Reports

Analysis of Challenges Facing the Endowment and Charitable Affairs Organization in Preserving Endowment Properties and Religious Sites and Maintaining Them (Per Clause J of Article 75 of the Seventh Development Program Law)

10.22034/report.mrc.2025.1404.33.7.21029
Abstract
Generating benefits from endowments and blessed shrines primarily depends on the health and survival of their principal properties. Therefore, preserving and maintaining them takes precedence over revenue generation and fulfilling intentions. The Endowment and Charitable Affairs Organization has dual roles in supervising and administering endowments, bearing responsibilities for preserving endowment properties and blessed shrines and maintaining them. This report, in light of Clause J of Article 75 of the Seventh Development Program Law emphasizing the revival and activation of these sites, seeks to analyze the organization's challenges in fulfilling its duties in this area. In 2023 and 2024, over one trillion tomans was spent in total on preserving and maintaining managed endowments, yet significant challenges remain, primarily: 1) insufficient endowment income for maintaining properties; 2) inadequate attention to preservation and maintenance in the organization's vision documents; 3) less successful cooperation with the Ministry of Cultural Heritage, Tourism, and Handicrafts in preserving endowed heritage. Proposals include: 1) preparing economic identification records for endowments and recording their development and prosperity needs; 2) granting local loans from high-income endowments and religious sites to low-income ones; 3) amending regulations for appointing trustees for endowed cultural heritage; 4) enhancing mechanisms for identifying and monitoring the preservation and maintenance of endowments and blessed shrines; 5) overseeing the implementation of supportive policies for shrine servants; 6) setting quantitative indicators for expenditures from administration fees, supervision fees, and independent donations; 7) reforming the organization's statistical and planning system regarding endowment and religious site preservation and maintenance.

Keywords

Maintenance of Endowments, Endowments and Charitable Affairs Organization, National Heritage, Ministry of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts, Preservation of the Endowed Property, Caretakers of Religious Sites
Subjects

 خلاصه مدیریتی

  • بیان / شرح مسئله

در اداره موقوفات، حفظ عین موقوفه بر سایر ابعاد و احکام وقف اولویت دارد؛ زیرا کسب هرگونه منفعت از موقوفات در گرو بقا و سلامت عین موقوفه است. بنابراین، حفظ و نگهداری موقوفات، شرط لازم شکل‌گیری زنجیره اقتصادی وقف به‌شمار می‌آید. ازاین‌رو، نظام حکمرانی در کشور نسبت به این مسئله بی‌تفاوت نبوده و ضمن تصویب قوانین مختلف در این زمینه، سازمان اوقاف و امور خیریه را برای سامان‌دهی و اداره امور موقوفات قرار داده و جهت حفظ و نگهداری اعیان موقوفات نیز -چه از شأن نظارتی و چه از شأن تولیت آن- وظایفی برعهده این سازمان قرار داده است.

در شرایطی که براساس گزارش‌های رسمی سالیانه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اولاً روند رشد تعداد موقوفات در پنج سال اخیر کاهشی بوده و ثانیاً در سال‌های 1402 و 1403، درصد هزینه‌های حفظ و نگهداری موقوفات و بقاع متبرکه از کل درآمدهای آنها از 10 درصد به 8.4 درصد رسیده است، اهمیت حفظ و نگهداری بیش از پیش نمایان خواهد شد.

بند «ج» ماده (75) قانون برنامه هفتم پیشرفت، مسئله احیا و فعال‌سازی موقوفات را مورد توجه قرار داده و سازمان اوقاف و امور خیریه را مکلف ساخته تا با همکاری سازمان صداوسیما و سازمان تبلیغات اسلامی، طرح احیا و فعال‌سازی موقوفات را جهت حمایت و تقویت فعالیت‌های قرآنی، هیئت‌ها، مساجد و بقاع متبرکه، با توجه به نیات واقفان، تا پایان سال اول برنامه تهیه کرده و به تصویب هیئت‌وزیران برساند. اما سازمان اوقاف و امور خیریه با چالش‌هایی در اجرای این تکالیف قانونی روبه‌رو است. به همین دلیل، مسئله گزارش حاضر، بررسی چالش‌های سازمان اوقاف و امور خیریه در اجرای تکالیف قانونی خود در زمینه حفظ و نگهداری این اماکن بوده و ضمن بررسی وضع موجود به ارائه راهکارهای پیشنهادی در این رابطه می‌پردازد.

  • نقطه‌نظرات / یافته‌های کلیدی

سازمان اوقاف و امور خیریه اعلام کرده است که هزینه حفظ و نگهداری موقوفات متصرفی در سال‌های 1402 و 1403 مجموعاً بیش از هزار میلیارد تومان بوده است اما با این وجود، مسئله حفظ عین موقوفات و بقاع متبرکه با چالش‌هایی روبه‌رو است که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

  1. کمبود منابع و اعتبار موقوفات جهت امور عمرانی اعیان: مهم‌ترین منابع تأمین هزینه‌های حفظ و نگهداری موقوفات و بقاع متبرکه، درآمدهای آنهاست. درحالی‌که سیاست‌های سازمان اوقاف برای ارتقای بهره‌وری اقتصادی موقوفات را نمی‌توان به‌طور کامل موفقیت‌آمیز دانست و بخشی از موقوفات و بقاع متبرکه کم‌درآمد یا بی‌درآمد مانده‌اند و همین امر، مسئله حفظ عین آنها را دشوار ساخته است. تدابیر جایگزین دیگری مثل اعطای وام یا تخصیص اعتبارات سالیانه از وجوه حق‌التولیه، حق‌النظاره و هدایای مستقل نیز اندیشیده شده ولی نتوانسته پاسخ‌گوی حجم نیازها باشد.
  2. چالش‌های همکاری سازمان اوقاف با وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی: با توجه به قدمت عمل وقف در گستره ایران، شمار قابل توجهی از موقوفات و اماکن مذهبی جزو میراث‌فرهنگی محسوب می‌شوند. به همین دلیل، حوزه وظایف سازمان اوقاف با تکالیف وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی هم‌پوشانی یافته که رفع این مسئله، نیازمند هماهنگی و همکاری‌های این دو سازمان است. اما آثار میراث‌فرهنگی بسیاری وجود دارند که در سال‌های گذشته به‌دلایل متعددی ازجمله بی‌توجهی یا ناآگاهی متولیان و هیئت‌امنا از قوانین حوزه میراث‌فرهنگی، محدودیت منابع و نیروی انسانی دو دستگاه برای شناسایی، نظارت و نگهداری مستقیم از آثار متکثر فرهنگی-تاریخی وقفی در کشور و همچنین اجرایی‌نشدن مفاد تفاهم‌نامه بین دو دستگاه در این زمینه، همچنان دچار مشکلات عمرانی بوده و سلامت عین آنها در خطر است.
  3. دشواری‌های تبدیل به احسن موقوفه: برخلاف اعیان غیروقفی که تبدیل به احسن آن یکی از روش‌های بهینه‌سازی دارایی به‌ شمار می‌رود، در مورد موقوفات موانعی وجود دارد. ماده (88) قانون مدنی اگرچه شرایط تبدیل به احسن موقوفات را مشخص ساخته، اما اولاً تعداد کمی از موقوفاتِ نیازمند به تعمیر یا مرمت را شامل می‌شود. ثانیاً در تبدیل موقوفات بخش قابل توجهی از سرمایه (زمین و بنای موقوفه) موقوفات از بین می‌رود. ازاین‌رو، اولویت‌های سیاستی سازمان اوقاف بر این بوده تا حتی‌الامکان اصل موقوفات را حفظ کند و این تدبیر قانونی به‌عنوان آخرین اولویت اقدامیِ سازمان اوقاف قرار گرفته است.
  4. کمبود خادمان مساجد و بقاع متبرکه در اثر اجرای ضعیف سیاست‌های حمایتی از آنها: اجرای ضعیف سیاست‌های حمایت از خادمان اماکن مذهبی توسط سازمان‌های مسئول ازجمله سازمان اوقاف و سازمان تأمین اجتماعی (در مورد بیمه این افراد)، موجب شده است تا استقبال از قبول زحمات حفظ و نگهداری اماکن مذهبی کاهش یابد. نتیجه آنکه، سازمان اوقاف با کمبود خادمان دائمی این اماکن روبه‌رو است.
  • پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

 جهت اصلاح سازوکارهای موجود، پیشنهاد ذیل ارائه می‌شود:

  1. تهیه شناسنامه اقتصادی موقوفات و درج نیازهای عمران و آبادانی در آن توسط سازمان اوقاف؛
  2. اعطای وام‌های محلی از موقوفات و اماکن مذهبی پردرآمد به موارد کم‌درآمد؛
  3. اصلاح ضوابط تعیین هیئت‌امنا برای موقوفات ثبت‌شده در آثار ملی؛
  4. ارتقای سازوکارهای شناسایی و نظارت بر حفظ و نگهداری موقوفات و بقاع متبرکه در سازمان اوقاف؛
  5. نظارت بر اجرای سیاست‌های حمایتی از خادمان مساجد و امکان مذهبی؛
  6. تعیین شاخص‌های کمّی برای مصارف عمرانی وجوه حاصل از حق‌التولیه، حق‌النظاره و هدایای مستقل؛
  7. اصلاح نظام آماری و برنامه‌ریزی سازمان اوقاف درخصوص حفظ و نگهداری موقوفات و اماکن مذهبی.

1. مقدمه و بیان مسئله

در اداره موقوفات، حفظ عین موقوفه بر سایر ابعاد و احکام وقف اولویت دارد؛ زیرا کسب هرگونه منفعت از موقوفات در گرو سلامت عین موقوفه است. بنابراین، حفظ و نگهداری موقوفات، شرط لازم برقراری زنجیره اقتصادی وقف به شمار می‌آید [1].

این مسئله در قوانین و اسناد بالادستی متعددی نیز مورد توجه قرار گرفته است. در ماده (6) «قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه» به‌کارگیری درآمد موقوفات به‌منظور بقای عین آنها بر سایر مصارف، مقدم دانسته شده است [2]. مواد (9، 19، 21 و 22) آیین‌نامه اجرایی قانون مزبور نیز حفظ عین موقوفه را از وظایف متولی برشمرده و نحوه هزینه‌کرد موقوفات و انجام امور مربوط به تعمیر و عمران آنها و همچنین تأمین منابع مورد نیاز برای این امور را مشخص کرده‌اند. در مواد (82 و 86) «قانون مدنی» نیز تعمیر و حفظ موقوفه از وظایف متولی محسوب شده و «مخارج تعمیر و اصلاح موقوفه و اموری که برای تحصیل منفعت لازم است» بر اجرای نیت واقف، مقدم شده است. بنابراین متولیان موقوفات پیش از اجرای مفاد وقف‌نامه، مکلف به حفظ عین موقوفه و فراهم‌کردن الزامات بقای آن خواهند بود.

پس از انقلاب اسلامی ایران، دستگاه سیاستگذاری کشور نسبت به موقوفات بی‌تفاوت نبوده و دیوان‌سالاری را راهبرد اصلی سامان‌دهی به مسائل موقوفات کشور قرار می‌دهد. ازاین‌رو، «سازمان اوقاف» پیشین، به «سازمان اوقاف و امور خیریه» تغییر نام یافته و قوانین مربوط به وظایف آن با اندک تغییراتی بازنویسی شدند [3] تا براساس قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه -به‌ویژه مواد (1، 3 و 7)- دو وظیفه کلی را برعهده بگیرد: اولاً، نظارت بر اداره تمامی موقوفات (اعم از متصرفی و غیرمتصرفی) و ثانیاً، اداره بعضی موقوفات و اماکن مذهبی (حسب مفاد مندرج در ماده (1) قانون مزبور). افزون‌براین، مطابق با بند «ج» ماده (75) «قانون برنامه هفتم پیشرفت»، سازمان اوقاف مکلف است «طرح احیا و فعال‌سازی موقوفات را با توجه به نیات واقفان تا پایان سال اول برنامه تهیه نموده و به تصویب هیئت‌وزیران برساند». بنابراین سازمان اوقاف -حسب مورد- به‌عنوان ناظر یا متولی موقوفات درباره حفظ عین موقوفات و اماکن مذهبی مسئولیت دارد.

 

شکل 1. نمودار سهم منابع مختلف از درآمد موقوفات متصرفی (تصویر راست) و بقاع متبرکه (تصویر سمت چپ) [4]

 

 

 

 

 

همان‌گونه که در شکل 1 مشاهده می‌شود، بخش قابل توجهی از درآمد موقوفات متصرفی درآمدزا به فرایند اجاره‌دهی یعنی اجاره‌ها و پذیره‌ها باز می‌گردد و بدیهی است که امکان اجاره‌دهی بدون حفظ عین یا بنای موقوفه، میسر نیست. همچنین در بقاع متبرکه نیز اگرچه اجاره‌ها و پذیره‌ها حدود 10 درصد از کل درآمد را در بر می‌گیرند ولی کسب سایر منابع ذکرشده در شکل 1، همانند هدایای نقدی و وجوه خاص بقاع، وابسته به حضور و ارتباط مردم با این مکان‌ها و در نتیجه، وابسته به سلامت بنای آنها است. اهمیت این مسئله پس از بررسی روند شمار موقوفات و درآمدهای آنها و البته هزینه‌های حفظ و نگهداری‌شان در سال‌های اخیر بهتر، بیش از پیش درک می‌شود.

جدول 1. شمار موقوفات و رقبات کشور در سال‌های مختلف[5]

سال

موقوفات

رقبات

تعداد

درصد رشد

تعداد

درصد رشد

1379

-

-

70،0000

-

1381

103,035

-

733,605

-

1385

118,370

-

871,881

-

1390

134,711

-

1,019,540

-

1395

189,804

-

972,825

-

1396

195,015

2.7

1,395,508

43.4

1397

196,980

1

1,278,864

8.3-

1398

203,189

3.1

1,323,660

3.5

1399

206,258

1.5

1,352,144

2.1

1400

209,345

1.5

1,393,299

3

1401

211,882

1.2

1,305,592

6.3-

1402

214,394

1

1,072,250

17.9-

براساس جدول 1، به‌رغم رشد سریع موقوفات در دهه 90، تعداد آنها در سال‌های اخیر رشد چندانی نداشته است. رشد منفی رقبات موقوفات در دو سال اخیر نیز پرسش‌هایی را برمی‌انگیزد: اینکه آیا کمتر شدن رقبات به اشتباه ثبت شده یا از بین رفته و واگذار شده‌اند؟ درهرصورت، بررسی عملکرد سازمان در این زمینه ضروری خواهد بود.

جدول 2. مقایسه درصد هزینه‌های حفظ و نگهداری از کل درآمد موقوفات و بقاع متبرکه در سال 1402 و 1403 [4] (مبالغ به میلیون ریال)

سال

موقوفات

بقاع متبرکه

هزینه حفظ و نگهداری

کل درآمد
(درصد رشد)

درصد هزینه از درآمدها

هزینه حفظ و نگهداری

کل درآمد
(درصد رشد)

درصد هزینه از درآمد

1402

4,081,803

40,946,289

10

27,000

13,513,983

0.2

1403

4,621,117

55,308,292
(%35)

8.4

0

19,435,045
(%43.8)

0

دیگر آنکه، نه‌تنها تعداد موقوفات در سال‌های اخیر رشد چندانی نداشته است، بلکه درصد هزینه‌های حفظ و نگهداری از کل درآمد موقوفات و بقاع متبرکه نیز کاهش یافته است (جدول 2). در چنین شرایطی مسئله عمران و آبادانی موقوفات و بقاع متبرکه موجود بیش‌ازپیش اهمیت می‌یابد.

ازاین‌رو، گزارش حاضر به‌دنبال بررسی اقدام‌ها و سازوکارهای سازمان اوقاف در رابطه با حفظ عین موقوفات و اماکن مذهبی است تا ضمن واکاوی وضع موجود و چالش‌های سازمان اوقاف در این زمینه، اقدام‌های ممکن و لازم برای رسیدن به پیش‌نیاز اصلی تحقق بند مذکور در قانون برنامه هفتم پیشرفت را پیشنهاد دهد.

دایره مفهومی «حفظ عین» در گزارش حاضر، دربرگیرنده موارد مندرج ذیل بخش «حمایت از عمران و حفظ عین موقوفات و بقاع متبرکه» در «آیین‌نامه‌های چگونگی هزینه‌کرد وجوه حاصل از حق‌التولیه، حق‌النظاره و هدایای مستقل و میزان حق‌الزحمه امین یا هیئت‌امنای اماکن مذهبی» است که سالیانه توسط هیئت‌وزیران تصویب می‌شود. براساس جدول «ب» آخرین آیین‌نامه مصوب در تاریخ 24 فرودین ماه 1404، حمایت از امور عمرانی و حفظ عین موقوفات عبارت است از: «1. بازسازی، تعمیر، تجهیز و نگهداری بقاع متبرکه و اماکن مذهبی اسلامی؛ 2. احیا، عمران و آبادانی رقبات موقوفات و بقاع متبرکه ازجمله طرح‌های سرمایه‌گذاری، توسعه گردشگری مذهبی و تهیه طرح جامع عمرانی؛ 3. اقدام‌ها و فعالیت‌های ثبتی در موقوفات، بقاع و اماکن متبرکه؛ 4. اقدام‌ها و فعالیت‌های حقوقی در موقوفات، بقاع و اماکن متبرکه؛ 5. جبران خدمت امین و هیئت‌امنای موقوفات و بقاع متبرکه (برای موقوفات فاقد درآمد)» [6].

براین‌اساس، اولین بخش از نوشتار حاضر را گزارش ارقام و آمارهای مرتبط با محورهای مذکور تشکیل می‌دهند. پس از آن، مهم‌ترین چالش‌های این زمینه که حاصل بررسی اسناد و گزارش‌های موجود و البته مصاحبه با ذی‌نفعان مختلف (سازمان اوقاف، وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، سمن‌های فعال در این زمینه و نخبگان دانشگاهی) بوده، بیان شده و در پایان، پیشنهادهای ممکن و راهبردی ارائه شده‌اند.

2. حفظ و نگهداری موقوفات و بقاع متبرکه در آینه ارقام

2-1. برنامه سازمان اوقاف درخصوص حفظ و نگهداری موقوفات در قوانین بودجه سالیانه

در قوانین بودجه سالیانه، عنوان برنامه‌ای که به‌طور مستقیم ناظر به حفظ عین موقوفات باشد، وجود ندارد. با این‌حال، جدول تکمیلی لایحه بودجه 1404 که اعتبارات دستگاه‌های تابعه بر حسب برنامه‌های آنها را نشان می‌دهد، محوری کلی با عنوان «راهبری، نظارت و اداره امور بقاع، اماکن مذهبی و موقوفات» درج شده است که جزئیات آن به شرح زیر است:

 

 جدول 3. اعتبارات پیشنهادی برنامه‌های مرتبط با اداره موقوفات و بقاع متبرکه در لایحه بودجه سال 1404 کل کشور (مبالغ به میلیون ریال)

عنوان دستگاه اجرایی / برنامه

اعتبارات هزینه‌ای

اعتبارات تملک دارایی سرمایه‌ای

جمع کل

1402

1403

برآورد 1404

1402

1403

برآورد 1404

سازمان اوقاف و امور خیریه

1,415,000

راهبری، نظارت و اداره امور بقاع، اماکن مذهبی و موقوفات

817,908

1,233,899

1,295,574

9,153

8,840

15,000

1,310,574

مأخذ: نگارنده.

با توجه به اینکه مبلغ برآوردِ پیشنهادی، با مبلغ مصوب در جدول 7-ب «قانون بودجه سال 1404 کل کشور» تفاوت چندانی ندارد، گمان می‌رود که اعتبارات مصوب برای برنامه اداره امور بقاع و موقوفات، مطابق با جدول بالا باشد. در جدول حاضر، سهم هزینه‌های حفظ و نگهداری موقوفات و بقاع متبرکه از سایر هزینه‌ها نامشخص است و تاکنون گزارشی از هزینه‌کرد اعتبارات تخصیصی و جزئیات آن نیز در دست نیست. درواقع، در قوانین بودجه سالیانه، تنها هزینه‌های سازمان اوقاف ثبت و تعیین می‌شوند و اثری از هزینه‌های حفظ و نگهداری موقوفات و اماکن مذهبی در آنها دیده نمی‌شود؛ اما قوانین مزبور صراحتاً به وظیفه اصلی سازمان اوقاف مبنی بر اداره و نظارت بر اماکن مورد نظر، اشاره کرده‌اند.

2-2. آیین‌نامه چگونگی هزینه‌کرد وجوه حق‌التولیه، حق‌النظاره و هدایای مستقل و میزان حق‌الزحمه امین یا هیئت‌امنای اماکن مذهبی

به استناد اصل (138) «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران» و تبصره «1» ماده (5) و ماده (12) قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه، هیئت‌وزیران نحوه هزینه‌کرد وجوه حاصل از دریافت هدایا، حق‌التولیه و حق‌النظاره را به‌طور سالیانه تصویب می‌کند تا این وجوه توسط سازمان اوقاف به مصرف برسد. اگرچه گزارشی از عملکرد درآمدها و هزینه‌های پیش‌بینی‌شده در آیین‌نامه‌های هزینه‌کرد وجوه سال‌های مختلف، در دست نیست اما برآورد اعتبارات ناظر به محورهای مصارف این درآمدها و همچنین هزینه‌های فعالیت‌های مرتبط با حمایت از عمران و حفظ عین موقوفات و بقاع متبرکه به شرح زیر است:

 

جدول 4. مصارف پیش‌بینی‌شده برای وجوه حق‌التولیه، حق‌النظاره و هدایای مستقل [6] (مبالغ به میلیون ریال)

محور هزینه

سال 1402

سال 1403

مبلغ

درصد از کل

مبلغ

درصد از کل

حمایت از برنامه‌های قرآنی

333,500

9.65

11,125,000

41.70

حمایت از عمران و حفظ عین موقوفات و بقاع متبرکه

295,000

8.54

853,000

3.20

حمایت از نشر معارف اسلامی و تبلیغات مذهبی

963,000

27.88

11,722,000

43.94

حمایت از فعالیت‌های اجتماعی

280,000

8.11

400,000.00

1.50

پشتیبانی از برنامه‌های مدیریتی، حفظ و اداره سازمان و اصحاب وقف

1,583,000

45.82

2,580,000

9.67

جمع کل

3,454,500

26,680,000

جدول 4 نشان می‌دهد که برخلاف سال 1402 که هزینه‌های «پشتیبانی از برنامه‌های مدیریتی، حفظ و اداره سازمان و اصحاب وقف» بیشترین سهم از هزینه‌ها را داشتند، سازمان اوقاف در سال 1403، بیش از 85 درصد هزینه‌کرد این وجوه را برای «حمایت از برنامه‌های قرآنی» و «حمایت از نشر معارف اسلامی و تبلیغات مذهبی» در نظر گرفته است. رشد ناگهانی این حوزه و کوچک‌شدن دیگر حوزه‌ها تأمل‌برانگیز است؛ چرا که وظیفه اداره، نظارت و نگهداری از موقوفات و اماکن مذهبی تنها به یک سازمان -یعنی سازمان اوقاف- سپرده شده، اما نهادهای دولتی و غیردولتی گوناگونی ازجمله سازمان تبلیغات اسلامی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در حوزه قرآن و نشر و معارف اسلامی ایفای نقش می‌کنند.

 

جدول 5. فعالیت‌های پیش‌بینی‌شده برای وجوه حاصل از حق‌التولیه و حق‌النظاره و هدایا در محور حمایت از عمران و حفظ عین موقوفات و بقاع متبرکه در سال‌های مختلف [6] (مبالغ به میلیون ریال)

فعالیت

1399

1400

1401

1402

1403

درصد رشد

حمایت از برنامه بازسازی، تعمیر، تجهیز و نگهداری بقاع متبرکه و اماکن مذهبی اسلامی

40,000

27,000

53,000

60,000

195,000

225

احیا، عمران و آبادانی رقبات موقوفات و بقاع متبرکه ازجمله طرح‌های سرمایه‌گذاری، تهیه طرح جامع عمرانی

78,000

10,000

12,000

70,000

180,000

157.14

اقدام‌ها و فعالیت‌های ثبتی در موقوفات، بقاع و اماکن متبرکه

30,000

45,000

70,000

100,000

338,000

238.00

اقدام‌ها و فعالیت‌های حقوقی در موقوفات، بقاع و اماکن متبرکه ازجمله دعاوی حقوقی و تنظیم لوایح

10,000

6,000

10,000

35,000

85,000

142.86

جبران خدمت امین و هیئت‌امنای موقوفات و بقاع متبرکه (برای موقوفات فاقد درآمد)

15,000

15,000

20,000

30,000

55,000

83.33

جمع کل

173,000

103,000

165,000

295,000

853,000

189.15

همان‌گونه که در جدول 5 دیده می‌شود، حمایت از برنامه بازسازی، تعمیر، تجهیز و نگهداری بقاع متبرکه و اماکن اسلامی بعد از اقدام‌ها و فعالیت‌های ثبتی بیشترین درصد رشد را داشته است. کل اعتبارات پیش‌بینی‌شده حوزه عمرانی و حفظ عین موقوفات در سال 1403 نیز نزدیک به 3 برابر سال 1402 بوده است. این‌درحالی است که مجموع درآمدها / هزینه‌ها 7.7 برابر شده‌اند. این بدان معنا است که در سال 1403، سهم این قبیل هزینه‌ها از کل مصارف با کاهش 5.5 درصدی نسبت به سال 1402، به حدود 3 درصد رسیده است.

علاوه‌بر محورهای جدول 5، بخشی از هزینه‌های مدیریتی، حفظ و اداره سازمان و اصحاب وقف همانند «جبران خدمت و افزایش بهره‌وری کارکنان، بازنشستگان، اصحاب وقف و بقاع متبرکه و اماکن مذهبی اسلامی» یا «حفظ و نگهداری املاک استیجاری [وقفیِ در اختیار سازمان]» به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم در حفظ عین موقوفات متصرفی مؤثرند. با کاهش تقریباً 35 درصدی سهم این هزینه‌ها، می‌توان چنین نتیجه گرفت که اگرچه درمجموع مبالغ هزینه‌های حفظ و نگهداری رشد قابل توجهی داشته‌اند، اما درصد هزینه‌های حفظ و نگهداری عین موقوفات و بقاع متبرکه از مجموع درآمدها در سال 1403، به‌طرز چشمگیری کمتر از سال قبل است.

 

2-3. جداول عملکرد مالی موقوفات و بقاع متبرکه در سال 1402 و 1403

ابتدای سال 1404، سازمان اوقاف جداولی از عملکرد درآمد و هزینه‌های موقوفات متصرفی و اشتراک‌التولیه و بقاع متبرکه در سال‌های 1402 و 1403 منتشر کرده است که موارد مرتبط با امور عمرانی و حفظ عین آنها در ادامه آمده است.

2-3-1. درآمد موقوفات متصرفی و بقاع متبرکه کل کشور

براساس جدول 6، در سال 1403، درآمد موقوفات متصرفی و اشتراک‌التولیه 34.24 درصد رشد داشته و از حدود 4 هزار میلیارد تومان به 5.5 هزار میلیارد تومان رسیده است. درآمد بقاع متبرکه نیز در سال 1403 نزدیک به 2 هزار میلیارد تومان برآورد شده است. وجوه اجاره و پذیره تقریباً 80 درصد از مجموع درآمدهای موقوفات را پوشش می‌دهند و مهم‌ترین منابع درآمدی موقوفات به‌ شمار می‌روند؛ درحالی‌که در بقاع متبرکه، «وجوه خاص بقاع متبرکه» و «هدایای نقدی» از اهمیت بالایی برخوردارند و نزدیک به 40 درصد درآمد آنها را تأمین می‌کنند [4].

جدول 6. مقایسه مهم‌ترین منابع درآمد موقوفات متصرفی و اشتراک‌التولیه و بقاع متبرکه [4] (مبالغ به میلیون ریال)

محل

منبع درآمدی

سال 1402

سال 1403

درصد رشد

موقوفات

وجوه اجاره

9,815,529

14,721,685

49.98

وجوه پذیره

24,546,358

29,085,166

18.49

وجوه سود سرمایه‌گذاری

92,251

1,180,575

1179.74

وجوه هدایای نقدی

2,124,448

1,922,110

9.52-

جمع درآمدها

40,946,289

55,308,292

35.08

بقاع متبرکه

وجوه اجاره

986,752

1,626,913

64.88

وجوه پذیره

151,434

133,439

11.88-

وجوه سود سرمایه‌گذاری

12

58,520

4875.6

وجوه هدایای نقدی

2,409,635

3,809,063

58.08

جمع درآمدها

13,513,983

19,435,045

43.81

سایر منابع

تبلیغات فرهنگ وقف

1,118

771

31.02-

فرهنگی بقاع

1,502

3,419

127.64

فرهنگی بقعه شهرستان

43

192

348.02

حق‌التولیه موقوفات متصرفی

2,363,235

2,882,483

21.97

حق‌التولیه موقوفات غیرمتصرفی

353,649

495,932

40.23

حق‌التولیه بقاع متبرکه

992,157

136,750

86.22-

جمع درآمدها

9,071,227

10,543,748

16.23

جمع کل

63,531,499

85,287,086

34.24

2-3-2. دارایی‌های مشهود موقوفات متصرفی و بقاع متبرکه کل کشور

دارایی مشهود به آن دسته از دارایی‌ها گفته می‌شود که ماهیت فیزیکی داشته و می‌توان آنها را لمس، مشاهده یا اندازه‌گیری کرد. امور مرتبط با حفظ و نگهداری موقوفات و بقاع متبرکه ناظر به این قسم از دارایی‌هاست. در جدول 7، ارزش مهم‌ترین دارایی‌های مشهود موقوفات و بقاع متبرکه در سال‌های 1402 و 1403 دیده می‌شود:

 

جدول 7. مقایسه برخی از دارایی‌های مشهود موقوفات و بقاع متبرکه در سال 1402 و 1403 [4] (مبالغ به میلیون ریال)

محل

عنوان دارایی

سال 1402

سال 1403

ثبت‌شده

استهلاک دارایی

مانده دارایی

درصد از کل

ثبت‌شده

استهلاک دارایی

مانده دارایی

درصد از کل

موقوفه

اموال غیرمنقول - زمین

600,728,781

11,928,228

588,797,553

95.25

595,655,595

4,880,885

590,774,710

94.47

اموال غیرمنقول - اعیانی

27,645,785

223,423

27,422,363

4.44

32,264,617

678,055

31,586,562

5.05

اموال منقول - تأسیسات

172,889

4,994

167,895

0.03

345,236

1,027

344,209

0.06

اموال منقول - ماشین‌آلات

33,531

424

33,108

0.01

140,571

0

140,571

0.02

اموال منقول - اثاثیه و منصوبات

1,201,018

18,961

1,182,057

0.19

1,602,605

8,642

1,593,963

0.25

اموال منقول - ابزارآلات و تجهیزات

179,862

4,097

175,765

0.03

269,660

102

269,558

0.04

جمع کل

630,353,523

12,180,914

618,172,609

630,920,480

5,570,390

625,350,091

بقاع متبرکه

اموال غیرمنقول - زمین

18,432,816

775,114

17,657,703

77.61

17,726,947

24,946

17,702,001

74.55

اموال غیرمنقول - اعیانی

2,389,003

39,896

2,349,107

10.32

2,421,145

1,523

2,419,622

10.19

اموال منقول - تأسیسات

139,220

1,243

137,977

0.61

309,102

2,128

306,973

1.29

اموال منقول - ماشین‌آلات

35,165

88

35,077

0.15

56,184

579

55,605

0.23

اموال منقول - اثاثیه و منصوبات

21,499,066

13,734

2,136,173

9.39

2,773,153

34,784

2,738,368

11.53

اموال منقول - ابزارآلات و تجهیزات

114,895

157

114,739

0.50

161,582

758

160,824

0.68

اموال منقول - وسایط نقلیه

74,205

2,126

72,220

0.32

96,191

352

95,980

0.40

جمع کل

23,586,171

833,256

22,753,055

23,810,048

65,164

23,745,024

سایر منابع

اموال غیرمنقول - زمین

0

0

0

0

0

0

0

0

اموال غیرمنقول - اعیانی

1,200

0

1,200

0.20

1,200

0

1,200

0.20

اموال منقول - تأسیسات

44,101

0

44,101

7.24

26,964

1

26,964

4.38

اموال منقول - ماشین‌آلات

8,747

80

8,747

1.44

22,814

80

22,814

3.71

اموال منقول - اثاثیه و منصوبات

452,192

134

452,089

74.25

463,384

1,035

462,349

75.14

اموال منقول - ابزارآلات و تجهیزات

21,641

10

21,641

3.55

23,038

10

23,028

3.74

اموال منقول - وسایط نقلیه

81,748

4,548

79,691

13.09

79,910

6,311

77,649

12.62

جمع کل

611,035

4,772

608,875

618,608

7,437

615,302

مجموع

654,550,729

13,018,942

641,534,538

655,349,136

5,642,990

649,710,417

بیش از 95 درصد از دارایی‌های موقوفات و نزدیک به 78 درصد از دارایی‌های بقاع متبرکه را «اموال غیرمنقول-زمین» تشکیل می‌دهند. در موقوفات پس از زمین، اعیان آنها بیش‌ترین سهم از دارایی‌های مشهود را دارند. در بقاع متبرکه نیز سهم اعیان و همچنین اثاثیه و منصوبات آنها هرکدام نزدیک به 10 درصد است که در رتبه‌های دوم و سوم ارزش دارایی قرار می‌گیرند.

