بررسی روند درآمدهای مالیاتی ایران در دو دهه گذشته

نوع گزارش : گزارش های راهبردی

نویسنده

کارشناس گروه سیاست های مالی دفتر مطالعات بخش عمومی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی

10.22034/report.mrc.2025.1404.33.9.21186
چکیده
در دو دهه گذشته، نظام مالیاتی تلاش های زیادی برای افزایش درآمدها انجام داده است. در رأس این تلاش ها، مالیات بر ارزش افزوده پایه گذاری شده است که امروز، نزدیک به ۳۰ درصد از درآمدهای مالیاتی دولت را تشکیل می دهد.
با این وجود، در همین بازه، آن طور که انتظار می رفت، درآمدهای مالیاتی افزایش پیدا نکرده است. این یک معماست. چرا تلاش ها نتیجه نداده است؟ یا به طور مشخص، مالیات بر ارزش افزوده کجا رفته است؟
برای پاسخ، پژوهش بررسی را از سطح اجزای درآمدهای مالیاتی شروع می کند. در این بخش، هجده پایه مالیاتی به تفکیک بررسی و در هر مورد، روند تاریخی آن پایه تحلیل می شود. بعد، پژوهش کم کم به سطح کلیات برمی گردد تا به حل پرسش ابتدایی نزدیک شود.
در نتیجه بررسی ها، به نظر می رسد این مسئله سه ریشه دارد.
یک، در سال های ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۸، ۵ درصد از ارزش نفت تولیدی به عنوان مالیات عملکرد شرکت نفت محسوب می شد؛ درحالی که بعد از آن، نفت دیگر بر درآمدهای مالیاتی تأثیر نداشت. بنابراین، این صرفاً یک تفاوت در قراردادهای حساب داری است.
دو، قیمت گذاری دستوری بعضی پایه ها را به شکل جدی مختل کرده است. به طور مشخص، به دلیل تثبیت نرخ ارز رسمی، مالیات بر واردات و ارزش افزوده آن کاهش یافته است. این موضوع بر مالیات فروش فراورده های نفتی هم مؤثر بوده است.
در نهایت، در اواسط دهه ۱۳۹۰، معافیت های گسترده ای به شرکت ها داده شد که در عرض چهار سال، درآمد مالیات بر شرکت های غیردولتی را به نصف کاهش داد.
بنابراین، به نظر می رسد در کنار هم، این سه عامل تا حدی به سؤال پژوهش پاسخ می دهند. 

گزیده سیاستی

چرا در دو دهه گذشته، آنطور که انتظار میرفت، درآمدهای مالیاتی افزایش پیدا نکرده اند؟ الف) بعضی پایه ها زمانی درآمدهای بالایی داشتند؛ اما قیمت گذاریها باعث شد این پایه ها تضعیف شوند. ب) از اواسط دهه ۱۳۹۰ ، معافیتهای گسترده ای به شرکتها اعطا شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات