این گزارش به تحلیل و ارزیابی عملکرد نظام مراقبت اجتماعی دانش آموزان (نماد) پرداخته است. هدف کلی نماد تأمین و ارتقای مراقبتهای اجتماعی از دانش آموزان مدارس با رویکرد توانمندسازی مدرسه محور است.با توجه به مستندات موجود، به بررسی و ارزیابی عملکرد این ســامانه در چهار حوزه »پیشگیری«، »درمان«، »مددکاری اجتماعی« و »اقدامات تکمیلی و خط 1570« پرداخته شده است.
ارزیابی اقدامات انجام شده در چهار حوزه یادشــده مبین آن است به منظور پیشگیری از آسیب های اجتماعی دانش آموزان، درمان افراد آسیب دیده اجتماعی و توانمندسازی آنها برنامه های مختلفی ازجمله آموزشهای عمومی و ارتقایی، غربالگری، گــروه مدیریت فوریتهای روانــی و اجتماعی، ارجاع و درمــان دانش آموزان آســیب دیده و مددکاری اجتماعی در دستور کار بوده اســت. برای مثال در ســال تحصیلی 1399-1400 نسخه کامل نماد در 21 هزار مدرســه یا 17 درصد از مدارس پیاده شده است، 2.47 درصد از دانش آموزان در آموزشهای ارتقایی آموزش دیده اند، در بخش غربالگری 18.14 درصد غربال شده اند، گروه فوریتهای روانی و اجتماعی در 724 منطقه فعال شده و 12.86 درصد از دانش آموزان آسیب دیده درمان شده اند. گرچه نماد نظام مؤثری برای پیشگیری از آسیب های اجتماعی دانش آموزان و کاهش آنها است، اما با پوشش فراگیر همه مدارس و دانش آموزان فاصله دارد. این در حالی است که شواهد نشان می دهد، آسیبهای اجتماعی دانش آموزان روبه افزایش بوده است، لذا پوشش فراگیر آن ضروری است. همچنین از آنجای که در نماد راهبردها
و برنامه معطوف به همه عوامل خطر و محافظ نبوده اند، رویکرد فرد محور داشته اند و همه آسیب های اجتماعی دانش آموزان را در برنگرفته اند، پایداری و اثربخشی الزم را نداشته اند. الزمه کارآمدی و اثربخشی سامانه نماد احیای ائتلاف آن، شناخت دقیق آســیب های اجتماعی دانش آموزان و توجه به همه آنها، ادغام همه برنامه های آسیب های اجتماعی دانش آموزی در این نظام، تصریح دقیق عوامل خطر و محافظ و کاهش یا تقویت آنها براساس برنامه های مبتنی بر شواهد در سطح نهادهای جامعه پذیری با استفاده از مداخلات اجتماع محور، مدرسه محور و خانواده محور در کنار مداخلات فردی است.

1.مقدمه

مدرسه نهادی اجتماعی با کارکرد تربیتی و آموزشی و بستری برای درونی‌کردن ارزش‌ها و شکل‌دادن به هویت افراد است. انتظار بر این است که مدارس بتوانند به‌خوبی از پس این کارکردها برآیند و افراد دارای مهارت و دانش، پایبند به اصول اخلاقی، مسئولیت‌پذیر و مشارکت‌جو تربیت کنند. مدرسه همچنین یکی از نهادهایی است که دانش‌آموزان باید مهارت‌های مقابله با ناملایمات زندگی را در آن بیاموزند تا در برابر آنها تاب‌آور شوند. از این جهت نقش مدارس و کیفیت آنها در تربیت، تاب‌آوری و توانمندسازی دانش‌آموزان برجسته است. همچنین بخشی از زندگی دانش‌آموزان در دوره بلوغ طی می‌شود. از چالش‌ها و تکالیف این دوره می‌توان به تغییرات درونی، هویت‌یابی، استقلال، رشد تمایلات جنسی و ایجاد روابط با همسالان اشاره کرد. لذا این دوره از نظر مراحل رشد فردی و اجتماعی حائز اهمیت و نتایج آن برای سلامت به‌ویژه سلامت اجتماعی فراگیر در نظر گرفته‌ شده است. لذا با توجه به تنوع و شدت تحولات در این دوره از زندگی، نیاز مبرمی به راهبردها و برنامه‌ها مبتنی‌بر شواهد به‌منظور پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان و کاهش آنها وجود دارد. در کشور ما در سال‌های اخیر توجه به آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان در مدرسه مورد توجه سیاستگذاران بوده است. بر این مبنا نظامی تحت‌عنوان «نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان» (نماد) طراحی و اجرا شده است [1]. این گزارش به ارزیابی عملکرد این نظام متناسب با «سند ائتلاف نظام مراقبت اجتماعی از دانش‌آموزان» پرداخته ‌است. با توجه به مستندات موجود این سامانه در چهار حوزه «پیشگیری»، «درمان»، «مددکاری اجتماعی» و «اقدامات تکمیلی و خط 1570» ارزیابی ‌شده است.