 

2-3-3. هزینه‌های موقوفات متصرفی و بقاع متبرکه کل کشور

جزئیات هزینه‌های مرتبط با حفظ عین موقوفات و بقاع متبرکه کل کشور در جدول زیر مشاهده می‌شود:

جدول 8. هزینه‌های مرتبط با حفظ عین موقوفات متصرفی و بقاع متبرکه و نگهداری از آنها [4]

نوع

عنوان حساب

سال 1402

سال 1403

درصد رشد

مبلغ (ریال)

درصد از

کل هزینه‌ها

مبلغ (ریال)

درصد از کل هزینه‌ها

موقوفه

هزینه حفظ و نگهداری

4,081,802,598,535

20.54

4,621,117,304,239

15.83

13.21

هزینه‌های ماده (8) قانون تشکیلات و اختیارات سازمان اوقاف

0

0

0

0

-

هزینه‌های امور حقوقی و ثبتی

860,335,080,304

4.33

1,092,916,855,241

3.74

27.03

هزینه‌های حقوق اوقافی

0

0

0

0

-

جمع کل

19,870,746,657,955

29,198,765,510,077

46.94

بقاع متبرکه

هزینه حفظ و نگهداری

27,000,000,000

0.25

0

0

100-

هزینه‌های ماده (8) قانون تشکیلات و اختیارات سازمان اوقاف

0

0

0

0

0

هزینه‌های امور حقوقی و ثبتی

57,005,402,570

0.53

65,661,998,332

0.43

15.19

هزینه‌های حقوق اوقافی

0

0

0

0

0

جمع کل

10,750,717,472,864

100

15,198,358,508,107

100

41.37

سایر منابع

هزینه حفظ و نگهداری

0

0

325,021,000

0.002

-

هزینه‌های ماده (8) قانون تشکیلات و اختیارات سازمان اوقاف

0

0

0

0

0

هزینه‌های امور حقوقی و ثبتی

442,637,594,300

3.34

442,913,605,934

3.40

0.06

حقوق اوقافی

0

0

0

0

0

جمع کل

13,236,986,272,587

13,022,920,304,113

1.62-

جمع کل هزینه‌های مرتبط با حفظ و نگهداری موقوفات و بقاع متبرکه

5,468,780,675,709 

12.47

6,222,934,784,746 

10.84

13.79

مجموع هزینه‌ها

43,858,450,403,406 

57,417,044,322,297 

30.91

براساس جدول 8، نزدیک به یک‌پنجم از هزینه‌های موقوفات در دو سال اخیر، صرف امور مرتبط با عمران و حفظ عین آنها می‌شود، درحالی‌که در بقاع متبرکه سهم این قبیل هزینه‌ها حدود 1 درصد بیان شده است. همچنین هزینه حفظ و نگهداری بقاع متبرکه در سال 1403 صفر ریال گزارش شده که اگر درست نباشد، عملکرد سازمان اوقاف در جمع‌آوری و ارائه گزارش مورد سؤال است و اگر اعداد به‌درستی ثبت شده‌ باشند، تردیدهای جدی در کارآمدی شیوه مدیریت اماکن مذهبی به وجود خواهد آمد. گفتنی است اگرچه مجموع هزینه‌های حفظ و نگهداری موقوفات و بقاع متبرکه در سال 1403 بیش از 13 درصد رشد داشته است، اما درصد آن از کل درآمد موقوفات و بقاع متبرکه از 10 به حدود 8.4 کاهش یافته است (جدول 2). این کاهش می‌تواند تحت شرایطی به‌معنای نادیده‌گرفتن برخی هزینه‌های ضروری بوده و در مواقعی، ممکن است نتیجه روندهای موفق حفظ و نگهداری باشد. تحلیل بیشتر این مسئله نیازمند داده‌های بیشتری از ریزهزینه‌ها و وضعیت عین موقوفات یا بقاع متبرکه در سطح کشور است که به‌رغم پیگیری‌ها، داده‌ای ازسوی سازمان اوقاف به دست نرسید [7].

3. چالش‌های سازمان اوقاف و امور خیریه در حفظ عین موقوفات و بقاع متبرکه و نگهداری از آنها

3-1. ناتوانی سازوکارهای موجود برای تأمین هزینه‌های حفظ و نگهداری

3-1-1. درآمد ناکافی موقوفات و بقاع متبرکه کشور

براساس ماده (6) قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه و همچنین ماده (21) آیین‌نامه اجرایی آن، تأمین هزینه‌های عمرانی موقوفات متصرفی و غیرمتصرفی در مرحله اول از درآمد موقوفات انجام می‌شود. ازاین‌رو، سازمان اوقاف بخشی از درآمدهای موقوفات متصرفی را براساس نیاز و فوریت امور عمرانی کنار گذاشته و ذخیره می‌کند تا در مواقع نیاز صرف شوند. ولی تاکنون سیاست‌های سازمان اوقاف جهت افزایش بهره‌وری اقتصادی موقوفات به دلایل مختلفی همانند: تصدی‌گری در اداره موقوفات و اماکن مذهبی [8]، ناکامی در استقرار روش‌های درآمدزاییِ جایگزین اجاره‌داری [9] و تناسب‌نداشتن برخی موقوفه‌ها با ساختار شهری [10] به‌طور چشم‌گیری محقق نشده است. ازاین‌رو، همه موقوفات به درآمدزایی نرسیده و یا درآمد آنها اندک است. بنابراین، ذخیره عواید یک یا چندساله موقوفه، مطابق با تبصره ماده (6) قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه نیز کارگشا نخواهد بود.

در بقاع متبرکه نیز وضعیت چنین است. همان‌گونه که در جدول 9 مشاهده می‌شود، از 8،767 بقعه ثبت‌شده در سازمان اوقاف، بیش از 50 درصد آنها درآمد ندارند.

 

جدول 9. تعداد بقاع متبرکه استان‌ها برپایه سطح درآمد براساس سامانه سازمان اوقاف [7]

استان

تعداد کل

دارای درآمد

فاقد درآمد

شاخص کشوری (سطح یک)

شاخص استانی (سطح دو)

شاخص کشوری
(سطح سه)

تعداد

درصد

آذربایجان شرقی

200

48

24

152

4

4

40

آذربایجان غربی

98

23

23.47

75

1

4

18

اردبیل

171

50

29.24

121

1

5

44

اصفهان

713

396

55.54

317

14

35

347

البرز

83

38

45.78

45

6

2

30

ایلام

53

42

79.25

11

3

10

29

بوشهر

375

59

15.73

316

-

5

54

تهران

313

202

64.54

111

41

39

122

چهارمحال و بختیاری

96

79

82.29

17

2

5

72

خراسان جنوبی

95

80

84.21

15

5

12

63

خراسان رضوی

304

193

63.49

111

13

19

161

خراسان شمالی

163

60

36.81

103

2

1

57

خوزستان

417

111

26.62

306

9

12

90

زنجان

132

31

23.48

101

3

3

25

سمنان

165

88

53.33

77

3

9

76

سیستان و بلوچستان

15

12

80.00

3

1

1

10

فارس

1,303

421

32.31

882

11

23

387

قزوین

214

88

41.12

126

4

5

79

قم

107

65

60.75

42

13

17

35

کردستان

70

12

17.14

58

1

-

11

کرمان

197

167

84.77

30

14

21

132

کرمانشاه

67

37

55.22

30

1

10

26

کهگیلویه و بویراحمد

219

120

54.79

99

2

10

108

گلستان

126

79

62.70

47

4

12

63

گیلان

916

751

81.99

165

12

18

721

لرستان

107

82

76.64

25

6

7

69

مازندران

1,357

621

45.76

736

9

4

608

مرکزی

251

160

63.75

91

6

14

140

هرمزگان

158

74

46.84

84

2

9

63

همدان

198

92

46.46

106

1

9

82

یزد

84

77

91.67

7

3

18

56

جمع کل

8,767

4,358

49.71

4,409

197

343

3,818

از میان موارد دارای درآمد، تنها 5 درصد جزو سطح یک درآمدی به شمار می‌روند و بیشتر آنها (حدود 87 درصد) شاخص کشوری سطح سه (کم‌درآمد) دریافت کرده‌اند. مهم‌ترین علت این مسئله آن است که تکیه اصلی درآمدزایی بقاع متبرکه بر وجوهات مردمی -همانند نذورات، خیرات و صدقات- بوده (شکل 1) که بخشی از بقاع متبرکه به‌خاطر استقرار در مناطق محروم و روستاها، قدیمی‌بودن بناها و یا ناشناختگی آنها از این قبیل درآمدها برخوردار نمی‌شوند. همچنین، در موارد متعددی، امامزاده‌های کمتر شناخته‌شده، تحت‌تأثیر امامزاده‌های پر رفت‌وآمد قرار گرفته و تفاوت کم‌وبیش زیادی در توزیع وجوه مردمی بین آنها وجود دارد، به‌گونه‌ای که تمایل مردم برای پرداخت به امامزاده‌های نام‌آشناتر بیشتر از سایران است [7].

3-1-2. اعتبارات محدود و ناکافی برای اعطای وام به موقوفات

درهرصورت، در موارد پرشماری، تأمین هزینه‌های حفظ و نگهداری -به‌ویژه امور عمرانی- به منابعی بیش از درآمد موقوفات یا اماکن مذهبی نیاز دارد. در بند «ج» ماده )21( «آیین‌نامه اجرایی قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه» اجازه دریافت وام به متولیان و ادارات اوقاف داده شده است. بخشی از این وام‌ها می‌تواند توسط «صندوق قرض‌الحسنه مهرِ ماندگار» سازمان اوقاف به موقوفات اعطا شود. براساس اظهارات مدیر این صندوق، نزدیک به 600 میلیارد ریال اعطای تسهیلات کرده که نزدیک به 80 درصد آن در زمینه اشتغال‌زایی بوده است. آماری از میزان برخورداری موقوفات از وام‌های این صندوق یا هر مؤسسه مالی دیگری جهت حفظ عین موقوفه در دسترس نیست اما با توجه به اینکه حدود 211 هزار موقوفه و حدود یک میلیون و سیصد هزار رقبه در کشور وجود دارد [5] و هزینه‌های سالیانه حفظ و نگهداری بخشی از موقوفات و بقاع متبرکه بیش از 500 میلیارد تومان است [6]، گمان می‌رود که منابع مالی مورد نیاز برای حفظ عین موقوفات (تعمیر، نگهداری، مرمت و بازسازی) بسیار بیش‌تر از توان صندوق مهر ماندگار یا بودجه مصوب سازمان اوقاف (141.5 میلیارد تومان [11]) باشد [12].

در تاریخ 7 مهرماه 1388 طرحی با عنوان «طرح اعطای تسهیلات برای امور وقفی» به مجلس پیشنهاد شد. هدف طرح مذکور اعطای تسهیلات به واقفانی بود که دستگاه‌های اجرایی از احداث ساختمان و تجهیزات آن منتفع می‌شدند. در ماده (1) طرح پیشنهادی چنین آمده است: «بانک‌های دولتی مکلف‌اند تسهیلات مورد نیاز واقفان برای احداث ساختمان‌ها، تجهیزات و تأسیسات وقفی را در قالب طرح‌ها و پروژه‌های مصوب دستگاه‌های اجرایی تا سقف زمانی پانزده سال تأمین و پرداخت کنند». این طرح با مخالفت هیئت‌وزیران [13] و کمیسیون اقتصادی مجلس وقت مواجه شد. دلایل رد کمیسیون عبارت بودند از: اولاً مصلحت‌نبودن افزودن تعهدات جدید به بانک‌ها در شرایط کنونی و ثانیاً جلوگیری از دولتی‌شدن نهاد مردمی وقف [14].

3-1-3. ظرفیت محدود بنیاد عمران موقوفات به‌نسبت گستردگی موقوفات و بقاع متبرکه

بخشی از امور عمرانی موقوفات توسط «مؤسسه بنیاد توسعه و عمران موقوفات کشور» انجام می‌شود که زیر نظر رئیس سازمان اوقاف است. این مؤسسه در ابتدا، «صندوق عمران موقوفات کشور» نام داشت که با هدف تأمین منابع مالی امور عمرانی موقوفات کشور و در تاریخ 8 آبان ماه 1364 ایجاد شد و سپس در سال 1389 به مؤسسه‌ای عمرانی و اقتصادی با نام فعلی تغییر یافت. در اساسنامه این مؤسسه، «کمک به عمران، احیا، توسعه، بازسازی و مرمت موقوفات کشور» جزو اهداف ذکر شده است [15]. همچنین در ماده (29) آن چنین آمده است: «سود سالیانه مؤسسه پس از کسر هزینه‌های مربوطه و ذخیره افزایش سرمایه، به مصرف کمک به عمران موقوفات کشور می‌رسد».

شواهد حاکی از آن است که بنیاد عمران موقوفات بیشتر در زمینه اجرای امور عمرانی به‌عنوان بازوی سازمان اوقاف عمل کرده، به‌گونه‌ای که پروژه‌های عمرانی موقوفات به این بنیاد سپرده می‌شده است. بنیاد عمران موقوفات با جلب مشارکت بخش خصوصی، پروژه‌های متعدد و مختلفی را در کشور تا جایی انجام می‌دهد که به‌دلیل فراوانیِ پروژه‌های عمرانی، انجام این کار از توان آن خارج شده و بخشی از پروژه‌های محوله ناتمام باقی می‌ماند [7]. اما به اذعان مسئولان بنیاد، راهبرد بنیاد در سال‌های اخیر تغییر کرده و از نقش تصدی‌گری به تنظیم‌گری و نظارت روی آورده است؛ چنان‌چه با راه‌اندازی شرکت‌های زیرمجموعه و همچنین همکاری مؤثر با بخش خصوصی، بیشتر در نقش مدیر پروژه و هماهنگ‌کننده ایفای نقش می‌کند. اگرچه در رویکرد جدید، کارآمدی بنیاد نسبت به گذشته بیشتر شده است، اما بیشتر در نقش مولد و فعال‌ساز موقوفات ایفای نقش می‌کند. البته که مولدسازی موقوفات به‌طور غیرمستقیم حفظ عین موقوفات را در پی خواهد داشت اما با توجه به فراوانی، گستردگی و پراکندگی موقوفات در سطح کشور، ظرفیت بنیاد در تأمین منابع مورد نیاز برای مولدسازی یا حفظ عین موقوفات محدود خواهد بود و سازمان اوقاف به سازوکار اداره دیگری (در کنار این راهبرد) برای بهره‌ورسازی یا تأمین مالی هزینه‌های موقوفات نیاز دارد؛ به‌ویژه آنکه این بنیاد به‌صورت تخصصی بر موقوفات تمرکز دارد و امور حفظ و نگهداری بقاع متبرکه با مدیریت اداره‌کل بقاع متبرکه و اماکن مذهبی سازمان اوقاف و با همکاری هیئت‌امنا انجام می‌شود [7].

3-1-4. نابسندگی سازوکارهای شناسایی و نظارت بر حفظ و نگهداری موقوفات و اماکن مذهبی

سازوکارهای سازمان اوقاف برای شناسایی و نظارت بر امور مرتبط با حفظ و نگهداری موقوفات به سه دسته کلی تقسیم می‌شوند: 1. خوداظهاری، 2. بازدید دوره‌ای کارشناسان سازمان و 3. اظهارنظر کارشناسان بر طرح‌های ارائه‌شده توسط متولیان یا سرمایه‌گذاران در زمینه تعمیر یا توسعه موقوفات و اماکن مذهبی.

خوداظهاری شامل برخی شکایات واصله به سازمان و همچنین اظهارات یا درخواست‌های متولیان و هیئت‌امنا است که در بودجه‌ریزی سالیانه موقوفات (حسب ماده (20)) آیین‌نامه اجرایی قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه) یا نامه‌نگاری و یا سامانه میز خدمات الکترونیکی به سازمان اوقاف اعلام می‌شود و توسط کارشناسان این سازمان مورد بررسی قرار می‌گیرند. سازمان اوقاف در راستای یکسان‌سازی روندهای اجرایی و همچنین اطلاع‌رسانی به متولیان یا هیئت‌امنا، دستورالعمل‌های گوناگونی را (مانند «دستورالعمل تعمیر، نگهداری ساختمان‌ها و نحوه نظارت بر آنها» یا «شیوه‌نامه تهیه و تصویب طرح‌های جامع بقاع و اماکن متبرکه») تدوین و ابلاغ کرده است. به‌علاوه آنکه کارشناسان استانی در چهارچوب دستورالعمل‌های موجود و به‌صورت دوره‌ای از برخی موقوفات بازدید کرده و کاربرگ‌های مربوطه را تکمیل می‌کنند [7]. بخش دیگر نظارت‌های سازمان در فرایندهای تصویب طرح‌های توسعه، مرمت و عمرانی این اماکن انجام می‌شود که در چهارچوب آیین‌نامه‌های داخلی سازمان و تحت نظارت کارشناسان آن به تأیید می‌رسند [16].

اگرچه انسجام سازوکارهای مذکور در سال‌های گذشته افزایش یافته، اما وابستگی تمامی سازوکارها به حضور مستقیم کارشناسان سازمان در تمامی این فرایندها باوجود گستردگی و تنوع موقوفات موجب شده است که اولاً برخی فرایندها طولانی شوند [1]؛ ثانیاً جابه‌جایی مدیران و گاهی اوقات سلایق شخصی، فرایندها را دستخوش تغییر سازد [7] و ثالثاً بهره‌وری‌ها به نسبت سایر شیوه‌های اداره (مثل تمرکز بر تنظیم‌گری، تأسیس یا تأیید مراکز فنی ذی‌صلاح و برون‌سپاری امور، سامانه‌های برخط نظارت یا فعال‌سازی ظرفیت نظارت اجتماعی) کمتر باشد [8].

در چنین شرایطی خلأ نظام سازمان‌یافته شناسایی و نظارت به چشم می‌آید. به‌ویژه آنکه آماری از نیازهای گوناگون حفظ و نگهداری موقوفات و بقاع متبرکه وجود ندارد؛ زیرا به‌رغم تعیین فرایندهای اجرایی و اداری حفظ و نگهداری موقوفات، شاخص‌های مشخصی برای دسته‌بندی موقوفات براساس سلامت اعیان آن و نیازهای مرتبط با حفظ آنها وجود ندارد. عجیب‌تر آنکه در دیگر ابعاد اداره موقوفات -مانند درآمد یا نیات واقفان و یا کاربری‌های عرصه و اعیان آنها- دسته‌بندی‌های دقیق و آمارهای مشخصی به‌همراه جزئیات آنها یافت می‌شود [9].

3-2. کم‌توجهی اسناد چشم‌انداز سازمان به مسئله حفظ و نگهداری موقوفات و اماکن مذهبی

مسئله حفظ و نگهداری موقوفات و اماکن مذهبی در اسناد چشم‌انداز سازمان اوقاف حضور اندکی داشته و شاید یکی از علل نابسامانی مسئله حفظ عین موقوفات و نگهداری از آنها همین امر باشد. ابعاد مختلف وظایف سازمان اوقاف، مانند اجرای امینانه نیت، بهره‌وری اقتصادی، توسعه فرهنگ وقف و همچنین نشر معارف قرآن و اسلام در چشم‌اندازهای سازمان در سالیان مختلف تصریح شده‌اند اما مسئله حفظ و نگهداری موقوفات و بقاع متبرکه جز در یک مورد بیان نشده است.

حفظ موقوفات و نگهداری از آنها، اگرچه مقدمه ضروری اداره موقوفات شمرده می‌شود و ذکر لفظ «اداره» بر همه شئون آن دلالت دارد اما با توجه به اهمیت بنیادین آن برای تحقق کارکردهای گوناگون وقف، ضروری است که همچون سایر ابعاد آن، در اسناد بالادستی سازمان اوقاف مورد توجه قرار گیرد.

در ادامه، جزئیات این مسئله در دو سند چشم‌انداز سازمان اوقاف -که اولین آن مربوط به سال 1393 بوده و دومین در سال 1397 تدوین شده است- بررسی شده‌اند:

3-2-1. سند چشم‌انداز اول سازمان اوقاف

اولین سند چشم‌انداز سازمان اوقاف، 13 محور اصلی را در بر می‌گیرد که موارد مرتبط با حفظ عین موقوفات و بقاع متبرکه در جدول زیر آمده است:

جدول 10. محورهای مرتبط با حفظ و نگهداری موقوفات و اماکن مذهبی در سند چشم‌انداز اول سازمان اوقاف [10]

بند

متن

ارتباط

وجه ارتباط

2

دارای سامانه توانمند و اثربخش در شناسایی، احیا و اداره موقوفات و نظایر آن

غیرمستقیم

ایجاد پایگاه داده جامع

7

برخوردار از سامانه هدایت و نظارت بر موقوفات، بقاع متبرکه، مساجد و اماکن مذهبی، مؤسسات و بنیادهای خیریه کشور

غیرمستقیم

سامان‌بخشی نظارت بر موقوفات

8

برخورداری از مدیریت علمی، آینده‌نگر، کارآمد، مسئولیت‌پذیر، تحول‌آفرین، دارای سامانه‌های پیشرفته مدیریتی و اشراف اطلاعاتی

غیرمستقیم

سامانه‌های اشراف اطلاعاتی بر موقوفات

در هیچ‌کدام از بندهای سند چشم‌انداز سال اول، عبارتی که مستقیماً به حفظ عین موقوفات و نگهداری از آنها اشاره کرده باشد، وجود ندارد. فقط با تعمیم مفهوم اداره و درنظرگرفتن حفظ عین به‌عنوان جزئی از آن، می‌توان بندهای مندرج در جدول 10 را مرتبط با این مسئله دانست. با توجه به تأکید بیش‌ازاندازه این سند بر ابعاد فرهنگی و کم‌رنگ‌شدن ابعاد اقتصادی وقف و همچنین نداشتن برنامه اجرایی برای هر یک از محورها، در سال 1393 چشم‌انداز دوم تدوین شد تا نواقص سند چشم‌انداز اول را برطرف کند [10].

3-2-2. سند چشم‌انداز دوم سازمان اوقاف

در سند دوم، پنج حوزه اصلی 1. پیشگامی در خلق و توسعه ظرفیت‌های نهاد وقف؛ 2. حمایت امینانه از ارکان وقف؛ 3. اثرگذاری در تربیت دینی جامعه؛ 4. مرجع تبلیغ و ترویج فرهنگ قرآنی؛ 5. برخورداری از سرمایه انسانی و تشکیلات کارآمد و 21 سیاست کلان پیشنهاد شده است [10]. از میان حوزه‌های اصلی «حمایت امینانه از ارکان وقف» عبارتی است که می‌تواند بر مسئله حفظ عین موقوفات و بقاع متبرکه و نگهداری از آنها دلالت کند. در میان 21 سیاست کلان پیشنهادی، فقط بندهای بیان‌شده در جدول 11 به این مسئله توجه داشته‌اند که همچون گذشته، همگی ارتباط غیرمستقیمی با مسئله حفظ و نگهداری از موقوفات و اماکن مذهبی دارند.

جدول 11. بندهای مرتبط با مسئله حفظ و نگهداری موقوفات و بقاع متبرکه در سیاست‌های کلان سند چشم‌انداز دوم سازمان اوقاف [10]

بند

متن

ارتباط

وجه ارتباط

1

توجه به بهره‌وری در اداره موقوفات

غیرمستقیم

افزایش بهره‌وری موقوفات

9

توسعه مشارکت‌های مردمی در اداره امور بقاع متبرکه

غیرمستقیم

افزایش درآمد بقاع متبرکه

10

توجه به طراحی کالبدی بقاع متبرکه با رویکرد معماری اسلامی

غیرمستقیم

معماری بقاع متبرکه

12

ایجاد منابع مالی پایدار

غیرمستقیم

افزایش درآمد موقوفات و بقاع متبرکه

13

حفاظت و حراست دارایی بقاع متبرکه

مستقیم

نگهداری دارایی بقاع متبرکه

اگرچه در بند «10» سیاست‌های کلان به معماری بقاع متبرکه اشاره شده، اما توجه این بند بیش از حفظ عین بقاع متبرکه به کارکردهای فرهنگی و معماری ایرانی-اسلامی بوده است. همچنین در بند «13»، اولاً حفاظت و حراست دارایی‌های موقوفات ذکر نشده‌اند و ثانیاً، حراست فقط بخشی از مسئله حفظ و نگهداری را پوشش می‌دهد و دربرگیرنده امور عمرانی نمی‌شود. بنابراین می‌توان گفت که مسئله حفظ عین موقوفات و بقاع متبرکه در سندهای چشم‌انداز سازمان اوقاف به نسبت دیگر ابعاد اداره وقف، جلوه بسیار کم‌تری داشته است.

3-3. چالش‌های همکاری سازمان اوقاف و وزارت میراث‌فرهنگی در آثار تاریخی-فرهنگی وقفی

با توجه به قدمت تاریخی وقف در ایران و آثار انکارناپذیر آن در فرهنگ جامعه، بخشی از موقوفات حیثیت میراث‌فرهنگی یافته‌اند [17]. اگرچه آمار دقیقی از شمار موقوفاتی که در شمار آثار فرهنگی-تاریخی قلمداد می‌شوند وجود ندارد، اما به گفته مسئولان وزارت میراث، نزدیک به 4000 بنای وقفی وجود دارد که جزو آثار ملی محسوب می‌شوند و حفظ و نگهداری آنها مستلزم همکاری دو سازمان اوقاف و وزارت میراث‌فرهنگی است.

با توجه به ارتباط تنگاتنگ حوزه وقف و میراث‌فرهنگی، در ادامه به مسائل مشترک سازمان اوقاف و وزارت میراث‌فرهنگی درباره حفظ و نگهداری موقوفات و بقاع متبرکه‌ای که در شمار میراث‌فرهنگی هستند، اشاره می‌شود:

3-3-1. اجرانشدن یا بی‌توجهی به قوانین مرتبط با میراث‌فرهنگی در برخی موقوفات

بسیاری از موقوفات و بقاع متبرکه کشور مشمول تعریف آثار ملی مندرج در ماده اول «قانون راجع‌به حفظ آثار ملی» و ماده‌واحده «قانون ثبت آثار ملی» شده یا براساس ماده (1) «قانون اساسنامه سازمان [وزارت] میراث‌فرهنگی» از مصادیق میراث‌فرهنگی کشور هستند. همین امر، قوانین مختلف حوزه‌های میراث‌فرهنگی و اوقاف را به یکدیگر مرتبط ساخته است.

وظیفه حفظ و نگهداری از موقوفات برعهده متولیان است. ازسوی‌دیگر، قوانین متعددی ازجمله ماده (10) قانون اساسنامه سازمان [وزارت] میراث‌فرهنگی و ماده اول و پنجم قانون راجع‌به حفظ آثار ملی وجود دارد که ضمن احترام به حقوق مالک / متصرف، دولت و وزارت میراث‌فرهنگی را مکلف به حفاظت و نظارت بر آثار ملی یا میراث‌فرهنگی کرده است. بنابراین، سازمان اوقاف از حیث وظایف قانونی خود راجع‌به موقوفات و بقاع متبرکه و وزارت میراث‌فرهنگی از بُعد میراثی آنها، وظیفه حفظ و نگهداری این آثار را توأمان برعهده دارند. این مسئله سبب بروز برخی ناهماهنگی‌ها میان این دو سازمان شده است.و گفتنی است که در مورد نفایس ملی (اصل 83 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران) شرایط پیچیده‌تر است. فقدان اقدام تقنینی مشخص درباره این اصل، در کنار نبود نظام حقوقی پشتیبان برای حمایت و جرم‌انگاری موجب شده تا وزارت میراث‌فرهنگی اقدام به شفاف‌سازی مفاهیم، معیارها و فرایند صریح اجرای اصل مزبور نکرده [18] و بر دشواری شناسایی نفایس ملی وقفی و همچنین همکاری میان‌بخشی سازمان‌ها افزوده است.

قوانین و مقررات مختلفی جهت رفع ناهماهنگی‌ها تصویب شده‌اند. برای نمونه در ماده (15) «آیین‌نامه حفاظت از میراث‌فرهنگی کشور» چنین آمده است: «تعمیر و مرمت بقاع و اماکن متبرکه تاریخی و اموال منقول تاریخی-فرهنگی موجود در آنها با اطلاع قبلی و نظارت سازمان میراث‌فرهنگی کشور و توسط سازمان اوقاف و امور خیریه انجام خواهد شد». آیین‌نامه مذکور و همچنین ماده (6) «آیین‌نامه اموال فرهنگی، هنری و تاریخی نهادهای عمومی و دو‌لتی» و ماده (8) «نظام‌نامه اجرای قانون 12 آبان‌ماه 1309 شمسی راجع‌به حفظ آثار عتیقه» از دیگر نمونه‌های سامان‌بخش در این زمینه به شمار می‌روند اما این قوانین، به‌دلایل گوناگونی اجرا نمی‌شوند که برخی از آنها عبارت‌اند از:

3-3-1-1. محدودیت‌های رویکرد تصدی‌گرایانه در مواجهه با موقوفات متکثر و متنوع

هرکدام از موقوفات حسب وقف‌نامه، شرایط منحصربه‌فردی خواهند داشت. بنابراین، وزارت میراث‌فرهنگی به‌عنوان مسئول حراست، حفاظت، تعمیر و مرمت این بناها علاوه‌بر سازمان اوقاف (در مورد حدوداً 4000 اثر ملی وقفی [7]) با متولیان و شخصیت‌های حقوقی پرشمار موقوفات غیرمتصرفی نیز روبه‌رو خواهد بود که محدودیت‌های منابع مالی و نیروی انسانی آن سازمان، گستره پیگیری‌ها و نظارت مؤثر بر این آثار را دشوار می‌کند. به بیان دیگر، سازوکارهای سنتی که نیازمند حضور مستقیم کارشناسان وزارت میراث‌فرهنگی یا سازمان اوقاف در تمامی فرایندها هستند، راهبرد مناسبی برای پاسخ‌گویی به نیازهای این حجم از موقوفات و اماکن مذهبی نبوده، بلکه مستلزم به‌کارگیری روش‌های به‌روز شناسایی و یا بهره‌مندی از ظرفیت‌های غیردولتی ازجمله سازمان‌های مردم‌نهاد یا شرکت‌های خصوصی مرتبط است.

3-3-1-2. اطلاع‌رسانی و اقناع ناموفق هیئت‌امنا توسط سازمان اوقاف از حیثیت میراث‌فرهنگی و قوانین آن

سازمان اوقاف، حسب تبصره «3» ماده (1) قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه اقدام به نصب امین یا هیئت‌امنا در موقوفات و بقاع متبرکه کرده و طبق «‌آیین‌نامه نحوه انتخاب و برکناری شرایط و حدود اختیارات و وظایف امین یا هیئت‌امنای اماکن مذهبی و موقوفات» اعضای آن را انتخاب می‌کند. برخی از متولیان یا هیئت‌امنا نسبت به قوانین مرتبط با میراث‌فرهنگی توجه چندانی ندارند. بعضی از آنها تأخیر در تعمیر یا بازسازی را به مصلحت موقوفه نمی‌دانند و قسم دیگر، از قوانین و مقررات وزارت میراث‌فرهنگی برای آثار ملی آگاهی ندارند. برای مثال، در برخی مساجد چندصدساله، با نیت خیرخواهانه و در جهت تجهیز بنا به سیستم‌های به‌روز صوتی و تصویری درراستای برگزاری مراسم‌ها و رویدادهای مختلف، به عین موقوفه و حیثیت میراث‌فرهنگی آن صدمه وارد کرده‌اند.و براساس ماده (564) و ماده (566) «قانون مجازات اسلامی» این کار می‌تواند مصداق اقدام علیه میراث‌فرهنگی شمرده شده و برای هیئت‌امنا یا متولیان تبعات کیفری به همراه داشته باشد. بنابراین چه از حیث اداره موقوفات و چه از حیث حفظ حیثیت آثار ملی و میراث‌فرهنگی کشور، اقناع و آگاه‌سازی هیئت‌امنا و متولیان توسط سازمان اوقاف ضروری است.

