، بخشی از اعتبارات این موضوع برای نخستین بار با ردیف 150122 جدول 5 مادهواحده با اعتبار 90,000,000 یکصد ریال به این سازمان تخصیص یافته است که گامی مثبت و روبهجلو ارزیابی میشود. باوجود این، بررسیهای انجامگرفته توسط این مرکز بر مصارف این منبع نشان میدهد که مطابق با ردیفهای 76-730000 و همچنین 146-730000 فقط10,099,000 یکصد ریال از این منابع به دو سازمان منابع طبیعی و محیط زیست اختصاص یافته است. استعلام بهعملآمده از سازمان برنامه و بودجه کشور نشان میدهد که مابقی اعتبارات این منبع به خزانه دولت واریز و صرف امور دیگر و خارج از مصرف قانونی تعریف شده در قانون معادن میگردد. لذا باتوجهبه موارد اشاره شده، ضروری است از محل درآمدهای مربوطه ذکر شده، برای همان محل قانونی تعیین شده (احیا و بازسازی محل عملیات معدنی) تخصیص صورت گیرد.
5. جمعبندی و ارائه پیشنهادها
مقایسه اعتبارات برآورد شده برای امور حفاظت محیط زیست در بین امور 10گانه کشور در سال 1405 همانند قانون بودجه سال 1404 در نازلترین رتبه (رتبه دهم از بین امور 10گانه) قرار گرفته است. درمجموع لایحه پیشنهادی باوجود برخی نقاط قوت نظیر رشد معنادار اعتبارات تملک سرمایهای در حوزه محیط زیست و تخصیص بخشی از درآمدهای ماده (17) قانون معادن به سازمان حفاظت محیط زیست، با برخی نقاط ضعف نظیر انطباق ناکافی لایحه پیشنهادی با قانون برنامه هفتم پیشرفت، کمرنگ بودن موضوع آموزش و مشارکت مردمی و فقدان شفافیت مواجه است. طبق ماده (1) قانون الزامات و احکام مورد نیاز قوانین و بودجههای سنواتی مصوب سال 1404، دولت باید الزامات بودجهای قوانین را در لایحه بودجه سال 1405، درج کند؛ در غیر این صورت، نقض صدر اصل (52) رخ داده است. بهاستناد قانون برنامه هفتم پیشرفت و از محل اعتبارات موضوع ردیف 150122 جدول 5 مادهواحده (موضوع منابع ماده (17) قانون معادن) برخی پیشنهادها در قالب اصلاح عنوان ردیف، افزایش اعتبار ردیف یا الحاق ردیف جدید ارائه شده است. ذکر این نکته حائز اهمیت است که بهمنظور جلوگیری از تغییر در تراز بودجه، ضرورت دارد تا باتوجهبه ناچیز بودن افزایش اعتبار پیشنهادی در گزارش حاضر و ایراد قانونی لایحه پیشنهادی درخصوص مصرف منابع اعتباری موضوع منابع ماده (17) قانون معادن، این اختلاف به وجود آمده با تغییر در سرجمع مالیات برطرف شود.