2. سوابق تقنینی

در این بخش مروری بر اسناد بالادستی با تأکید بر آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان شده ‌است.

جدول 1. اسناد بالادستی در حوزه آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان (دوره کودکی نوجوانی)

3. سیمای نهادهای تنظیم گر امور مربوط به آسیب های اجتماعی در قوانین و مقررات

مرور قوانین و اسناد بالادستی نشان ‌می‌دهد گرچه حقوق دانش‌آموزان و حمایت از آنان همواره مورد تأکید اسناد بالادستی بوده است، اما توجه به موضوع آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان با تدوین سند ائتلاف ملی نظام مراقبت از دانش‌آموزان (1394) به‌طور ویژه مورد توجه قرار گرفت. تصویب قانون حمایت از اطفال و نوجوانان (1399) و آیین‌نامه اجرایی ماده (۶) قانون حمایت از اطفال و نوجوانان (1400) نیز به‌طور ویژه به موضوع آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان پرداخته ‌است. مواد (43) و (44) آیین‌نامه اجرایی، ماده (۶) قانون حمایت از اطفال و نوجوانان وزارت آموزش‌وپرورش را مکلف کرده است که از طریق سامانه نماد در تمامی مدارس به موضوع آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان در حوزه‌های پایش، پیشگیری، مداخله و درمان رسیدگی کند یا دانش‌آموزان را به دستگاه‌های دیگر به‌منظور دریافت خدمات یا مداخله ارجاع دهد.

4. نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان (نماد)

نماد مجموعه‌ای نظام‌یافته از خدمات و برنامه‌ها شامل آموزش، غربالگری، توانمندسازی و حمایت‌های روانی اجتماعی، به‌منظور مراقبت از دانش‌آموزان در برابر رفتار‌های پرخطر، آسیب‌های اجتماعی و جرائم از طریق مداخله به‌موقع و مؤثر است. این نظام با هدف هم‌افزایی ظرفیت‌های بین‌دستگاهی جهت پیشگیری و نیز شناسایی، ارجاع، توانمندسازی، درمان و مددکاری اجتماعی برای دانش‌آموزان در معرض خطر، پرخطر و دارای فوریت روانی و اجتماعی طراحی و اجرا می‌شود. فرایند نظام مراقبت بر دو محور اصلی آموزش‌های ارتقایی و پیشگیرانه و محور حمایتی و مراقبتی است. براساس برآوردهای سند، باید نماد در سال چهارم برنامه ششم توسعه منطبق با سال تحصیلی 1400-1399 در همه مدارس کشور استقرار و تثبیت شود [2]. همچنین باید گفت نماد، جنس ائتلافی دارد، به‌گونه‌ای که شورای سیاستگذاری سند عبارتند از: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور به‌عنوان رئیس شورا، معاونت حمایت و پیشگیری از جرم قوه‌قضائیه به‌عنوان دبیر شورا، وزارت آموزش‌وپرورش، سازمان بهزیستی کشور، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، نیروی انتظامی، کمیته‌امداد امام‌خمینی (ره)، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و بنیاد برکت [1].

شکل 1. چارچوب و برنامه نظام مراقبت اجتماعی از دانش‌آموزان[2]

5.اقدامات انجام‌شده در حوزه آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان[1]

نماد در چهار حوزه «پیشگیری»، «درمان»، «مددکاری اجتماعی» و «اقدامات تکمیلی و خط 1570» به ارا‌ئه خدمات به‌منظور مراقبت اجتماعی از دانش‌آموزان می‌پردازد. عملکرد این چهار حوزه در سال تحصیلی 1401-1400 به‌شرح زیر مرور شده ‌است.

5-1. اقدامات انجام‌شده در حوزه پیشگیری

5-1-1. برنامه توانمندی دانش‌آموزان، والدین و کارکنان

این برنامه جهت آموزش مهارت‌های خود مراقبتی برای دانش‌آموزان و والدین و مهارت ارتباط مؤثر با دانش‌آموزان و شناخت رفتارهای پرخطر برای والدین و کارکنان مدارس طراحی و اجرا شده است. شواهد عملکرد این برنامه نشان ‌می‌دهد 26 درصد مدارس، 42 درصد از دانش‌آموزان و 34 درصد از کارکنان به‌همراه چهار میلیون و هشتصد و چهل هزار نفر از والدین تحت پوشش بوده‌اند.

5-1-2. غربالگری

غربالگری یکی از ابزارهای پیشگیری و هدف آن شناسایی دانش‌آموزان آسیب‌پذیر و آسیب‌دیده است. عملکرد غربالگری نشان ‌می‌دهد حدود 19درصد از دانش‌آموزان غربال ‌شده‌اند. همچنین غربالگری به تفکیک استان تفاوت قابل‌توجهی در بین استان‌های کشور را نشان ‌می‌دهد که در برخی از استان‌ها نظیر استان قزوین حدود یک‌سوم از دانش‌آموزان غربال ‌شده‌اند و در برخی از استان‌ها عملکرد آن یک درصد است.

5-1-3. محور آموزش‌های ارتقایی

منظور از آموزش‌های ارتقایی بالا بردن سطح دانش و مهارت دانش‌آموزان، خانواده‌ها و عوامل مدرسه است. این آموزش‌ها در سه مرحله انجام ‌می‌شود: ۱) آموزش‌های مربوط به ارتقای دانش و مهارت‌های روانی- اجتماعی دانش‌آموزان، ۲) آموزش‌های مربوط به ارتقای دانش و مهارت‌های معلمان درخصوص نحوه آموزش راهکارهای ارتقای سلامت و پیشگیری از آسیب‌های روانی- اجتماعی دانش‌آموزان و ۳) آموزش‌های مربوط به ارتقای دانش و مهارت والدین در خصوص تربیت فرزند سالم. عملکرد این آموزش‌ها اندک (2.47 درصد) است و تنها یکی از سرفصل‌های آن (مدیریت استرس) ارائه شده ‌است.

5-2. ارائه خدمات درمان

سازوکار تشخیص و درمان نماد شامل مداخلات مختصر در سطح مدرسه از طریق مشاور مدرسه و در سطح منطقه شامل درمان در مراکز مشاوره و خدمات روانشناسی به دانش‌آموزان نیازمند است. یافته‌های عملکرد درمان نشان ‌می‌دهد حدود 51 درصد از افراد آسیب‌دیده به‌صورت اولیه شناسایی و 12.86 درصد درمان شده‌اند.

5-3. ارائه خدمات مددکاری اجتماعی

فرایند مددکاری اجتماعی در نماد در سطح منطقه رخ می‌دهد و به این شرح است: ۱. برای دانش‌آموزان در معرض خطر به‌صورت کمک‌های پایه و معیشتی و 2. برای دانش‌آموزان پرخطر شامل جذب کمک برای تأمین هزینه‌های درمان دانش‌آموزان و همکاری با مراجع قضایی و انتظامی برای کاهش وضعیت خطرپذیری آنها. یافته‌های این حوزه نشان ‌می‌دهد خدمات مددکاری مختلفی به 24.154 نفر از دانش‌آموزان ارائه شده ‌است.

5-4. اقدامات تکمیلی

سایر اقدامات تکمیلی به‌منظور ارائه خدمات به دانش‌آموزان جهت پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی به‌شرح زیر بوده است:

1. توسعه 724 گروه مدیریت فوریت‌های روانی و اجتماعی در سطح استان‌ها و مناطق.
2. راه‌اندازی کانال برنامه ملی نماد در بستر برنامه شاد.
3. راه‌اندازی خط ملی نماد به شماره 1570. در 4 ماه در سال تحصیلی سال 1401-1400 ، 21.457 نفر در موضوعات مختلف با این خط تماس گرفته‌اند.