در تفاهم‌نامه سال 1401 بین سازمان اوقاف و وزارت میراث‌فرهنگی نیز -که در ادامه توضیحات بیشتری درباره آن خواهد آمد- «تدقیق وظایف و اختیارات هیئت‌امنای اماکن تاریخی ثبت‌شده در فهرست آثار ملی» به‌عنوان مسئولیت‌های سازمان اوقاف درج شده اما شواهد حاکی از آن است که این مسئله به‌ویژه در استان‌های غیر تهران کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد [7]. درواقع، ابلاغ آیین‌نامه‌ها و تعیین سازوکارهای اداره موقوفات متصرفی مهم‌ترین اقدام‌های سازمان اوقاف در زمینه آگاه‌سازی به شمار می‌روند که ناکافی‌اند؛ زیرا اولاً بخش قابل توجهی از هیئت‌امنای این اماکن، خیران و تأمین‌کنندگان مالی آنها به‌شمار می‌روند و سازمان اهرم فشار مستقیمی برای ملزم‌ساختن آنها به تبعیت از ابلاغیه‌ها ندارد. ثانیاً آیین‌نامه نحوه انتخاب و برکناری شرایط و حدود اختیارات و وظایف امین یا هیئت‌امنای اماکن مذهبی و موقوفات به‌گونه‌ای است که شرایط خاص موقوفات میراث‌فرهنگی را در نظر نگرفته است. نتیجه موارد بیان‌شده در کنار عملکرد ضعیف دستگاه‌های نظارتی این حوزه و کنشگری نه‌چندان‌جدی آنها درخصوص انحرافات از قانون [19] آن شده که سازمان اوقاف تدابیر جایگزینی برای اصلاح روندهای اطلاع‌رسانی یا اقناع هیئت‌امنا اتخاذ نکند.

3-3-2. اجرایی‌نشدن کامل تفاهم‌نامه بین دو سازمان درخصوص حفظ و نگهداری میراث‌فرهنگی وقفی

سازمان اوقاف و وزارت [سازمان] میراث‌فرهنگی، جلسات و گفتگوهای مشترکی از گذشته، جهت هماهنگی بیشتر و رفع اختلافات میان دو سازمان برگزار می‌کردند و تاکنون تفاهم‌نامه‌های متعددی میان این دو سازمان امضا شده است که حسب یافته‌های مصاحبه با مسئولان ذی‌ربط، توفیق چندانی درخصوص حفظ و نگهداری میراث‌فرهنگی وقفی نداشته‌اند [7].

در آخرین اقدام مشترک، تفاهم‌نامه‌ای در تاریخ 28 اردیبهشت ماه 1401 میان سازمان اوقاف و وزارت میراث‌فرهنگی امضا شده که درحال‌حاضر، معیار عمل دو سازمان است. در بندهای «1» و «4» اهداف تفاهم‌نامه چنین آمده است: «حفظ و معرفی میراث‌فرهنگی» و «بهره‌گیری از ظرفیت‌های طرفین برای شناخت، ثبت، حفاظت، صیانت، مرمت، ساماندهی و معرفی کلیه آثار تاریخی منقول و غیرمنقول فرهنگی-تاریخی و طبیعی موقوفه و عام‌المنفعه و میراث معنوی (ناملموس) کشور در چهارچوب قوانین و ضوابط ملی حفاظت از میراث‌فرهنگی و طبیعی» [20].

برخی از مهم‌ترین اقدام‌های وزارتخانه و سازمان اوقاف در زمینه حفظ و نگهداری آثار که در تفاهم‌نامه بیان شده‌اند، در جدول 12 قابل مشاهده است.

 

جدول 12. وظایف مندرج در تفاهم‌نامه سازمان اوقاف و وزارت میراث‌فرهنگی ناظر به حفظ و نگهداری اماکن و اموال فرهنگی-تاریخی وقفی [20]

سازمان مکلف

اقدام مندرج در تفاهم‌نامه

مشترک

تهیه بانک اطلاعاتی مربوط به آثار منقول و غیرمنقول ثبت‌شده در فهرست آثار ملی و نیز آثار دارای ارزش تاریخی-فرهنگی تحت تولیت سازمان

تهیه و تدوین شیوه‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های اجرایی مشترک در راستای اجرای مفاد تفاهم‌نامه

عضویت مدیران کل یا نماینده تام‌الاختیار استان‌های وزارت در هیئت‌امنای بقاع متبرکه ثبت‌شده در فهرست آثار ملی در سطح استان‌ها

همکاری در تهیه و اجرای طرح‌های حفاظت، مرمت و ساماندهی آثار و مجموعه‌های ارزشمند فرهنگی-تاریخی در اختیار سازمان اوقاف تحت نظارت وزارت میراث‌فرهنگی

همکاری در اجرایی‌شدن ظرفیت‌های قانونی در زمینه مشارکت در تأمین مالی هزینه‌های مرمت آثار تاریخی وقفی با وجود تأکید بر موضوع ماده (98) «قانون برنامه ششم توسعه»، آیین‌نامه حفاظت از میراث‌فرهنگی شورای‌عالی امنیت ملی و قانون حمایت از بناها و بافت‌های فرهنگی-تاریخی

وزارت میراث‌فرهنگی

همکاری در تهیه و اجرای طرح‌های حفاظت، مرمت، ساماندهی و احیای عرصه و حرایم بقاع متبرکه و موقوفات ثبت‌شده در آثار ملی و دارای ارزش تاریخی-فرهنگی براساس قوانین و مقررات وزارت و سازمان با حفظ اصالت و تمامیت اثر

تدوین استانداردهای کمی و کیفی در طراحی و اجرای پروژه‌های حفاظت، مرمت، ساماندهی و احیای موقوفات و بقاع متبرکه

بررسی، تأیید و نظارت طرح‌های حفاظت، مرمت و احیای بقاع متبرکه و موقوفات ثبت‌شده در فهرست آثار ملی و دارای ارزش تاریخی-فرهنگی براساس قوانین و مقررات وزارت و سازمان

همکاری در جهت استفاده از اعتبارات مالی اختصاص‌یافته به احیا و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی در امکان وقفی و بقاع متبرکه ثبت‌شده در فهرست آثار ملی ایران

سازمان اوقاف

حفاظت و نگهداری مستمر از آثار و بناهای تاریخی و فرهنگی (منقول و غیرمنقول) تحت تولیت سازمان در چارچوب ضوابط و شیوه‌نامه‌های مرتبط با حفاظت از میراث‌فرهنگی کشور

تدقیق وظایف و اختیارات هیئت‌امنای اماکن تاریخی ثبت‌شده در فهرست آثار ملی و سایر فهرست‌های مربوطه (تحت تولیت سازمان [اوقاف]) برای رعایت ضوابط و قوانین ملی در حفظ عرصه و حرایم آثار و اولویت‌بندی بهره‌گیری از منابع وقفی و درآمدهای حاصله در جهت حفاظت و معرفی آثار

اختصاص سالیانه و مستمر بخشی از آموزش‌های ضمن‌خدمت مدیران و کارشناسان دفاتر فنی ستادی و استانی سازمان به آموزش‌های تخصصی مرتبط با شناخت و حفاظت از میراث‌فرهنگی تحت تولیت سازمان

اقدام‌های تفاهم‌نامه در حوزه حفظ و نگهداری میراث‌فرهنگی وقفی، به‌طور کلی شامل تعیین ضوابط و مقررات داخلی با همکاری طرفین، اجرا و حمایت از طرح‌های تعمیر، مرمت یا بازسازی آثار، مشارکت متقابل در تأمین هزینه‌های حفظ و نگهداری میراث‌فرهنگی وقفی و آموزش کارکنان می‌شود. در این میان که جای سامانه‌های اطلاعاتی جامع، به‌روز و برخط و نیز شیوه‌های جایگزین تأمین مالی -مانند راه‌اندازی صندوق مشترک- همچنان خالی است، مطابق با مفاد این تفاهم‌نامه، وزارت میراث‌فرهنگی بیشتر به‌عنوان تنظیم‌کننده آیین‌نامه‌ها و شیوه‌نامه‌های نگهداری، مرمت، تعمیر و بازسازی بناهای تاریخی وقفی و سازمان اوقاف به‌عنوان مجری شیوه‌نامه‌های وزارتخانه و البته واسطه آن با هیئت‌امنا و متولیان ایفای نقش می‌کنند.

در راستای اجرا و تحقق این تفاهم‌نامه، ضروری بود که «کمیته همکاری مشترکی» تشکیل شود تا متولی انجام برنامه‌ریزی‌ها و هماهنگی‌های مرتبط با اقدام‌های جدول 12 شود. شواهد حاکی از آن است که کمیته‌های مشترک توانسته‌اند تا حدی مشکلات حفظ عین بناهای تاریخی را رفع کنند اما ناهماهنگی‌ها و بی‌توجهی‌ها به قوانین حوزه میراث‌فرهنگی همچنان ادامه دارد.

برای نمونه، حتی بعد از انعقاد تفاهم‌نامه، محل تأمین اعتبارات امور عمرانی همچنان از اصلی‌ترین محل اختلاف دو سازمان است. وزارت میراث‌فرهنگی براساس قوانین متعددی ازجمله ماده (15) آیین‌نامه حفاظت از میراث‌فرهنگی کشور، ماده (6) قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه و مواد (19 تا 22) آیین‌نامه اجرایی آن، ماده (4) و ماده (6) «آیین‌ نامه اموال فرهنگی، هنری و‌ تاریخی نهادهای عمومی و دو‌لتی»، ماده (13) «قانون حمایت از مرمت و احیای بافت‌های تاریخی - فرهنگی» و همچنین مورد 1 بند «الف» ماده (98) قانون برنامه ششم توسعه، هزینه حفظ و نگهداری را برعهده موقوفه یا سازمان اوقاف می‌داند. در مقابل، سازمان اوقاف نیز باتوجه به بند «10» ماده (2) قانون اساسنامه سازمان [وزارت] میراث‌فرهنگی درباره وظایف این وزارتخانه و همچنین با تأکید بر ماده (5) قانون راجع‌به حفظ آثار ملی، هزینه‌های حفظ عین موقوفات میراثی را ازجمله وظایف وزارت میراث‌فرهنگی قلمداد می‌کند. نتیجه آنکه، براساس قوانین بیان‌شده، اگرچه سازمان اوقاف نقش برجسته‌تری در تأمین هزینه‌های میراث‌فرهنگی وقفی دارد اما هر دو سازمان ملزم به تأمین هزینه‌های حفظ و نگهداری این اماکن هستند و هیچ‌کدام از آنها حق شانه خالی‌کردن از این تکلیف را ندارند. اما متأسفانه تحقق کامل این قوانین باوجود مفاد صریح تفاهم‌نامه مبنی بر همکاری دو سازمان در تأمین این هزینه‌ها، به‌دلایل گوناگونی به‌ویژه در سطوح استانی، ناکام مانده است که برخی از آنها عبارت‌اند از: اولاً سازوکارهای ناهماهنگ و چندپارچه سازمان اوقاف در مدیریت موقوفات و اماکن مذهبی که افزایش مداخلات سلیقه‌محور را به‌دنبال داشته است؛ ثانیاً ناپایداری مدیران در سطوح مختلف دو سازمان که موجب غفلت از توافقات پیشین میان آنها می‌شود؛ ثالثاً ضعف نظام آماری و برنامه‌ریزی سازمان اوقاف در امور حفظ و نگهداری میراث‌فرهنگی وقفی؛ به‌علاوه آنکه بودجه‌ریزی این دو سازمان به‌گونه‌ای نبوده تا سهم هرکدام از این موارد مشخص و تدقیق شود [7].

