بیان/ شرح مسئله

مصرف مواد و اعتیاد یکی از فراگیرترین آسیب‌های اجتماعی است که پیامدهای سوء زیادی در سطوح مختلف به‌همراه داشته است. مواجهه مؤثر با این آسیب اجتماعی نیازمند اتخاذ سیاستی منسجم و متوازن جهت مقابله با عرضه مواد و کاهش تقاضاست. در این میان، راهبرد پیشگیری به‌عنوان اثربخش‌ترین و مقرون‌به‌صرفه‌ترین رویکرد در حوزه کاهش تقاضا شناخته شده است. در همین راستا، طی سالیان اخیر در حوزه پیشگیری از اعتیاد برنامه‌ها طراحی و اجرا شده‌اند. این گزارش درصدد است، به بررسی و ارزیابی این برنامه‌ها بپردازد.

نقطه‌نظرات‌/ یافته‌های کلیدی

در کشور برای پیشگیری از اعتیاد برنامه‌های در محیط‌های خانواده، آموزش، کار و اجتماعات طراحی و اجرا شده‌اند. برخی از این برنامه‌ها شواهد‌محورند و خدماتی را به گروه‌های هدف ارائه کرده‌اند. به‌رغم نقاط قوت نام‌برده، عملکرد این برنامه‌ها چندان قابل قبول نیست؛ چرا‌که متناسب با ابعاد مسئله اعتیاد در کشور به توسعه کمّی‌و‌کیفی لازم نرسیده‌اند. عمده چالش‌های موجود در این حوزه عبارت‌اند از:

•  فقدان نظام یکپارچه و منسجم کنترل و کاهش آسیب‌های اجتماعی در کشور و عدم ارتباط و انسجام بین برنامه‌های مختلف در یک نظام سلسله‌مراتبی. ضعف در مدیریت یکپارچه، هماهنگی و هم‌افزایی بین‌دستگاهی و نظارت تخصصی ستاد مبارزه با مواد مخدر، منجر به موازی‌کاری، تداخل برنامه‌ها و اجرای مداخلات پراکنده و غیرهم‌افزا شده است. این ناهماهنگی‌ها، به‌رغم ضرورت اجرای برنامه‌های منسجم برای پدیده‌ اعتیاد، در‌نهایت، مانع از دستیابی به اهداف برنامه‌های پیشگیری شده است.
•  جایگاه پایین سیاست‌ها و مداخلات پیشگیری از اعتیاد در اولویت‌بندی‌های ستاد مبارزه با مواد مخدر در مقایسه با حوزه‌هایی همچون مبارزه با عرضه، درمان و ساماندهی معتادان موضوع ماده (۱۶) قانون،
•  کمبود نیروی انسانی و ناپایداری بخشی از نیروی انسانی به‌کار گرفته شده،
•  غفلت از طراحی مداخلات پیشگیرانه در سال‌های اولیه رشد کودک،
•  رویکرد منفعلانه در شناسایی افراد پرخطر در برخی از برنامه‌ها،
•  غلبه رویکرد آموزشی و آگاهی‌بخشی در برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد و بی‌توجهی به مداخلات اجتماعی و توسعه سازوکارهای حمایتی تکمیلی برای رفع سایر مشکلات افراد در برخی از برنامه‌ها،
•  ضعف و کمبود مداخلات اجتماع‌محور استاندارد شده،
•  ضعف در نظارت فنی و تخصصی و ارزیابی برنامه‌های پیشگیری،
•  عدم انجام منظم مطالعات شیوع‌شناسی اعتیاد برای پایش و ارزیابی میزان بروز و شیوع اعتیاد.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

پیشگیری از اعتیاد قبل از هر چیزی مستلزم ایجاد نظامی یکپارچه یعنی مجموعه‌ای از سیاست‌ها و مداخلات مبتنی‌بر شواهد است که در محیط‌های مختلف (خانواده، آموزش، ‌کار و اجتماع) اجرا شده و تمامی گروه‌های سنی و سطوح مختلف خطر را پوشش دهد. این نظام نیازمند پایه‌های ساختاری محکم ازجمله سیاست حمایتی و چارچوب قانونی، تحقیقات و شواهد علمی، هماهنگی بین بخش‌ها و سطوح مختلف، به‌کارگیری نیروی انسانی کارشناس و آموزش مستمر آنها و تعهد به تأمین منابع کافی و پایداری نظام در بلندمدت است. مطابق بندهای «ب» و «چ» ماده (۸۵) قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت (۱۴۰7-۱۴۰3)، ایجاد این نظام یکپارچه پیشگیری پیش‌بینی شده که لازم است دستگاه‌های موجود آن را در دستور کار قرار دهد. در همین راستا سایر پیشنهادها عبارت‌اند از:

•  بررسی و ارزیابی موضوع پیشگیری از اعتیاد از نگاهی کلان‌تر و فراتر از دانش و مداخلات محدود در بافت کشور: به این منظور، انجام مطالعه‌ای تطبیقی بین‌رشته‌ای برای مقایسه مبانی نظری و الگوهای علمی مداخلات در حوزه پیشگیری از اعتیاد ضروری است.
•  تدوین «سیاست‌های» مواجه با توزیع مواد و مصرف آن در محیط‌هایی نظیر کار، آموزش، زندان‌ها و مراکز تفریحی،
•  پیشگیری از همه اشکال مصرف مواد ازجمله مصرف دخانیات در سن غیرقانونی، الکل، مواد مخدر، روان‌گردان‌ها و مخدرهای هوشمند،
•  گنجاندن مداخلات پیشگیرانه در تمامی سال‌های اولیه رشد کودک و نوجوان، به‌ویژه در بازه حیاتی ۲ تا ۶ سالگی؛ این ضرورت با توجه به غفلت نظام کنونی از این برهه حساس رشدی، که پایه‌های اصلی سلامت روان و رفتارهای آتی فرد در آن شکل می‌گیرد، بیش‌ازپیش آشکار می‌شود،
•  ایجاد ارتباط نظام‌مند و انسجام ساختاری بین برنامه‌های مختلف در چارچوب یک نظام سلسله‌مراتبی منسجم،
•  طراحی و اجرای مداخلات مددکاری اجتماعی نظیر مداخلات خانواده‌محور و مداخلات اجتماع‌محور در چارچوب برنامه‌های پیشگیری،
•  اتخاذ رویکرد فعال برای شناسایی گروه‌ها و افراد در معرض خطر در کلیه برنامه‌ها،
•  بهره‌گیری از ظرفیت دانشگاه‌ها جهت طراحی سیاست‌ها و مداخلات و ارزیابی فرایندها و نتایج آنها،
•  تأمین اعتبارات کافی و بهنگام برای برنامه‌های پیشگیری و نشان‌دار کردن آن در اعتبارات دستگاه‌ها،
•  انجام منظم مطالعات شیوع‌شناسی اعتیاد،
•  اتصال تمامی سامانه‌ها اطلاعات مبارزه با مواد مخدر به سامانه مرکز ملی رصد اجتماعی سازمان امور اجتماعی کشور،
•  توسعه حمایت‌های تکمیلی ازجمله اشتغال حمایت‌ شده، تأمین مسکن، خدمات حقوقی، اعطای وام‌های قرض‌الحسنه و سایر خدمات حمایتی مورد نیاز جهت حل مسائل مرتبط با مصرف مواد،
•  ارزیابی اثربخشی سیاست‌ها و برنامه‌های موجود پیشگیری و نظارت بر اجرای آنها.
  

1. مقدمه

مصرف مواد و اعتیاد یکی از فراگیرترین آسیب‌های اجتماعی است که پیامدهای گسترده‌ای در سطوح خرد (فردی و خانوادگی) و کلان (اجتماعی و اقتصادی) به‌همراه دارد. تبعات و آسیب‌های ناشی از اعتیاد، ازجمله تهدید نهاد خانواده و امنیت اجتماعی، سبب شده است که کنترل و کاهش این آسیب همواره به‌عنوان یکی از دغدغه‌های اصلی شهروندان و مسئولان مطرح باشد. در سطح سیاستگذاری کلان این آسیب، از چنان اهمیتی برخوردار بوده که در برنامه ششم توسعه به‌عنوان یکی از مسائل محوری تحت عنوان «پیشگیری و کاهش آسیب‌های اجتماعی» مورد توجه قرار گرفته است. همچنین در برنامه هفتم پیشرفت (ماده 85) به‌صورت ویژه به موضوع پیشگیری از اعتیاد پرداخته شده است [1,2]. در نگاه نخست، پیشگیری از اعتیاد به‌عنوان اثربخش‌ترین و مقرون‌به‌صرفه‌ترین راهبرد مطرح است؛ چراکه سیاست‌ها و مداخلات این حوزه هم مانع گرایش به مصرف مواد و اعتیاد می‌شوند و هم به ارتقای شایستگی‌های عمومی افراد کمک می‌کنند [3]. از‌سوی‌دیگر، پیشگیری نه‌تنها از جنبه اقتصادی مقرون‌به‌صرفه است، بلکه دارای آثار مثبت دیگری است که ازجمله می‌توان به کاهش هزینه‌های رفاهی، بهبود مشارکت اقتصادی و افزایش درآمدهای مالیاتی نیز اشاره کرد [6-3].