6.ارزیابی و نتیجه‌گیری

در سال‌های گذشته میزان دانش‌آموزان در معرض خطر و آسیب‌دیده اجتماعی رو به افزایش بوده است. درحالی شاهد افزایش آسیب‌های اجتماعی در میان دانش‌آموزان هستیم که مدارس به جمعیت گسترده‌ای از آنها، خانواده‌هایشان و کارکنان مدرسه دسترسی دارند و می‌توانند با راهبردها و برنامه‌های مبتنی‌بر شواهد از آسیب‌پذیری آنها پیشگیری کنند و آنان را توانمند سازند. به‌منظور پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان و کنترل و کاهش آنها، در سال 1394 سند نظام ائتلاف مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان تدوین و تصویب و پله‌به‌پله ریزبرنامه‌های آن عملیاتی شده ‌است. این نظام، نظامی چندبخشی و چندلایه‌ای تحت‌عنوان نماد است. بخش‌های نماد عبارتند از: آموزش، غربالگری، درمان و مددکاری اجتماعی و لایه‌های آن نیز مداخله در سطح مدرسه، منطقه و استان است.

براساس برنامه‌ریزی‌ها باید نماد در سال تحصیلی 1400-1399 در همه مدارس کشور استقرار و تثبیت‌شده باشد، اما تا این سال نسخه کامل نماد در 21 هزار مدرسه یا مدرسه یا 17.45 درصد از مدارس اجرا شده [3]، البته نسخه کوتاه آن در همه مدارس اجرا شده است. بر این اساس می‌توان گفت چتر این نظام هنوز فراگیر نیست و همه مدارس و دانش‌آموزان را در برنمی‌گیرد و به‌دلیل یکپارچه‌سازی بخش‌هایی از آن در برهه‌های از زمان از دسترس خارج‌ شده یا هنوز از دسترس خارج است و هنوز سامانه برخط مقبول ارائه نشده و به‌نظر می‌رسد تا با نقطه پوشش کامل فاصله دارد. پرداخت اعتبارات این سامانه نیز با نوسان مواجه بوده و میزان پرداختی‌های آن به‌ازای هر دانش‌آموز اندک است.

نماد همچنین همه آسیب‌های اجتماعی شناسایی‌شده را تحت‌پوشش ندارد و این می‌تواند از یک‌سو منجر به عدم پیشگیری از برخی از آسیب‌ها و کاهش آنها شود و ازسوی دیگر همین آسیب‌ها در چرخه‌ای دیگر منجر به آسیب‌های اجتماعی دیگر شود. برای مثال عدم توجه به کاهش خشونت و قلدری در سطح مدرسه می‌تواند منجر به اختلال در عملکرد تحصیلی و ترک تحصیل شود و اینها نیز منجر به بزه‌کاری شوند. برنامه‌های پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی در نماد دارای دو نقطه عطف غربالگری و توجه هم‌زمان به دانش‌آموزان / معلمان و والدین / سرپرستان است. این توجه می‌تواند به بهبود روابط، افزایش دانش، مهارت‌های مراقبت (مراقبت از خود یا فرزند / دانش‌آموز)، دل‌بستگی و پیوند به والدین و مدرسه و لذا پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی منجر شود. روابط اجتماعی حمایتی و همراه با توجه و مراقبت بین والدین و کارکنان مدرسه از یک‌سو و فرزندان / دانش‌آموزان ازسوی دیگر پایه رشدشناختی، عاطفی و اجتماعی کودکان است.