جدول 5. پیشنهادهای اصلاحی و الحاقی لایحه بودجه سال 1405 کشور در حوزه محیط زیست
|
|
شماره ردیف |
توضیحات |
دلایل توجیهی |
|
اصلاح عنوان ردیف |
141031360002 |
عنوان ردیف به «ایجاد نظام جامع آمار و اطلاعات زیستمحیطی کشور و ایجاد سامانه یکپارچه مدیریت پسماندها» تغییر یابد. |
تأکید جزء «3» بند «چ» ماده (22) قانون برنامه هفتم پیشرفت |
|
141031560007 |
عنوان ردیف به «حفاظت، پایش و احیای زیستگاههای حساس آبی، تالابها و رودخانههای در معرض خطر» تغییر یابد. |
تأکید بند «ت» ماده (60) بر بازسازی زیستگاههای حساس |
|
|
5-520000 |
عنوان ردیف به «یارانه تأمین و تدارک کود شیمیایی و آلی بخش کشاورزی» تغییر یابد. |
ایجاد انطباق با حکم بند «چ» ماده (22) |
|
|
|
جدول 12 |
عنوان ردیف «تولید فیلم سینمایی فاخر و ارزشمند در موضوعات تاریخی، دفاع مقدس، جبهه مقاومت و سبک زندگی ایرانی اسلامی» به «تولید فیلم سینمایی فاخر و ارزشمند در موضوعات تاریخی، دفاع مقدس، جبهه مقاومت، سبک زندگی ایرانی اسلامی و ترویج فرهنگ صرفهجویی و پرهیز از اسراف» تغییر یابد. |
باتوجهبه بند «چ» ماده (22) قانون برنامه هفتم پیشرفت کشور و تأکید بر اصلاح الگوی تولید و مصرف و کاهش حداکثری تولید پسماندها پیشنهاد میگردد این بخش که در راستای اهداف کمّی سنجههای عملکردی ارتقای فرهنگ عمومی و رسانه موضوع ماده (74) قانون برنامه هفتم نیز است، مدنظر قرار گیرد. |
|
افزایش اعتبار ردیف (از محل اعتبارات درآمدی ردیف 150122 جدول (5) لایحه پیشنهادی) |
141031360002 |
اعتبار ردیف «ایجاد نظام جامع آمار و اطلاعات زیستمحیطی کشور و ایجاد سامانه یکپارچه مدیریت پسماندها» از 1,000,000 یکصد ریال به 2,000,000 یکصد ریال ارتقا یابد. |
تأکید جزء «3» بند «چ» ماده (22) قانون برنامه هفتم پیشرفت |
|
140000 |
اعتبار ردیف بودجه عمومی سازمان حفاظت محیط زیست از 53,500,000 یکصد ریال به 63,500,000 یکصد ریال افزایش یابد. |
نظر به لزوم افزایش تعداد محیطبانان تحت مدیریت سازمان حفاظت محیطزیست افزایش 19درصدی بودجه عمومی این سازمان منطقی به نظر نمیرسد. |
|
|
141031560010 |
اعتبار ردیف «ارزشگذاری اقتصادی منابع محیط زیستی» از 150,000 یکصد ریال به 300,000 یکصد ریال افزایش یابد. |
تأکید جزء «1» بند «ث» ماده (22) بر انجام ارزشگذاری اقتصادی تا پایان سال دوم برنامه |
|
|
550000-23 |
اعتبار ردیف «مهار کانونهای گردوغبار و مقابله با آثار مخرب آن» از 5,000,000 یکصد ریال به 10,000,000 یکصد ریال افزایش یابد. |
اجراییسازی مندرجات بند «ج» ماده (22) قانون برنامه هفتم پیشرفت کشور |
|
|
141031560007 |
اعتبار ردیف «حفاظت، پایش و احیای زیستگاههای حساس آبی، تالابها و رودخانههای در معرض خطر» از 8,300,000 یکصد ریال به 9,800,000 یکصد ریال افزایش یابد. |
بهرغم تأکید بند «ت» ماده (60) برنامه هفتم پیشرفت بر لزوم احیا و بازسازی زیستگاههای حساس آبی و حذف ردیفهای اعتباری نظیر مطالعه دریاچههای استان فارس در لایحه پیشنهادی، توصیه میگردد اعتبار این ردیف افزایش یابد. |
|
|
الحاق ردیف جدید (از محل اعتبارات درآمدی ردیف 150122 جدول 5 لایحه پیشنهادی) |
- |
الحاق یک ردیف با عنوان «ارتقای تابآوری در مقابل تغییرات اقلیمی موضوع بند «ت» ماده (22) قانون برنامه هفتم در مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیطزیست» به جدول 9 با اعتبار هزینهای معادل 2,500,000 یکصد ریال |
تأکید بند «ت» ماده (22) قانون برنامه هفتم پیشرفت بر تدوین و اجرای برنامه ملی تغییر اقلیم |
|
- |
الحاق یک ردیف با عنوان «جلوگیری از شیوع بیماریهای واگیردار انسانی و حیوانی و ارتقای سطح بهداشت عمومی شهرها و روستاهای کشور» با اعتبار معادل 1,010,000 یکصد ریال (در اختیار سازمان شهرداریها و دهیاریهای وزارت کشور) به جدول 4 |
مندرجات جزء «2» بند «ث» ماده (22) |
مأخذ: همان.