با توجه به ماهیت مزمن پدیده اعتیاد، فرایند درمان و کاهش آسیب‌های ناشی از مصرف مواد مخدر نه‌تنها پیچیده و دشوار است، بلکه مستلزم صرف هزینه‌های هنگفت بوده و دستیابی به نتایج مطلوب در آن قطعی نیست [7]. این چالش به‌ویژه برای جمعیت بی‌خانمان مبتلا به اختلال مصرف مواد مصداق بارزتری دارد. شواهد در این زمینه حاکی از آن است که به‌رغم صرف هزینه‌های قابل‌توجه در اجرای ماده (16) قانون مبارزه با مواد مخدر (نگهداری اجباری معتادان)، اثربخشی این مداخلات در عمل بسیار اندک بوده است [8].

در گزارش نخست، به بررسی چیستی پیشگیری از اعتیاد و نیز شناسایی، تحلیل و ارزیابی سیاست‌های مرتبط با آن پرداخته شد. در این گزارش نیز به بررسی و ارزیابی برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد در دستگاه‌های مختلف براساس اسناد بالادستی پرداخته شده است. بر این اساس در این گزارش ابتدا تلاش شده است هر‌یک از برنامه‌ها مرور و بررسی شوند و در ادامه با بهره‌گیری از منابع علمی و مصاحبه با خبرگان این حوزه فرایند و عملکرد برنامه‌ها ارزیابی شوند.

 2. معرفی اجمالی برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد کشور

در جدول زیر برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد و دستگاه‌های متولی آنها معرفی شده‌اند.

جدول 1. عنوان برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد و دستگاه‌های متولی آنها

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

3. یافته‌های پژوهش (معرفی و بررسی برنامه‎ها و عملکرد دستگاه‎ها به‌همراه ارزیابی آنها)

3-1. وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

3-1-1. فرایند ارائه خدمات تشخیص و مراقبت اختلالات مصرف مواد در نظام مراقبت‌های بهداشتی اولیه

در نظام مراقبت‌های بهداشتی اولیه، خدمات پیشگیری از اعتیاد شامل شناسایی، تشخیص، مراقبت‌های دارویی و غیردارویی، ارجاع و پیگیری برای تمامی مراجعان ازجمله مصرف‌کنندگان دخانیات، الکل و مواد مخدر است. در این برنامه، سه گروه عمده ارائه‌کنندگان خدمات کارشناس مراقبت سلامت/بهورز، کارشناس سلامت روان و پزشک عمومی هستند. غربالگری اولیه مصرف مواد توسط کارشناس مراقبت سلامت انجام می‌شود و در ادامه شامل ارائه بازخورد و آموزش‌های کوتاه و ارجاع مراجع (مددجو) به کارشناس سلامت روان برای انجام غربالگری‌های تکمیلی و تعیین سطح خطر (پایین، متوسط و بالا) است. در این مرحله کارشناس سلامت روان پس از انجام غربالگری تکمیلی، کلیه موارد ارزیابی شده با سطح خطر پایین را ضمن اطلاع‎رسانی و تشویق جهت آموزش‌های گروهی به کارشناس مراقبت سلامت ارجاع می‌دهد تا اسامی افراد متقاضی در فهرست مربوطه ثبت شود [9].

در مواردی که مراجع در سطح خطر متوسط مصرف مواد قرار دارد، کارشناس سلامت روان دو جلسه مداخله مختصر هفتگی با رویکرد قطع مصرف برای او برنامه‌ریزی می‌کند. همچنین، فرد را برای دریافت مراقبت‌های تکمیلی دعوت کرده و ارزیابی‌های دوره‌ای را انجام می‌دهد. اگر در ارزیابی دوره اول، فرد در سطح خطر پایین قرار گیرد، فرایند خدمت با اطلاع‌رسانی و تشویق مراجعان و دریافت آموزش‌های گروهی توانمندسازی خاتمه می‌یابد، اما درصورتی‌که همچنان فرد در سطح خطر متوسط باشد، مداخله شناختی رفتاری کوتاه توسط کارشناس سلامت روان برای او ارائه می‌شود. پس از انجام مداخله و ارزیابی دوره‌ای دوم، اگر فرد همچنان در سطح خطر بالا ارزیابی شود، به پزشک ارجاع می‌شود. پزشک نیز به ارزیابی تشخیصی مراجع از نظر اختلالات مصرف مواد می‌پردازد و در صورت تشخیص وابستگی به مواد (به‌جز دخانیات) فرد را برای دریافت خدمات مورد نیاز به مراکز تخصصی درمان و کاهش آسیب اعتیاد ارجاع می‌دهد. در‌صورتی‌که نتیجه غربالگری تکمیلی نشان دهد، که فرد در معرض خطر بالای مصرف دخانیات است، کارشناس سلامت روان مداخله شناختی-رفتاری کوتاه با هدف ترک دخانیات ارائه و نیز مراجع را برای بررسی از نظر نیاز به دریافت درمان دارویی به پزشک ارجاع می‌دهد [9, 10]. در نظام مراقبت‌های بهداشتی اولیه برنامه‌های پیشگیری از اختلالات مصرف مواد برای چند گروه نظیر مادران باردار (برنامه کشوری مادری ایمن)، گروه سنی زیر 18 سال و گروه سنی 18 تا 59 سال تدارک دیده شده است. همچنین برای پیشگیری از مصرف مواد برنامه‌های دیگر نظیر برنامه نوجوان سالم من، برنامه تقویت بنیان خانواده و برنامه خانواده توانا نیز در دست اقدام است [14-11]. 

3-1-2. گزارش عملکرد برنامه‌های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و ارزیابی آنها

بررسی‌ها نشان می‌دهد در طی سال‌های مورد بررسی (1401 تا شش ماهه اول 1404) همه اقدام‌های در حوزه‌های غربالگری، شناسایی و تعداد خانواده‌های تحت آموزش قرار گرفته رو به افزایش بوده است. برای مثال، تعداد موارد اولیه تحت پوشش غربالگری اولیه مصرف مواد از ده میلیون دویست هزار نفر در سال 1400 به حدود پانزده میلیون نفر در سال 1403 رسیده است [15]. اما نکته قابل‌توجه نسبت بسیار پایین خانوارهای تحت آموزش قرار گرفته به تعداد موارد مثبت غربالگری اولیه مصرف مواد است. این نسبت برای سال‌های دیگر هم قابل مشاهده است. همچنین عملکرد خانواده‌های تحت آموزش قرار گرفته در نظام مراقبت بهداشتی اولیه به تفکیک استان‌های کشور دارای چولگی است؛ به‌گونه‌ای که 27/6 درصد از آموزش‌ها در استان آذربایجان غربی بوده، در‌حالی‌که عملکرد بسیاری از استان‌های کشور کمتر از 1 درصد است. همچنین عملکرد برنامه‌های نوجوان سالم من، تقویت بنیان خانواده و خانواده توانا که در راستای پیشگیری از اعتیاد است در سال 1403 برابر با 2.155.515 نفر بوده است. برنامه خانواده توانا نیز به‌صورت پایلوت در هفت دانشگاه علوم پزشکی منتخب اجرا شده، در‌حالی‌که دو برنامه دیگر در تمامی دانشگاه‌ها/ دانشکده‌های علوم پزشکی کشور اجرا شده‌اند.

از عمده ویژگی‌های مطلوب برنامه‌های پیشگیری از مصرف مواد در نظام مراقبت‌های بهداشتی اولیه، چند‌سطحی و چند لایه بودن و وجود مداخلات مبتنی‌بر شواهد است. در این نظام چند‌سطحی به ارائه خدمات به افراد و مداخلات با توجه به درجه خطرپذیری آنها پرداخته می‌شود. همان‌گونه که مرور شد خدمات لایه‌بندی شده به غربالگری، تشخیص و طبقه‌بندی افراد مصرف‌کننده مواد در سه دسته اشاره دارد که با توجه به درجه خطر‌پذیری، مداخلات مناسب برای آنها در نظر گرفته شده است. مداخلات شواهد‌محور شامل اقدام‌های در نظر گرفته ‌شده برای مادران باردار، سرفصل‌های آموزشی تدارک‌ دیده ‌شده (مانند مهارت‌های زندگی و فرزندپروری، خود‌مراقبتی و …)، مداخلات کوتاه‌مدت، مداخلات روان‌درمانی مبتنی بر شواهد، درمان دارویی و ارجاع به نظام‌های تخصصی است [9]. همچنین برنامه‌های پیشگیری وزارت بهداشت در پایگاه‌های سلامت و مراکز خدمات جامع شهری در سطح کشور فراگیر و پایدار هستند و می‌توانند به‌عنوان یک جزء از نظام پیشگیری عمل کنند. به‌رغم وجود نقاط قوت برشمرده شده، چند کاستی وجود دارد که ممکن است اثربخشی برنامه‌ها و اقدام‌های وزارت بهداشت را تحت تأثیر قرار ‏دهد:

•  مواجهه منفعل برای شناسایی افراد در معرض خطر و آسیب‌دیده: اگرچه در شرح وظایف کارکنان پایگاه‌های سلامت به مواردی نظیر اعلام فراخوان به جمعیت برای مراجعه به پایگاه‌های بهداشت اشاره شده است [16]، اما در عمل تا زمانی که فرد به پایگاه مراجعه نکند وارد فرایند غربالگری نمی‌شود و به همین ترتیب مصرف مواد او تشخیص داده نمی‌شود. بخشی از منفعل بودن این مداخلات به این دلیل است که آنها در بستر مرکز تعریف شده‌ و ارائه می‌شوند  و در صورت نیاز به محیط زندگی افراد برده نمی‌شوند. مدل خدمات مبتنی‌بر مرکز زمانی موفق است که قبل از آن سازوکاری فعال برای تشخیص و شناسایی افراد در معرض خطر و پرخطر وجود داشته باشد که افراد را به این مراکز ارجاع دهند.
•  تقلیل مداخلات به مداخلات سطح فردی و مداخلات در مرکز: در مدل تعریف شده وزارت بهداشت پیشگیری از مصرف مواد به‌مثابه مدلی زیستی-روانی فرض شده که با ارائه خدمات روان‌شناختی یا پزشکی می‌توان آن را درمان کرد، این در‌حالی است که می‌توان برای اثربخش کردن این مداخلات، به موارد دیگری همچون مداخلات مددکاری اجتماعی نظیر مدیریت مورد، کار با خانواده و اجتماع و حمایت اجتماعی در فرایند پیشگیری و درمان نیز توجه کرد. به‌عبارت‌ دیگر، باید جنس مداخلات مبتنی‌بر فرد در محیط باشد. در این نوع از مداخلات فرد در یک بستر اجتماعی در نظر گرفته می‌شود که همه منابع موجود برای کاهش عوامل خطر و تقویت عوامل محافظ او در نظر گرفته می‌شوند. در این زمینه می‌توان به برنامه «مادری ایمن» اشاره کرد. در این برنامه، مداخلات در نظر گرفته شده برای زنان باردار تنها در مراکز سلامت ارائه می‌شود و در صورت نیاز خدمات به منزل زنان باردار برده نمی‌شود. این در‌حالی است که در نسخه‌های اصلی این برنامه در کنار مداخلات در مرکز، بخشی از مداخلات توسط پرستار یا مددکار اجتماعی آموزش‌دیده در منزل ارائه می‌شود. همچنین این برنامه به‌دنبال حل سایر مسائل (سلامت، مسکن، اشتغال، مسائل حقوقی و ...) این دسته از زنان نیز است [3, 17].
•  تقلیل مشکلات فرد در معرض خطر یا مصرف‌کننده به مصرف مواد و غفلت از سایر مشکلات او: در راستای مورد بالا می‌توان گفت؛ اغلب افرادی که در معرض خطر مصرف مواد هستند و یا مصرف مواد را شروع کرده‌اند، مشکلات دیگری دارند که لازم است برای پیشگیری از مصرف مواد یا درمان مورد توجه و رسیدگی قرار گیرند اما به‌دلیل اینکه در کشور نظام یکپارچه کنترل و کاهش آسیب‌های اجتماعی وجود ندارد، جای حمایت‌های اجتماعی در این فرایند خالی است و هر‌کدام از دستگاه‌ها به‌صورت جداگانه حل برخی از مشکلات فوق را در دستور کار قرار داده‌اند؛ لذا وزارت بهداشت در مراکز سلامت تنها به پیشگیری از اعتیاد یا درمان مصرف مواد تمرکز کرده است و صرفاً تمرکز بر این موارد نیز به‌تنهایی برای پیشگیری کافی نیست.
•  هم‌پوشانی برخی از برنامه‌ها: برنامه‌هایی مانند برنامه نوجوان سالم من، تقویت بنیان خانواده و خانواده توانا از نظر گروه هدف با سایر برنامه‌ها، به‌ویژه مراقبت اجتماعی از دانش‌آموزان هم‌پوشانی دارند.
•  میزان اندک خانواده‌های تحت پوشش و چولگی در توزیع استان آنها: این موضوع نشان می‌دهد عملکرد پایگاه‌های سلامت و مراکز خدمات جامع سلامت با مشکلاتی مواجه است که امکان تحت پوشش قرار دادن افراد و خانوارهای بیشتر را تحت تأثیر قرار داده است. بنابر اظهارنظر کارشناس اداره پیشگیری از اعتیاد وزارت بهداشت در جلسه‌ای که در مرکز پژوهش‌های مجلس برگزار شد «اعتبارات حوزه پیشگیری از اعتیاد در مقابل با کاهش آسیب در این اداره ناچیز است، نیروی انسانی (کارشناس سلامت روان) در نظام مراقبت‌های بهداشتی اولیه به‌اندازه کافی وجود ندارد، برخی از کارشناسان تنها یک الی دو روز در پایگاه حضور دارند و روزهای دیگر را به حضور در پایگاه‌های دیگر اختصاص می‌دهند و وظایف متعددی برای آنها تعریف شده است که امکان رسیدگی به همه آنها را ندارد». 

3-2. وزارت تعاون کار و رفاه اجتماعی (برنامه کاهش اعتیاد در جامعه کار و تولید (کاج))

برنامه پیشگیری از اعتیاد در محیط کار «برنامه کاهش اعتیاد در جامعه کار و تولید» (1405-1403) و متولی اجرای آن وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با همکاری تعداد دیگری از دستگاه‌هاست. برنامه با تأکید بر کارگاه‌های 50 الی 500 نفر با محوریت خانه‌های بهداشت کارگری اجرا می‌شود. اهداف راهبردی برنامه نیز عبارت‌اند از: افزایش سواد سلامت در میان جامعه کار و تولید، افزایش تعداد کارگران تحت مراقبت خدمات ترک اعتیاد، افزایش پوشش خدمات مشاوره‌ای برای افراد در معرض خطر و ... . محصولات این برنامه شامل سه بخش معتبرسازی اجرای مداخلات، آموزش دست‌اندرکاران در اجرای مداخلات و مداخله در محیط‌های کاری ازطریق آموزش کارگران و کارفرمایان، ارائه خدمات روان‌شناسی و مشاوره برای کارگران در معرض خطر و ارجاع کارگران دارای اختلال مصرف مواد جهت دریافت خدمات ترک اعتیاد است.

3-2-1. عملکرد برنامه ملی پیشگیری از اعتیاد در جامعه کار و تولید و ارزیابی آن

از عمده عملکرد این برنامه می‌توان به تأسیس و راه‌اندازی 350 ایستگاه‌های بهگر در بنگاه‌های اقتصادی 20 الی 50 نفر، تأسیس و راه‌اندازی 270 خانه بهداشت کارگری در بنگاه‌های اقتصادی 50 الی 500 نفر و تأسیس و راه‌اندازی 98 مرکز بهداشت کار اشاره کرد. هدف از تأسیس و راه‌اندازی این موارد، ایجاد ساختار در بنگاه‌های اقتصادی برای اجرای برنامه‌ها و اقدام‌های بهبود سلامت ازجمله سلامت اجتماعی کارگران است. در این ایستگاه‌ها خدمات مختلف نظیر آموزش و مشاوره برای بهبود سلامت کارگران ارائه می‌شود [19] علاوه‌بر موارد فوق، مهم‌ترین اقدام‌های وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در راستای ارتقای سلامت روانی و اجتماعی کارگران در بنگاه‌های اقتصادی به‌شرح زیر است:

•  حمایت‌طلبی از سیاستگذاران و مدیران ارشد دستگاه‌های اجرایی تخصصی در راستای اجرای برنامه،
•  تشکیل کمیته راهبری ملی و استانی،
•  توجیه و آموزش کلیه کارفرمایان با هدف جلب همراهی و همکاری آنان در اجرای برنامه توسط استان،
•  تربیت کادر متخصص در اجرای برنامه ملی در استان،
•  اجرای برنامه در 2500 بنگاه اقتصادی 50 تا 100 نفره تا سال 1400 (۷5 درصد از کل جمعیت کارگران محل‌های کاری 50 تا 500 نفر)،
•  پوشش 50 درصدی بنگاه‌های اقتصادی دارای خانه‌های بهداشت کارگری،
•  افزایش آگاهی مدیران و بهداشت‌یاران کار و حساس‌سازی کارفرمایان.

همچنین به‌دلیل شیوع بالای اعتیاد در برخی از محیط‌های کار، اداره خدمات اجتماعی کارگران وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، اهتمام به اجرای یک برنامه فوق‌العاده در سال 1403 در سه منطقه اقتصادی عسلویه، منطقه پتروشیمی ماهشهر و معادن زغال‌سنگ استان کرمان کرده است. در این برنامه در سطح همگانی دوره‌های آموزشی نظیر مهارت‌های زندگی، آموزش سبک زندگی سالم، تدبر در قرآن، در سطح انتخابی برنامه‌هایی نظیر برگزاری نمایشگاه، مسابقات ورزشی، کوهنوردی و پیاده‌روی و در سطح موردی خدمات روان‌شناختی و مشاوره برای کارگران، اجرایی شده است [19].