 برنامه‌های پیشگیری آسیب‌های دانش‌آموزی دارای چند نقطه‌ضعف به این شرح هستند: 1) تعدادی از برنامه‌های پیشگیری نظیر کانون یاریگران زندگی بیرون از سامانه نماد است. این موضوع می‌تواند به موازی‌کاری، سردرگمی دانش‌آموزان، والدین و کارکنان مدرسه، هدررفت منابع و کاهش اثربخشی مداخلات منجر شود، 2) همه عوامل خطر به‌ویژه عوامل اصلی نظیر رسیدگی به مسائل خانواده‌های در معرض خطر و آسیب‌دیده، مسائل معلمان، ویژگی‌های مدرسه و فرایندهای آن و... را در برمی‌گیرند. در یک عبارت کلی‌تر می‌توان گفت برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزی و کاهش آنها علاوه‌بر آنکه باید دانش‌آموزان در معرض خطر و آسیب‌دیده را تحت پوشش قرار دهیم باید به ارتقای کیفیت نهادهای رشد و توانمندسازی آنان نظیر خانواده و مدرسه نیز توجه شود و 3) برنامه‌ای به‌منظور پیشگیری از آسیب‌پذیری اجتماعی دانش‌آموزان در معرض خطر پیش‌بینی‌نشده و به‌نظر می‌رسد اقدام مؤثری در این زمینه صورت نگرفته ‌است. فروپاشی ائتلاف نماد و میز خدمت آن یکی از عوامل این موضوع است.

درمجموع درباره برنامه‌های پیشگیری باید گفت اینکه تنها سراغ دانش‌آموزان (با تأکید بر دانش‌آموزان در معرض آسیب و آسیب‌دیده) رفتن به‌منظور پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزی و کنترل و کاهش آنها کافی نیست، بلکه لازم است کیفیت نهادهای جامعه‌پذیری دانش‌آموزان را نیز ارتقا دهیم. این کیفیت ناظر بر بهبود ویژگی‌هایی نظیر نحوه توزیع دانش‌آموزان در مدارس، بهبود فضاهای آموزشی، تراکم آنها در مدرسه و در کلاس یا نسبت دانش‌آموزان به معلم، امکانات و تجهیزات مدرسه، محتوای دروس آموزشی، رویه‌ها و قواعد حاکم بر تنظیم رفتارها و روابط بین معلمان و دانش‌آموزان، شیوه تربیت فرزندان در خانواده‌ها، کیفیت رابطه بین والدین و معلمان و دانش‌آموزان، غربالگری دانش‌آموزان در معرض خطر و مراقبت از آنها و... است.[2]

در حوزه درمان نیز اگرچه حدود 50 درصد از دانش‌آموزان آسیب‌دیده شناسایی و 13 درصد درمان شده‌اند، اما این میزان هنوز رضایت‌بخش نیست. خدمات مددکاری اجتماعی نیز به‌منظور تثبیت فرایندهای پیشگیری و درمان در سامانه فراهم‌ شده، اما این خدمات بیشتر معطوف به فراهم‌کردن خدمات برای دانش‌آموزان آسیب‌دیده اجتماعی از نوع کمک‌های پایه و معیشتی و جذب کمک برای تأمین هزینه‌های درمان است تا کار مددکاری اجتماع‌محور در سطح مدرسه، خانواده و محله. عدم تحقق فرایندهای ارجاع الکترونیک و میز خدمت نیز باعث شده‌ است که درمان و حتی غربالگری به شیوه‌های سنتی و کم‌اثر دنبال شود. آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان در کنار مداخلات سطح فردی، نیازمند کار مددکاری اجتماعی از جنس اجتماع‌محور نیز است.

مهم‌ترین مسئله‌ای که امروزه نماد با آن مواجه است فروپاشی ائتلاف و تغییر جایگاه آن و لذا کنار گذاشته‌شدن بسیاری از بخش‌ها و برنامه‌های طراحی‌شده نظیر تجارب مرحله پایلوت، بسته‌های آموزش‌های ارتقایی، نظام ارجاع الکترونیک، میز خدمت، عدم طراحی سامانه برخط نماد و... است. تا ائتلاف، بخش‌ها و فرایندهای نماد نیز احیا نشود، شاهد مداخلات مؤثر به‌منظور مراقبت اجتماعی از دانش‌آموزان نخواهیم بود. با توجه به آنچه مرور شد می‌توان نقاط قوت و نقاط ضعف برنامه‌های آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان و عملکرد آن را به‌شرح زیر دسته‌بندی کرد:

جدول 2. نقاط قوت و ضعف سامانه و مداخلات آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان

7. پیشنهادها

براساس آنچه درباره آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان مرور و ارزیابی شد، بسته پیشنهادی زیر ارائه می‌شود:

1. احیای مجدد ائتلاف نماد، بخش‌ها، فرایند‌ها و خدمات آن و ایجاد هم‌بستگی با توجه به رشد روزافزون آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان و آسیب‌های روانی و اجتماعی به‌جای مانده از شیوع ویروس کووید ۱۹، دسترسی به ۱۵ میلیون دانش‌آموز و خانواده‌های آنها، اعتماد والدین به نماد و ایجاد رضایت در میان مخاطبان به‌هنگام پایلوت، جایگاه قانونی نماد در ماده (44) آیین‌نامه اجرایی ماده (6) قانون حمایت از اطفال و نوجوانان و تولید بسته‌های مختلفی از خدمات. اولین قدم به‌منظور احیای ائتلاف نماد تشکیل مجدد شورای سیاستگذاری با حضور مسئولین نظیر رئیس سازمان برنامه‌وبودجه است.
2. پوشش سراسری نسخه کامل نماد در پهنه جغرافیایی کشور با تجهیز و تقویت آن با اولویت مدارس محلات حاشیه‌نشین، مناطق روستایی و خوابگاه‌های دانش‌آموزی.
3. رصد دوره‌ای و منظم آسیب‌های اجتماعی و پایش رفتارهای دانش‌آموزان به‌صورت:

الف) پیمایش با انجام پیمایش‌های دوره‌ای آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزی.

ب) به‌صورت ثبتی و با ایجاد سامانه آماری جامع و یکپارچه ازسوی وزارت آموزش‌وپرورش.

ج) سنجش رفتارها و فعالیت‌های دانش‌آموزان در محیط‌های خانه و مدرسه بعد از انجام مداخلاتی نظیر برنامه‌های آموزشی نماد به‌منظور بررسی اثربخشی آنها.

4. مداخله به‌منظور پیشگیری، کنترل و کاهش همه آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان و درمان افراد آسیب‌دیده اجتماعی. در این زمینه لازم است وزارت آموزش‌وپرورش سند جامع کنترل و کاهش آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزی را تدوین و تصویب کند.
5. تعمیم برنامه‌های پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی به دوره‌های به‌هنگام بارداری، مهدکودک و پیش‌دبستانی.
6. تصریح دقیق عوامل خطر و محافظ نظیر ترک‌تحصیل، ناکامی تحصیلی، سازمان اجتماعی مدرسه، کیفیت ارتباط بین والدین و معلمان و دانش‌آموزان و... در اسناد بالادستی نظیر سند ائتلاف نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان به‌منظور مداخله در سطوح فردی، خانوادگی، مدرسه و محله با تأکید بر دوره‌های رشد.
7. ادغام تمامی برنامه‌های مراقبت اجتماعی از دانش‌آموزان در سامانه نماد، منعطف‌کردن این نظام با توجه به ویژگی‌های مدارس و ارتقای ظرفیت این سامانه به‌واسطه تجمیع اعتبارات، تجهیز نیروی انسانی متخصص و آموزش‌دیده و پیش‌بینی اعتبارات کافی.
8. استفاده از راهبردهای مددکاری اجتماعی نظیر مدیریت مورد و مددکاری گروهی و مددکاری اجتماع‌محور برای پیشگیری از آسیب‌پذیری اجتماعی دانش‌آموزان در معرض خطر. تحقق این راهبردها در عمل نیز مستلزم استقرار نظام مددکاری اجتماعی در مدرسه در فرایند پیشگیری است.[3]
9. همسو کردن فعالیت سازمان‌های مردم‌نهاد و گروه‌های جهادی با سامانه نماد و بهره‌گیری از ظرفیت آنها و اجتناب از مداخلات موازی و تک‌افتاده.
10. توجه به مسائل معلمان و خانواده‌ها ازجمله آسیب‌های روانی- اجتماعی شایع در میان آنها.
11. راه‌اندازی کامل سامانه برخط نماد به‌صورت کاربرپسند برای دانش‌آموزان و والدین و همچنین امکان ارجاع بین بخشی برای کارشناسان آن.
12. تبدیل خط چهاررقمی 1570 ملی نماد به خط سه‌رقمی 157. همچنین لازم است به‌واسطه اطلاع‌رسانی در رسانه ملی و تبلیغات محیطی آگاهی جامعه را نسبت به این خط افزایش داد.