برنامه ملی کاج یک برنامه شواهد‌محور است که با تقسیم کار بین‌بخشی و درون‌بخشی و جلب همکاری دستگاه‌های مختلف تلاش کرده است به هدف پیشگیری از اعتیاد در محیط کار دست پیدا کند. این برنامه دارای چندین نقطه قوت است که در صورت هماهنگی و اجرای آنها می‌تواند به پیشگیری از اعتیاد در محیط کار منجر شود. اهم این موارد عبارت‌اند از: طراحی نظام پیشگیری از اعتیاد در محیط کار، ایجاد تقسیم کار درون‌بخشی و بین‌بخشی و تلاش برای پای کار آوردن ظرفیت‌های مختلف جهت حمایت از برنامه و ارائه خدمات متنوع به کارکنان، بهره‌گیری از رویکرد سلامت عمومی و طراحی مداخلات در سه سطح همگانی، موردی و انتخابی، تلاش برای درگیر کردن همه عناصر دخیل نظیر کارگران و کارکنان بنگاه‌ها، خانواده‌های آنان و کارفرمایان برای اجرای برنامه‌های پیشگیری، بهره‌گیری از ظرفیت زیرساخت‌های بهداشت در بنگاه‌های اقتصادی کشور یعنی ایستگاه‌های بهگر، خانه‌های بهداشت کارگری و مراکز بهداشت کار و به‌کارگیری کارشناسان سلامت روان از‌سوی 50 درصد از کارگاه‌های بالای 500 نفر شاغل. به‌رغم این نقاط مثبت چالش‌هایی نیز در اجرای برنامه وجود دارد که امکان دستیابی به نتایج را تحت تأثیر قرار داده است. اهم آنها عبارت‌اند از:

•  اجرای دیرهنگام برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد در محیط کار: سیاست‌های کلی مبارزه با مواد مخدر که به اجرای برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد در محیط کار اشاره دارد؛ در سال 1385 ابلاغ شد، اما برنامه‌های پیشگیری در این محیط یک دهه بعد شروع شده است و هنوز هم شاهد یک برنامه فراگیر در این محیط نمی‌باشیم.
•  تأکید بر سلامت جسمی در مراکز بهداشت در محیط کار: با مرور آیین‌نامه و دستورالعمل‌های مراکز بهداشت در محیط کار نظیر آیین‌نامه تأسیس مراکز بهداشت کار در کارگاه‌ها (1395) [20] و آیین‌نامه کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار (1374) می‌توان دریافت که نیروی انسانی و فرایندهای تعریف شده در این مراکز بیشتر برای تأمین سلامت جسمی کارگران تأسیس شده‌اند و سلامت روانی و اجتماعی آنها کمتر مورد توجه بوده است. برای مثال، همان‌گونه که در آیین‌نامه تصریح شده است؛ فعالیت عمده و اساسی این مراکز، امور بهداشتی و پیشگیری از بیماری‌ها و حوادث ناشی از کار است. شایان ذکر است؛ وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی کارگاه‌های بالای 500 نفر را موظف به جذب کارشناس سلامت روان کرده‌ و این موضوع برای خانه‌های بهداشت در کارگاه‌های 50 الی 500 نفر داوطلبانه است. ضمانت اجرای به‌کارگیری این کارشناسان نیز نظام رتبه‌بندی کارگاه‌هاست و به‌عنوان یک شاخص در نظر گرفته شده است. به‎رغم همه این‌ها، هنوز موضوع بهبود سلامت روانی و اجتماعی کارگران در محیط‌های کاری به‌عنوان یکی از وظایف مراکز بهداشت نهادینه نشده است، مسئولیت این حوزه به‌ویژه جذب کارشناس سلامت روان به کارفرماها سپرده شده است، در‌حالی‌که به‌لحاظ قانونی دستگاه‌های نظیر ستاد مبارزه با مواد مخدر، وزارت بهداشت و ... متولی این موضوع هستند.
•  عدم اجرای همه اقدام‌های طراحی شده برای پیشگیری از اعتیاد: همه اقدام‌های طراحی شده برای پیشگیری از اعتیاد اجرا نشده‌اند. برای مثال در این زمینه می‌توان به اجرای غربالگری برای شناسایی افراد در معرض خطر و پرخطر اشاره کرد.

از‌سوی‌دیگر، یافته‌های ارزیابی برنامه پیشگیری از اعتیاد در سه منطقه ذکر شده نشان می‌دهد به‌رغم برخی از نواقص و کاستی‌ها، در‌مجموع مجریان و کارگران ابعاد مختلف برنامه را مناسب ارزیابی کرده‌اند. همچنین بعد از اجرای برنامه، گرایش کارگران نسبت به مواد مخدر سنجیده شده که نشان می‌دهد حدود 11 درصد از آنها گرایش‌شان هنوز زیاد است. در مداخلات حوزه پیشگیری این 11 درصد از اهمیت زیادی برخوردار است؛ چرا‌که عموم جمعیت غالباً از مواد مخدر دوری می‌کنند و تنها درصد اندکی مواد مخدر مصرف می‌کنند و به آن وابسته می‌شوند [21]. بنابراین، در صورت طراحی‌نشدن و اجرای ابزارهای غربالگری، این گروه از افراد شناسایی نخواهند شد و امکان ارائه خدمات بیشتر به آنان فراهم نخواهد بود. به‌عبارت‌دیگر، برنامه‌های آموزشی و تفریحی-ورزشی فاقد غنای کافی برای کاهش خطرپذیری این دسته از افراد هستند. در‌مجموع، باید از اجرای چنین برنامه‌هایی اجتناب کرد؛ چرا‌که کاهش آسیب‌های اجتماعی نظیر اعتیاد در مناطقی بحرانی، صرفاً با اجرای یک برنامه‌‌ منزوی (که اغلب از نظر زمانی و دسترسی محدود است) امکان‌پذیر نیست و مستلزم صرف هزینه و اعتبارات بدون اثربخشی کافی است [3].

•  تمرکز برنامه بر بنگاه‌های اقتصادی بزرگ‌مقیاس 50 تا500 نفر و غفلت از بنگاه‌های کوچک‌مقیاس (بنگاه‌های زیر 50 نفر): این در‌حالی است که 26 درصد از شاغلان در بنگاه‌های 49-10 نفر مشغول به فعالیت هستند [22].
•  انجام نشدن مطالعات منظم شیوع‌شناسی برای پایش و ارزیابی وضعیت بروز و شیوع اعتیاد: از زمان انجام نخستین مطالعه شیوع‌شناسی اعتیاد در جامعه کار و تولید، حدود یک دهه می‌گذرد و این مطالعه تاکنون تجدید نشده است.

3-3. برنامه‎ها و اقدام‌های سازمان بهزیستی

در سازمان بهزیستی کشور نیز چند برنامه برای پیشگیری از اعتیاد در حال اجراست که عبارت‌اند از:

الف) پیشگیری از اعتیاد و ارتقای توانمندی‌ها در مناطق آسیب‌خیز (پاترا): این برنامه مختص ساکنان در مناطق آسیب‌خیز است که شامل 19 جلسه آموزشی برای آموزش مجموعه‏ای از مهارت‌ها، حضور یک تسهیل‌گری جهت اجرا و تسهیل برنامه، معرفی بانک منابع اجتماعی در سطح منطقه برای استفاده توسط ساکنان و درنهایت طراحی یک اقدام اجتماعی توسط افراد شرکت‌کننده است [23].

ب) برنامه اعتیاد محیط کار (کیان): این برنامه برای کارکنان در محیط کار (محیط اداری) در نظر گرفته شده است. فرایند اجرای برنامه نیز بدین شیوه است که پس از اعلام فراخوان به دستگاه توسط سازمان بهزیستی، دستگاه‌هایی که به این آموزش‌ها نیاز داشته باشند اعلام نیاز می‌کنند. سازمان نیز به‌واسطه مربی‌هایی که در اختیار دارد، دوره‎های آموزشی را برای کارکنان سازمان‌ها برگزار می‌کند [24].

ج) برنامه پیشگیری از اعتیاد ویژه زنان دارای همسر معتاد (پازک): این برنامه مختص زنان دارای همسر معتاد در محلات حاشیه‌نشین و کم‌برخوردار است. هدف آن ارتقای دانش و توانمند کردن این دسته از زنان برای پیشگیری از اعتیاد است. برنامه به‌صورت دوره آموزشی شامل چند جلسه ساختاریافته توسط مربی ارائه می‌شود. سرفصل‌های برنامه نیز شامل سلامت و پیشگیری از اعتیاد، مراحل وابستگی به مواد و معرفی ساختارهای حمایتی برای پیشگیری از اعتیاد در زنان دارای همسر معتاد است [25].

د) برنامه پیشگیری از اعتیاد در فضای مجازی (کاربین): این برنامه برای ارائه اطلاعات پیشگیری از اعتیاد ازطریق فضای مجازی به نوجوانان و خانواده‌ها طراحی شده است. برنامه به‌صورت تهیه کلیپ‌های کوتاه و بارگذاری آن در کانال کاربین در بستر شبکه‌های اجتماعی است. همچنین برای پیشگیری از اعتیاد، سازمان بهزیستی کارزارهای رسانه‌ای را طراحی کرده است که در محلات، محیط‌های کار و آموزش، مکان‌های عمومی و پرتردد، صداوسیما و فضای مجازی اجرا می‌شود.

3-3-1. عملکرد برنامه‌های سازمان بهزیستی و ارزیابی آنها

در بهزیستی به‌صورت میانگین سالیانه حدود شش الی هفت هزار نفر تحت پوشش برنامه‌های مختلف پیشگیری از اعتیاد در محلات، محیط‌های آموزشی و محیط کار اداری بوده‌اند. افزون‌بر موارد نام‌برده، 90 موشن‌گرافی پیشگیری و درمان اعتیاد به‌همراه 5 کارزار رسانه‌ای در طی سال‌های 1403-1401 تولید و اجرا شده است.

برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد سازمان بهزیستی دارای چند ویژگی مثبت هستند که عبارت‌اند از: نوآورانه بودن برخی از آنها همچون برنامه کاربین و کارزارهای رسانه‌ای. همچنین اجتماع‌محور بودن بخشی از برنامه‌های سازمان بهزیستی یکی از نقاط قوت آنهاست؛ چرا‌که از مرحله طراحی برنامه تا اجرای فعالیت‌های محله‌ای، توسط گروه‌های متشکل از اهالی داوطلب محله با همراهی مربی آموزش‌دیده انجام می‌شود. این فعالیت‌ها علاوه‌بر آنکه می‌تواند ساکنان در این محلات را توانمند کند، همچنین آنان را به کنشگران گروهی محلی در زمینه پیشگیری از اعتیاد تبدیل می‌کند. به‌رغم نقاط قوت نام‌برده، برنامه‌های این سازمان دارای چالش‌هایی است که عمده آنها عبارت‌اند از:

الف) تعدد ساختارهای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی در سازمان بهزیستی: ذیل معاونت اجتماعی سازمان بهزیستی، معاونت‌ها و دفاتر متعددی ازجمله معاونت پیشگیری از آسیب‎ها و بازتوانی اعتیاد و دفتر مشاوره و امور روان‌شناختی در حوزه پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی به‌ویژه اعتیاد، فعالیت می‌کنند. بااین‌حال، براساس تحلیل کارشناسان این سازمان، میان این بخش‌ها تعامل ارگانیک و رویکرد بین‌بخشی وجود ندارد و این نهادها همچنان فاقد همکاری‌های ساختاریافته‌ای هستند.

ب) مشارکت‌ ندادن سازمان‌های مردم‌نهاد: سازمان‌های مردم‌نهاد در برخی از محله‌های حاشیه‌نشین حضور دارند و بستر مناسبی برای ارائه برنامه‌های پیشگیری هستند؛ چرا‌که فضای مناسبی در اختیار دارند، برخی از آنها دارای کارشناسان آموزش‌دیده هستند و با ساکنان محله ارتباط مناسب دارند، اما سازمان بهزیستی در برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد از ظرفیت این سازمان‌ها استفاده نکرده است.

ج) تقلیل برنامه‌ها به آموزش، عدم درگیر کردن همه اجزای دخیل و غفلت از مداخلات مبتنی‌بر عمل: برنامه‌های سازمان بهزیستی بیشتر از جنس آموزش هستند و بر تغییر ابعاد ذهنی افراد نظیر تغییر نگرش‌ها یا آموختن برخی از مهارت‌ها و درنهایت تغییر روابط بین والدین و فرزندان به‌واسطه آموزش مهارت‌های فرزندپروری تکیه دارند. همچنین برنامه‌هایی نظیر پازک و پاترا تنها معطوف به زنان دارای همسر معتاد و نوجوانان است و سایر افراد دخیل را درگیر نکرده‌اند، لذا اثربخشی آنها را کاهش می‎دهد. همچنین یکی از سرفصل‌های در نظر گرفته در برنامه پازک معرفی ساختارهای حمایتی برای پیشگیری اعتیاد در زنان دارای همسر معتاد است، درحالی‌که معرفی آنها برای بهره‎مندی این زنان از خدمات آنها کافی نیست؛ چرا‌که ممکن است آنان هیچ‌گاه به این ساختارها جهت دریافت حمایت مراجعه نکنند. درحالی‌که از سازمان بهزیستی به‌عنوان یکی از سازمان‌های اصلی پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی انتظار می‌رود به‌واسطه انعقاد تفاهم‌نامه و نظام ارجاع یا هر سازوکار دیگری این حمایت‌ها را در عمل برای این دسته از زنان فراهم آورد. به همین ترتیب، تنها راهبرد آگاهی‌بخشی و مهارت‌آموزی ازطریق آموزش برای گروه‌ها و افراد در معرض خطر جهت پیشگیری از اعتیاد کفایت نمی‌کند؛ چرا‌که اعتیاد در محلات حاشیه‌نشین و خانوارهای ساکن این محلات امری جمعی است و به‌واسطه شبکه‌ها و جوی که در این محلات وجود دارد در میان بخش قابل‌توجهی از ساکنان شیوع پیدا کرده است. لذا پیشگیری از اعتیاد در این محلات به مداخلاتی نیاز دارد که همه اجزای مرتبط را درگیر کند، فرصت‌های درون و بیرون از محله را گرد‌هم آورد و برنامه‌ها و اقدام‌های مناسب با درجه خطرپذیری افراد و گروه‌ها طراحی و اجرا کنند.

د) عدم پایداری برنامه‌ها و فراگیر نبودن آنها: برنامه‌های مرور شده در همه محلات و برای تمامی گروه‌های هدف اجرا نمی‌شوند و میزان فراگیری آنها در سطح کشور محدود است. برای مثال، همان‌گونه که اشاره شد، سالیانه به‌طور میانگین تنها 7 هزار نفر تحت پوشش برنامه‌های سازمان بهزیستی در محیط‌های چندگانه قرار گرفته‌اند. افزون‌بر این، این برنامه‌ها از پایداری لازم برخودار نیستند؛ چرا‌که پس از اجرا به پایان می‌رسند. برنامه‌ها، به‌ویژه برنامه‌های آموزشی، زمانی اثربخش خواهند بود که دارای ساختار مشخص بوده و با بهره‌گیری از مربیان آموزش‌دیده و ابزارهای مناسب، به‌صورت مستمر تداوم یابند. حتی در برنامه پازک که پایداری آن ازطریق تیم‌سازی محلی برای آن پیش‌بینی شده در بسیاری از محلات تحقق نیافته است و براساس گفته‌های کارشناس سازمان بهزیستی در جلسه‌ای که در سازمان بهزیستی برگزار شد، «هنوز یک فکر اولیه است و باید بسیار روی آن کار شود».

ه) اجرای فعالیت‌های موازی در محلات توسط دستگاه‌های مختلف بدون تجربه یا با تجربه ناکافی: مداخلات اجتماع‌محور و جلب مشارکت ساکنان و نهادهای محلی، رویکردی مبتنی‌بر شواهد است که عمدتاً توسط مددکاران اجتماعی اجرا می‌شود. بااین‌حال، در طی حداقل یک دهه گذشته، نهادهای متعدد و فاقد تجربه و دانش لازم برای اجرای اقدام‌های مبتنی‌بر شواهد، به محلات و ساکنان آنها مراجعه کرده‌اند. این رویکرد نه‌تنها موجب اتلاف منابع می‌شود، بلکه به اعتماد ساکنان محلی - که مهم‌ترین سرمایه برای توفیق چنین برنامه‌هایی محسوب می‌شود – آسیب وارد می‌کند. سایر چالش و کاستی‌ها عبارت‌اند از: کمبود اعتبارات و عدم تخصیص به‌موقع آنها، ناپایداری نیروی انسانی و عدم انجام ارزیابی نظام‌مند و بررسی اثربخشی برنامه‌ها.

3-۴. وزارت آموزش و پرورش

نظام مراقبت اجتماعی از دانش‌آموزان (نماد) برنامه وزارت آموزش و پرورش برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان است. نماد شامل مجموعه‌ای نظام‌یافته از خدمات و برنامه‌ها شامل آموزش، غربالگری، تشخیص، اقدام مختصر، ارجاع، درمان و حمایت اجتماعی جهت مراقبت از دانش‌آموزان در برابر رفتارهای پرخطر و آسیب‌های اجتماعی است. فرایندهای اجرایی این برنامه عبارت‌اند از:

الف) آموزش‌های ارتقایی برای سه گروه دانش‌آموزان، معلمان و والدین،

ب) غربالگری جهت شناسایی به‌موقع دانش‌آموزان در معرض خطر، پرخطر و دارای فوریت‌های روانی و اجتماعی،

ج) تشخیص که عبارت است از تکمیل فرم‌های مصاحبه تشخیصی براساس نتایج حاصل از شناسایی و غربالگری،

د) مداخله مختصر که به‌صورت فردی یا گروهی برای دانش‌آموزان در معرض خطر و پرخطر انجام می‌شود،

ه) ارجاع و حمایت‌های اجتماعی: در این بخش دانش‌آموزان در معرض برای دریافت خدمات تخصصی و حمایتی به مرکز مشاور شهرستان/منطقه/ناحیه ارجاع داده می‌شوند [27]. همچنین در آموزش و پرورش برنامه‌های دیگر نظیر کانون یاریگران زندگی و جشنواره نوجوان سالم در حوزه پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی در دست اجراست.

3-۴-1. عملکرد برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد دانش‌آموزان و ارزیابی آنها

در سال تحصیلی 1403-1402 در برنامه کانون یاریگران زندگی، 6.97 مدرسه تحت پوشش این برنامه بوده‌اند، تعداد 641.704 نفر دانش‌آموزان به کانون جذب شده‌اند و تعداد 242.720 نفر عضو کانون هستند. همچنین نسبت مدارس تحت پوشش به کل مدارس کشور برابر با 6/3 درصد و نسبت دانش‌آموزان جذب شده به کانون به کل دانش‌آموزان برابر با 4/1 درصد است [28]. توزیع دانش‌آموزان جذب شده به کانون به تفکیک استان‌های کشور نیز نرمال نیست و 38/6 درصد آن در دو استان خراسان جنوبی و لرستان بوده است.

تعداد افراد تحت پوشش مداخله‌های پیشگیری از سوء مصرف مواد در طرح جشنواره نوجوان سالم در سال تحصیلی 1402-1403 به این شرح بوده است: تعداد مدارس تحت پوشش برابر با 104.932 مدرسه، تعداد دانش‌آموزان جذب شده به جشنواره برابر با 833.689 دانش‌آموز، تعداد آثار ارسال شده به دبیرخانه کشوری برابر با 2.337 مورد، جمع کل تعداد شرکت‌کنندگان برابر با 376.886 نفر و نسبت دانش‌آموزان مشارکت‌کننده در طرح به کل دانش آموزان برابر با 2/5 درصد بوده است [28].

همان‌گونه که مرور شد برنامه اصلی وزارت آموزش و پرورش نظام مراقبت اجتماعی از دانش‌آموزان (نماد) است که در گزارشی دیگر به ارزیابی عملکرد این نظام به‌صورت مفصل پرداخته شده است. یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد که نماد به‌دلیل جایگاه قانونی آن، ائتلافی بودن و طراحی فرایندهایی همچون آموزش‌های ارتقایی، غربالگری، تشخیص، مداخله مختصر، ارجاع، درمان و حمایت‌های اجتماعی برنامه‌ای شواهد‌محور در کاهش و کنترل آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان است. اما به‌دلایلی همچون فروپاشی ائتلاف و برخی از فرایندها و مداخلات آن، پوشش پایین برنامه، عدم تعریف فرایندهای معطوف به نوع آسیب اجتماعی در بخش پیشگیری و وجود برنامه‌های موازی و کم‌اثر دیگر در این حوزه چندان در کاهش و کنترل آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان مؤثر نبوده است [29]. همچنین در جلسه‌ای که در مرکز پژوهش‌های مجلس برگزار شد؛ کارشناس اداره کل مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی بیان داشتند که اگرچه عملکرد نماد پیشرفت داشته و در بخش شناسایی آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان به نقطه مطلوبی دست یافته است، اما هنوز ائتلاف نماد شکل نگرفته و ائتلاف موجود بسیار نحیف است. افزون‌بر‌این‌، سامانه برخط ارجاع الکترونیکی ایجاد نشده و فرایند ارجاع همچنان به‌صورت دستی انجام می‌شود. همچنین برخی از دستگاه‌ها نیز بر‌خلاف آیین‌نامه اجرایی نظام «نماد» و سند آن، از ارائه خدمات رایگان به دانش‌آموزان خودداری می‌کنند. یافته‌های مطالعه‌ای دیگر در مقیاس کوچکتر نیز نشان می‌دهد چالش‌های سیاستگذاری در مرحله اجرا، ضعف‌های محتوایی یا نامناسب بودن محتوا با فرهنگ و سطح فهم گروه‌های هدف و نیز موانع اجرایی، انجام مؤثر برنامه‌ها را با اختلال مواجه کرده است [30].

مرور برنامه‌های دیگر نظیر طرح یاریگران زندگی و جشنواره نوجوان سالم نیز نشان می‌دهد که عملکرد این برنامه‌ها فراگیر نیست و تنها درصد اندکی از دانش‌آموزان را تحت پوشش دارد. همچنین باید گفت؛ طرح یاریگران زندگی و جشنواره نوجوان سالم، به همراه فعالیت‌های همیار مشاور و هدایت تحصیلی، در اصل جزو فعالیت‌های نظام نماد محسوب نمی‌شوند، بلکه برنامه‌هایی از پیش موجود در وزارت آموزش و پرورش یا طرح‌های متعلق به سایر دستگاه‌ها بوده‌اند که بدون پشتوانه کارشناسی کافی، در قالب افزونه غیرکارشناسی به نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان الحاق شده‌اند.

شایان ذکر است که اگرچه فعالیت‌های از پایین و مشارکتی نظیر کانون یاریگران زندگی برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی حائز اهمیت است، اما باید در درجه اول تمرکز را بر برنامه‌ها و خدمات تخصصی نظیر آنچه که در نماد تعریف شده است، گذاشت. لذا تعدد برنامه‌ها و فعالیت‌ها علاوه‌بر آنکه باعث تقسیم منابع و اعتبارات و اختلال در فراگیر کردن برنامه‌ها می‌شوند، اعتماد جامعه مخاطب را نیز خدشه‌دار می‌کند، چرا‌که باعث این برداشت می‌شود که در وزارت آموزش و پرورش مشخص نیست که به‌واسطه کدام برنامه، پیشگیری و کنترل آسیب‌های اجتماعی در دستور کار است.

3-5. سایر برنامه‌ها و اقدام‌ها

ستاد مبارزه با مواد مخدر با همکاری برخی از دستگاه‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد چند برنامه دیگر نظیر خانه ورزش، نشاط و تندرستی روستایی و کانون یاریگران زندگی در محیط‌های مختلف را برای پیشگیری از اعتیاد طراحی و اجرا کرده است. خانه ورزش، نشاط و تندرستی روستایی محیط ورزشی سربسته در روستاها جهت ایجاد رویکرد جایگزین و مثبت در مقابل گسترش آسیب‌های اجتماعی ازجمله اعتیاد است. یکی از اهداف این برنامه نیز پیشگیری از بروز آسیب‌های اجتماعی ازطریق فعالیت‌های ورزشی است [31]. هدف کانون یاریگران زندگی نیز شبکه‌سازی از افراد در محیط‌های مختلف نظیر آموزش، کار، ورزش و اجتماعات و توانمندسازی آنان به‌واسطه آموزش جهت پیشگیری از اعتیاد است [32].

3-5-1. گزارش عملکرد برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد ستاد مبارزه با مواد مخدر و ارزیابی آنها

جدول زیر نشان‌دهنده عملکرد برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد ستاد مبارزه با مواد مخدر با همکاری برخی دیگر از دستگاه‌هاست.

 جدول 2. کانون‌های یاریگران زندگی و خانه‌های ورزش روستایی [33]

همان‌گونه که جدول 2 نشان می‌دهد تا پایان سال 1402 تعداد 43.581 کانون یاریگران زندگی در مدرسه اجرا شده است که حدود ۴۱ درصد مدارس را پوشش می‌دهد. همچنین عملکرد تجهیز و راه‌اندازی خانه‌های ورزش روستایی و خانه‌های نشاط و تندرستی نیز از گستردگی لازم برخوردار نیست؛ به‌طوری‌که از مجموع ۶۴ هزار روستای کشور، تنها ۱۵۰ مورد به این امکانات مجهز شده‌اند. در کنار خانه‌های ورزش و نشاط روستایی و کانون‌های یاریگران زندگی ستاد مبارزه با مواد مخدر از سازمان‌های مردم‌نهاد حوزه مبارزه با مواد مخدر در حوزه فرهنگی و پیشگیری نیز حمایت می‌کند که تعداد این سازمان‌ها در سال 1402 برابر با 1832 سازمان بوده است. البته برخی از این سازمان‌‌ها در حوزه‌های دیگر نظیر درمان و کاهش آسیب نیز فعالیت می‌کنند.

براساس بررسی‌های انجام ‌شده، چند نکته درباره این برنامه‌ها قابل‌توجه است. همان‌گونه که پیشتر اشاره شد، فعالیت‌های مشارکتی مانند برنامه‌هایی که مستقیماً توسط دانش‌آموزان یا ساکنان روستاها اجرا می‌شوند،- در پیشگیری از اعتیاد می‌توانند اثربخش باشند. این رویکرد نه‌تنها جامعه هدف را به‎طور مستقیم درگیر، بلکه ازطریق فرایند توانمندسازی به‌واسطه آموزش و اجرای پروژه‌های خرد، آنان را به کنشگران فعال در حوزه پیشگیری تبدیل می‌کند تا بتوانند به دیگران نیز یاری رسانند. فعالیت‌هایی نظیر «خانه‌های ورزش و نشاط» نیز مفید هستند، چراکه به‌هرحال بر امکانات و فرصت‌های فراغتی جایگزین مناطق روستایی می‌افزایند. بر این اساس، میزان تأثیرگذاری این‌گونه فعالیت‌ها در پیشگیری از اعتیاد جای پرسش دارد و نیازمند مطالعات بیشتر است. همچنین، همان‌گونه که بررسی‌ها نشان داد، این برنامه‌ها هنوز در روستاها فراگیر نشده‌اند و پایداری آنها مشخص نیست.

سازمان‌های مردم‌نهاد به‌عنوان یکی از ظرفیت‌های اجتماعی، بستری مناسب برای پیشگیری از اعتیاد محسوب می‌شوند. منطق حاکم بر این سازمان‌ها که مبتنی‌بر امر خیر، تعهد عاطفی نسبت به دیگران و انعطاف‌پذیری است، اگر با دانش شواهد‌محور همراه شود، می‌تواند در پیشگیری از اعتیاد مؤثر باشد. یافته‌ها حاکی از رشد چشمگیر این سازمان‌ها در دو دهه اخیر دارد [34]. باید گفت شکل‌گیری، پایداری و تداوم سازمان‌های مردم‌نهاد فرایند زمان‌بر و مستلزم همکاری شهروندان و اجتماعات حول یک موضوع است. بخشی از رشد این سازمان‌ها را باید در قالب برون‌سپاری خدمات دولتی تفسیر کرد به این معنی که در سال‌های اخیر دولت با برون‌سپاری برخی از وظایفش و پرداختن هزینه این برون‌سپاری به شکل ‌دادن تعدادی از این سازمان‌ها دامن زده ‌است، لذا این سازمان‌ها دیگر مردم نهاد نیستند. همچنین، در این زمینه شواهد حاکی از آن است که برخی از سازمان‌هایی که خود را غیردولتی نامیده‌اند، برای فرار از مالیات خود را به این نام خوانده‌اند [35]. در نهایت، بسیاری از سازمان‌ها در عمل فعال نیستند و برآوردها نشان می‌دهد تنها 10 تا 15 درصد از این سازمان‌های مردم‌نهاد به معنی واقعی کلمه فعال هستند [36].

4. جمع‌بندی و پیشنهادها

در این گزارش و گزارش پیشین، سیاست‌ها و برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد مورد بررسی قرار گرفت. در بخش حاضر، برنامه‌ها در گام نخست بر‌اساس شاخص‌های از پیش ‌تعیین‌ شده مورد سنجش تطبیقی قرار خواهند گرفت. سپس، ارزیابی از برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد به‌همراه تحلیل ریشه‌ای علل ناکارآمدی‌ها و چالش‌های اجرایی ارائه خواهد شد. درنهایت، پیشنهادهای اصلاحی جهت بهبود برنامه‌ها ارائه می‌شود.

جدول 3. ارزیابی برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد با توجه به شاخص‌های تعیین شده

√ = شاخص در برنامه مذکور به‌طور کامل رعایت شده یا وجود داشته است.

օ= در برنامه شاخص تا حدودی رعایت شده و یا وجود داشته است.

× = در برنامه شاخص رعایت نشده و یا وجود ندارد.

- = شاخص برای برنامه قابل اعمال نیست.

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

همان‌گونه که یافته‌های جدول 3 نشان می‌دهد، از میان برنامه‌های موجود تنها سه برنامه (مراقبت‌های در نظر گرفته شده برای پیشگیری از اعتیاد در نظام مراقبت‌های بهداشتی اولیه، نظام مراقبت اجتماعی از دانش‌آموزان و برنامه کشوری ملی مادری ایمن) در عمل توانسته‌اند با توجه به شاخص‌های تعیین شده موفقیت نسبی را کسب کنند، البته در عمل نیز عملکرد این برنامه‌ها، فراگیر نیست و چندان در پیشگیری از اعتیاد مؤثر نبوده‌اند. در ادامه، بررسی می‌شود که مهم‌ترین چالش‌های حوزه پیشگیری از اعتیاد کدام‌اند تا توضیحی ارائه شود برای اینکه چرا هنوز نتایج قابل قبولی در این حوزه حاصل نشده است:

۱. نبود هماهنگی و هم‌افزایی بین دستگاه‌ها و برنامه‌ها: عدم تنظیم‌گری مؤثر و نقص در هماهنگی بین دستگاه‌ها و برنامه‌های مرتبط، سبب شده است دستگاه‌ها به‌صورت مستقل، ناهماهنگ، پراکنده و موازی عمل کنند. شایان ذکر است با توجه به ماهیت چندعلیتی و پویای پدیده‌ اعتیاد، مخاطبان برنامه‌های پیشگیری در گروه‌های سنی و جنسیتی مختلف و در محیط‌های متنوع هستند. بنابراین، اجرای مداخلات چندسطحی و هم‌افزا توسط کلیه‌ دستگاه‌های ذی‌ربط، از ضروریات بنیادین عرصه پیشگیری است. با‌این‌حال، ضعف در تولیت و مدیریت یکپارچه مسئله‌ اعتیاد توسط نهادهای تخصصی، کاستی در مشارکت و همکاری‌های بین‌بخشی، چالشی جدی ایجاد کرده که مانع دستیابی برنامه‌های پیشگیرانه به اهداف خود شده است. هرچند فلسفه‌ وجودی دبیرخانه‌ ستاد مبارزه با مواد مخدر، حل همین چالش‌ها بوده، اما به‌دلایل متعددی ازجمله ضعف در دانش فنی و توان مدیریتی لازم برای هدایت اعضای کمیته‌ پیشگیری، ناتوانی در ایجاد هماهنگی مؤثر بین‌سازمانی در سطوح مختلف و فقدان نظارت فنی و تخصصی بر عملکرد دستگاه‌ها مطابق با تکالیف، این نهاد نتوانسته نقش خود را به‌درستی ایفا کند [7, 37, 38]. علاوه‌بر‌این، جدا از ستاد مبارزه با مواد مخدر و دستگاه‌های عضو آن، دستگاه‌های دیگری در سطوح مختلف با مأموریت‌های مشابه در حوزه کنترل و کاهش آسیب‌های اجتماعی ازجمله اعتیاد فعال هستند. این وضعیت در کنار تغییرات مدیران در سطوح مختلف به نابسامانی در مدیریت این حوزه منجر شده است تا جایی که مسئولیت اصلی کنترل و کاهش آسیب‌های اجتماعی در کشور به شکلی مبهم و نامشخص باقی مانده است.

2. جایگاه پایین پیشگیری از اعتیاد در اولویت‌بندی ستاد مبارزه با مواد مخدر در مقایسه با درمان و کاهش آسیب: سیاست‌ها و برنامه‌های مبارزه با مواد مخدر زمانی موفق هستند که به همه ابعاد کنترل مواد مخدر نظیر مبارزه با عرضه و کاهش تقاضا (پیشگیری، درمان و کاهش آسیب) به صورت هم‌زمان بپردازند و در یک زنجیره برنامه‎های این حوزه‌ها به یکدیگر پیوند بخورند. این در‌حالی است که طبق بررسی‌های به عمل آمده در سال‌های گذشته، پیشگیری از اعتیاد در مقایسه با سایر حوزه‌ها، اولویت چندانی برای ستاد مبارزه با مواد مخدر نداشته است [39]. همچنین یکی از نقدهایی که ازسوی دستگاه‌های فعال در حوزه مبارزه با مواد مخدر و کارشناسان این حوزه به ستاد وارد شده، آن است که در سال‌های اخیر، ساماندهی معتادان متجاهر در مراکز موضوع ماده‌ (16) با وجود همه چالش‌ها متعدد و اثربخشی محدود این مراکز، به دغدغه اصلی ستاد تبدیل شده و بخش قابل‌توجهی از اعتبارات به این مراکز اختصاص یافته است [8].

3. غفلت از طراحی مداخلات پیشگیرانه در سال‌های اولیه رشد کودک (۲ تا ۶ سال): سال‌های اولیه رشد کودک دوره‌ای حیاتی از نظر طراحی و اجرای مداخلات مبتنی‌بر کودکی سالم و ایمن محسوب می‌شود[41]. این دوره همچنین نقش تعیین‌کننده‌ای در رشد مهارت‌های بنیادین کودک ازجمله مهارت‌های زبانی دارد. پیش از این، سازمان بهزیستی کشور متولی اصلی مهدکودک‌ها بود و به‌صورت محدود و پراکنده مداخلاتی برای این گروه سنی با تأکید بر آموزش مهارت‌های فرزندپروری برای والدین انجام می‌داد. اما با تصویب قانون تأسیس سازمان ملی تعلیم و تربیت کودک در سال ۱۴۰۰، حوزه مسئولیت مهدکودک‌ها به‌طور رسمی از سازمان بهزیستی به این نهاد جدید منتقل شد. بررسی‌های انجام ‌شده نشان می‌دهد که تاکنون در چارچوب برنامه‌های سازمان ملی تعلیم و تربیت کودک، هیچ مداخله ساختاریافته‌ای با هدف کودکی سالم و ایمن، طراحی نشده است.

4. رویکرد منفعلانه در شناسایی افراد پرخطر: به‌استثنای برنامه‌های مادری ایمن و نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان، سایر برنامه‌ها فاقد سازوکارهای فعال برای شناسایی افراد در معرض خطر مصرف مواد هستند.

5. غلبه رویکرد آموزشی و آگاهی‌بخشی در برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد: مرور برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد دستگاه‌های مختلف نشان داد، برخی برنامه‌ریزان با این پیش‌فرض عمل کرده‌اند که افزایش کمّی پوشش برنامه‌های آموزشی و آگاهی‌بخشی به‌تنهایی می‌تواند به کاهش معنادار شیوع مصرف مواد منجر شود. این در‌حالی است که آموزش و آگاه‌سازی تنها بخش کوچکی از برنامه‌های جامع پیشگیری از اعتیاد محسوب می‌شوند [38, 40].

6. بی‌توجهی به توسعه سازوکارهای حمایتی تکمیلی برای رفع سایر مشکلات افراد: پیشگیری از اعتیاد صرفاً با تمرکز بر مصرف مواد محقق نمی‌شود، بلکه مستلزم توجه به نظام مسائل افراد و توسعه سازوکارهای حمایتی تکمیلی مانند اشتغال حمایت ‌شده، تأمین مسکن، ارائه خدمات حقوقی، کاهش فقر و موارد مشابه است [40]. فقدان نظام یکپارچه در سطح کلان و نبود مراکز جامع خدمات اجتماعی در سطح خرد از عمده علل توجه به این حمایت‌هاست.

7. محدودسازی مداخلات به اقدامات مرکزمحور و غفلت از سایر اشکال مداخله: مداخلات طراحی ‌شده عمدتاً محدود به آموزش، آگاه‌سازی و ارائه خدمات مشاوره‌ای، روان‌شناختی و پزشکی مبتنی‌بر گفتار برای پیشگیری از اعتیاد هستند. این نوع مداخلات عموماً فرد‌محور و مرکزمحور بوده و بر گفتار درمانی یا درمان‌های پزشکی متمرکز هستند. هرچند این رویکردها تأثیرگذارند، اما به‌تنهایی کافی نیستند و لازم است با مداخلات خانواده‌محور و جامعه‌محور مبتنی‌بر عمل و مددکاری اجتماعی نیز تکمیل شوند.

8. اعتبارات ناکافی و پرداخت نابهنگام آنها: اعتبارات حوزه پیشگیری در مقابل درمان، کاهش آسیب و مبارزه با عرضه ناچیز هستند و این اعتبارات ناکافی علاوه‌بر آنکه به‌هنگام پرداخت نمی‌شوند، بلکه بین برنامه‌های مختلف توزیع می‌شوند که اثربخشی آنها را تحت تأثیر قرار داده است [38, 40].

9. ناپایداری نیروی انسانی: از‌آنجا‌که نیروی انسانی به‌کار گرفته‌ شده در برخی از برنامه‌ها به‌صورت قراردادی فعالیت می‌کند، این افراد به‌دلایل مختلف در بلندمدت در برنامه‌ها باقی نمی‌مانند. این در‌حالی است که اساساً اجرای مؤثر برنامه‌های اجتماعی، به‌ویژه برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد، به‌دلایلی همچون شکل‌گیری تجربه انباشته‌ شده در نیروی انسانی، ایجاد رابطه پایدار و مبتنی‌بر اعتماد با ساکنان و افراد هدف و ...، نیازمند نیروی انسانی پایدار است [38].

10. ضعف در نظارت و ارزیابی برنامه‌های پیشگیری: پرسشی که به ذهن متبادر می‏شود این است که آیا کلیه برنامه‌های مورد بررسی، به‌ویژه برنامه‌هایی نظیر «یاریگران زندگی»، «کاربین» و نظایر آن، در پیشگیری از اعتیاد اثربخش بوده‌اند یا خیر؟ پاسخ‌گویی به این پرسش‌ها دشوار است، زیرا از یک‌سو ارزیابی‌های علمی معتبر درباره برخی از برنامه‌های پیشگیری انجام نشده است و از‌سوی‌دیگر، برخی دیگر از برنامه‌ها بدون پایلوت مناسب طراحی و اجرا شده‌اند [38, 40].

11. عدم انجام منظم مطالعات دوره‌ای شیوع‌شناسی برای پایش و ارزیابی میزان بروز و شیوع اعتیاد: در سال‌های گذشته، دستگاه‌ها و مجریان مختلف، مطالعات شیوع‌شناسی اعتیاد را به‌صورت عمومی یا در جمعیت‌های خاص انجام داده‌اند. اما به‌دلیل عدم انجام این مطالعات توسط یک نهاد متولی مشخص، به‌صورت منظم و با شاخص‌های استاندارد، تصویر دقیقی از میزان بروز و شیوع اعتیاد و روند آن به‌دست نیامده است. انجام مطالعات منظم شیوع‌شناسی اعتیاد از این جهت حائز اهمیت است که به‌عنوان یکی از شاخص‌های کلیدی، موفقیت برنامه‌های پیشگیری را بر‌اساس میزان کاهش نرخ بروز و شیوع مصرف مواد می‌سنجد. لذا براساس آنچه که مرور شد عمده چالش‌های پیشگیری از مصرف مواد را به‌شرح زیر می‌توان دسته‌بندی کرد:

جدول 4. عمده چالش‌های سیاست‌ها و مداخلات پیشگیری از اعتیاد کشور

مأخذ: همان.

با توجه به چالش‌های شناسایی‌ شده، پیشنهادهای اصلاحی زیر ارائه می‌شود:

•  ایجاد نظام یکپارچه پیشگیری از مصرف مواد مبتنی‌بر بند «ب» ماده (85) قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت: نظام ملی یکپارچه پیشگیری از اعتیاد، مجموعه‌ای از سیاست‌ها و مداخلات مبتنی‌بر شواهد است که در محیط‌های مختلف (خانواده، آموزش، محیط ‌کار و جامعه) اجرا شده و تمامی گروه‌های سنی و سطوح مختلف خطر را پوشش می‌دهد. برای ارائه طیف یکپارچه‌ای از مداخلات و سیاست‌ها، نظام یکپارچه نیازمند پایه‌های ساختاری محکم شامل این موارد است: الف) سیاست حمایتی و چارچوب قانونی، ب) شواهد علمی و تحقیقات، ج) هماهنگی بین بخش‌ها و سطوح مختلف (دولتی، خصوصی و مردم‌نهاد / ملی، استانی، منطقه‌ای و ...)، د) نیروی انسانی متخصص و توانمند و آموزش مستمر آنها و ه) تعهد به تأمین منابع کافی و پایداری نظام در بلندمدت. همچنین لازم است این نظام، در نظام جامع و سلامت‌محور کنترل مواد و در سطح کلان‌تر کنترل و کاهش آسیب‌های اجتماعی تعبیه شود [3]. اگر نظام یکپارچه برای پیشگیری از اعتیاد و در سطح کلان‌تر، کنترل و کاهش آسیب‌های اجتماعی تأسیس شود، به‌تدریج سایر بخش‌ها، فرایندها و برنامه‌های این نظام نیز شکل خواهند گرفت. بااین‌حال، با توجه به چالش‌های شناسایی شده در بخش‌های قبل سایر پیشنهادها عبارت‌اند از:
•  پیشگیری از همه اشکال مصرف مواد: لازم است نظام ملی پیشگیری از اعتیاد، سیاست‌ها و مداخلاتی جامع برای پیشگیری از مصرف تمامی مواد (ازجمله مصرف دخانیات در سن غیرقانونی، الکل، مواد مخدر، روان‌گردان‌ها و مخدرهای هوشمند) طراحی و اجرا کند.
•  در دستور کار قرار دادن مداخلات پیشگیری در سال‌های اولیه رشد کودک (2 تا 6 سال): مداخلات پیشگیرانه در این دوره از رشد کودکان را می‌توان در مهدکودک‌ها و پیش‌دبستانی‌ها جاسازی کرد و اجرای آن را به سازمان ملی تعلیم و تربیت کودک سپرد. مداخلات این سال‌ها بیشتر شامل آموزش مهارت‌های فرزندپروری برای والدین یا پیشگیری از فقر کودکان در ابعاد مختلف است.
•  حذف برنامه‌های موازی یا ادغام آنها در برنامه‌های شواهد‌محور: پیشنهاد می‌شود برنامه‌هایی نظیر «یاریگران زندگی»، «جشنواره نوجوان سالم» و «خانه‌های ورزش و نشاط روستایی» حذف شده و اعتبارات آنها به برنامه‌های مؤثرتری مانند «کاج»، «نماد» و برنامه‌های وزارت بهداشت اختصاص یابد تا به پایداری و گسترش این برنامه‌های کمک شود.
•  ایجاد ارتباط نظام‌مند و انسجام ساختاری بین برنامه‌های مختلف در چارچوب یک نظام سلسله‌مراتبی منسجم: این ارتباط نظام‌مند در سطح اسناد در برنامه نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان طراحی شده است. ازاین‌رو، لازم است در سایر برنامه‌ها نظیر «برنامه کاج» یا برنامه‌های اجتماع‌محور سازمان بهزیستی، این موضوع در دستور کار قرار گیرد.
•  طراحی و اجرای مداخلات مددکاری اجتماعی نظیر مداخلات خانواده‌محور و مداخلات اجتماع‌محور در چارچوب برنامه‌های پیشگیرانه: با توجه به شرایط زندگی و چالش‌های پیش‌روی برخی خانوارها به‌ویژه اقشار کم‌درآمد در محلات کم‌برخوردار، ضروری است علاوه‌بر مداخلات مرکزمحور، برنامه‌هایی نیز طراحی شوند که در بستر واقعی زندگی این خانوارها اجرا شوند. مداخلات مددکاری اجتماعی خانواده‌محور از این دسته‌ هستند که خدمات را مستقیماً به درون خانوارها برده و مسائل آنان را در بستر طبیعی زندگی‌شان مورد رسیدگی قرار می‌دهد. سایر پیشنهادها عبارت‌اند از:

الف) اتخاذ رویکرد فعال برای شناسایی گروه‌ها و افراد در معرض خطر در کلیه برنامه‌ها، به‌ویژه «برنامه کاج» و برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد در نظام مراقبت‌های بهداشتی اولیه،

ب) به‌کارگیری نیروهای مددکار اجتماعی برای ارائه خدمات تخصصی مددکاری در برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد،

ج) بهره‌گیری از ظرفیت دانشگاه‌ها برای طراحی سیاست‌ها و مداخلات و ارزیابی فرایندها و نتایج آنها،

د) انجام منظم مطالعات شیوع‌شناسی اعتیاد که باید به‌صورت دوره‌ای و منظم (هر پنج سال یک‌بار) مطالعات شیوع‌شناسی اعتیاد در بین جمعیت عمومی و جمعیت‌های دیگر نظیر دانش‌آموزان و دانشجویان، کارگران و ... توسط یک نهاد واحد انجام شود،

ه) اتصال تمامی سامانه‌ها اطلاعات مبارزه با مواد مخدر به سامانه مرکز ملی رصد اجتماعی سازمان امور اجتماعی کشور،

و) توسعه حمایت‌های تکمیلی ازجمله اشتغال حمایت ‌شده، تأمین مسکن، خدمات حقوقی، اعطای وام‌های قرض‌الحسنه و سایر خدمات حمایتی مورد نیاز برای حل مسائل چندبعدی مرتبط با پیشگیری از مصرف مواد.