3-4. دشواری‌های تبدیل به احسن موقوفه

گاهی اوقات خرابی موقوفه به حدی است که امکان انتفاع از آن وجود نداشته و به هر دلیل هزینه‌های لازم برای تعمیر آن وجود ندارد. در چنین شرایطی برای موارد غیروقفی، سازوکار تبدیل به احسن یکی از روش‌های افزایش بهره‌وری شمرده می‌شود اما در مورد موقوفات چنین نیست و اختلاف نظرهایی درباره امکان شرعی و قانونی تبدیل به احسن موقوفه وجود دارد [21]. البته در میان قوانین، ماده (88) قانون مدنی بیع موقوفه را تنها زمانی مجاز دانسته که «خراب شود یا خوف آن باشد که منجر به خرابی شود، به‌طوری‌که انتفاع از آن ممکن نباشد» و «عمران آن متعذر باشد یا کسی برای عمران آن حاضر نشود». تمامی موقوفاتی که به تعمیر نیاز دارند، حائز شرایط مذکور نیستند. در واقع، شمار قابل توجهی از موقوفات به‌رغم قدمت بالا و نیازهای عمرانی آنها، نه آن‌قدر درآمد دارند که از پس هزینه‌ها برآیند و نه به‌قدری آسیب‌دیده و مخروبه قلمداد می‌شوند که مشمول ماده (88) قانون مدنی شوند.

همچنین بند «19» سیاست‌های ابلاغی مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) به سازمان اوقاف «واگذاری تملک اعیان جز در موارد خاص و ضرورت» را ممنوع کرده است. بند مزبور در کنار ابلاغیه‌هایی همانند «بخشنامه شماره 4/394830 در تاریخ 10 مردادماه 1400 مبنی بر ممنوعیت فروش سرقفلی» نشان می‌دهند که تبدیل موقوفات، جزو رویکردهای اداره موقوفات در سازمان نیست [22]. در واقع، به‌خاطر ازبین‌رفتن بخش قابل توجهی از سرمایه موقوفه، تبدیل به احسن به‌درستی به‌عنوان «آخرین» راهکار در نظر گرفته می‌شود.

3-5. کمبود خادمان مساجد و بقاع متبرکه در اثر اجرای ضعیف سیاست‌های حمایتی از آنها

در بقاع متبرکه و مساجد، خدام بازوی اجرایی حراست و نگهداری اولیه از اماکن مذهبی هستند. اما سازمان اوقاف در این اماکن با کمبود خادمان دائمی روبه‌رو است که به ادعای برخی مسئولان سازمان اوقاف، مهم‌ترین دلیل آن اجرانشدن سیاست‌های حمایتی از خدام در سال‌های گذشته بوده است. مهم‌ترین سیاست حمایتی از خادمان مساجد، بیمه آنها بوده است که اولین بار در بند «ض» تبصره «14» «قانون بودجه سال 1386 کل کشور» ذکر شد. این حمایت تا آنجا ادامه یافت که در تبصره «3» بند «ت» ماده (75) قانون برنامه هفتم پیشرفت کشور نیز مورد تأکید قرار گرفته است، اما متأسفانه چند سالی است که به‌درستی اجرا نمی‌شودو. شواهد حاکی از آن است که از سال‌ 1397 به‌بعد، فهرست خادمان مساجد توسط سازمان اوقاف به‌روز نمی‌شود. سازمان اوقاف علت این مسئله را بی‌ضابطگی امور اجرایی و تبعات ناشی از آن می‌داند. توضیح آنکه خادمان مساجد ذیل کد کارگاه سازمان اوقاف به سازمان تأمین اجتماعی معرفی می‌شوند و در ادامه، هرگونه کم‌کاری از سوی سازمان تأمین اجتماعی یا خدام مساجد در امور اجرایی، به ضرر سازمان اوقاف تمام خواهد شد.

از دیگر علل مؤثر بر کمبود خادمین بقاع متبرکه، پایین‌بودن حق‌الزحمه و جبران خدمات آنها است. براساس بند «الف» ماده (19) آیین‌نامه اجرایی قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه حق‌الزحمه خادمان بخشی از هزینه‌های اداره مساجد، بقاع متبرکه و اماکن مذهبی به‌ شمار می‌روند اما همان‌گونه که پیش‌تر گفته شد، درآمد همه بقاع متبرکه یا اماکن مذهبی نمی‌تواند این هزینه‌ها را پوشش دهد. سازمان اوقاف برای جبران این کمبود و البته تأمین شرایط اولیه حفاظت و نگاهداری از مساجد، بقاع متبرکه و اماکن مذهبی بخش قابل توجهی از نیازهای خود در این زمینه را از طریق خدام افتخاری (حدود 11 هزار نفر) پوشش داده است [7]. همچنین سالیانه اعتباری ذیل بخش پشتیبانی از برنامه‌های مدیریتی، حفظ و اداره سازمان و اصحاب وقف در آیین‌نامه چگونگی هزینه وجوه حاصل از حق‌التولیه، حق‌النظاره و هدایای مستقل و میزان حق‌الزحمه امین یا هیئت‌امنای اماکن مذهبی جهت تأمین بخشی از هزینه‌های جبران خدمات خدام مستقر در اماکن مذهبی در نظر گرفته می‌شود. در سال 1403 حدود 158 میلیارد تومان بابت جبران خدمت و افزایش بهره‌وری کارکنان، بازنشستگان، اصحاب وقف و بقاع متبرکه و اماکن مذهبی اسلامی پیش‌بینی شده است اما جزئیاتی از هزینه‌های مختص خادمان در سند مذکور نیامده و گزارش مجزایی نیز توسط سازمان اوقاف منتشر نشده است. بااین‌وجود، بنا به گفته مسئولان سازمان اوقاف، معضل تأمین هزینه‌های حق‌الزحمه خادمان مساجد، بقاع متبرکه و سایر اماکن مذهبی همچنان پابرجا است [7].

4. نتیجه‌گیری و ارائه پیشنهادها

4-1. نتیجه‌گیری

4-1-1. سازوکارهای لازم اما ناکافی سازمان اوقاف برای تأمین هزینه‌های حفظ و نگهداری موقوفات و اماکن مذهبی

حفظ عین موقوفات و بقاع متبرکه که شامل نگهداری، مرمت، تعمیر و بازسازی بنای آنها می‌شود، فرایندی دائمی و هزینه‌بر است که تأمین این هزینه‌ها مستلزم برخورداری از منابع پایدار مالی است که درآمد موقوفات و بقاع متبرکه مهم‌ترین آنهاست. اگرچه سازمان اوقاف بخشی از درآمد موقوفات را حسب نیاز آن، برای مصارف عمرانی ذخیره کرده و در مواقع نیاز به مصرف می‌رساند اما سیاست‌های افزایش بهره‌وری اقتصادی موقوفات تاکنون در همه موقوفات موفقیت‌آمیز نبوده و شمار قابل توجهی از موقوفات و بقاع متبرکه کم‌درآمد یا بی‌درآمد مانده و تأمین هزینه‌های حفظ و نگهداری آنها با چالش همراه شده است. تخصیص اعتبارات حمایتی سالیانه، اعطای وام و جلب مشارکت بخش خصوصی به‌عنوان مهم‌ترین تدابیر جایگزین برای تأمین منابع مالی مورد نیاز شمرده می‌شود که با توجه به گستردگی موقوفات و اصرار سازمان بر تصدی‌گری و نه تنظیم‌گری اداره آنها، نتوانسته پاسخ‌گوی همه نیازها باشد. نتیجه آنکه تعداد بسیاری از موقوفات و بقاع متبرکه وجود دارند که نه توان درآمدزایی و رفع نیازهای ابتدایی عمران و نگهداری خود - حتی حق‌الزحمه خادمان- را دارند و نه به‌اندازه‌ای آسیب دیده‌اند که مشمول شرایط تبدیل به احسن موقوفات قرار بگیرند. بدتر آنکه رفته‌رفته مستهلک‌تر نیز می‌شوند.

4-1-2. نظارت، تقسیم وظایف و همکاری نه‌چندان کارآمد نهادهای مسئول در برابر حفظ و نگهداری میراث‌فرهنگی وقفی

سازمان اوقاف و وزارت میراث‌فرهنگی دو نهادی شناخته می‌شوند که در برابر حفظ و نگهداری میراث‌فرهنگی وقفی مسئولیت دارند. تقسیم وظایف این سازمان‌ها به‌گونه‌ای بوده که هماهنگی و همکاری بین‌بخشی مؤثری را نتیجه نداده است. هر دو سازمان وظایف کم‌وبیش مشابهی در شناسایی نیازهای عمرانی، تأمین هزینه‌های حفظ و نگهداری، تأیید یا رد طرح‌های تعمیر، مرمت، بازسازی و توسعه اماکن مورد نظر دارند؛ با این تفاوت که سازمان اوقاف مسئولیت بیشتری در اجرای امور داشته و وزارت میراث‌فرهنگی غالباً مکلف به تنظیم‌گری و نظارت بر فرایندهاست. اما نداشتن ضمانت اجرایی حقوقی و جای خالی ناظر بیرونی برای ارزیابی عملکرد بی‌طرفانه دو سازمان موجب شده است تا اولاً سازوکارهای حفظ عین موقوفات و اماکن مذهبی که در آثار ملی ثبت شده یا در شمار نفایس ملی منحصربه‌فرد هستند، تا حد زیادی تصدی‌گرایانه و وابسته به منابع محدود دو سازمان باشد؛ ثانیاً این امکان فراهم شده تا طرفین، پرداخت هزینه‌های عمران و آبادانی را به یکدیگر محول سازند. نتیجه آنکه با وجود تفاهم‌نامه‌های گوناگون میان دو سازمان، میراث‌فرهنگی وقفی کشور است که متحمل زیان و ضرر می‌شود.

4-1-3. خلأ سازوکارهای سازمان‌یافته و نظام‌مند شناسایی و نظارت بر حفظ و نگهداری موقوفات و افزایش گمانه‌زنی‌ها مبنی بر کم‌توجهی سازمان اوقاف به این مسئله

سازوکارهای شناسایی و نظارت بر حفظ و نگهداری موقوفات و اماکن مذهبی در سازمان اوقاف، حسب مورد متفاوت‌اند؛ به‌گونه‌ای که آمار دقیق و مشخصی از نیازهای این حوزه در سطوح مختلف ملی و استانی وجود ندارد. به‌علاوه آنکه، برخلاف دیگر ابعاد موقوفات همانند درآمدزایی، اجرای نیات، کاربری ساختمان‌ها، نوع اسناد و غیره، حتی دسته‌بندی مشخصی براساس نیازهای عمرانی وجود ندارد. فقدان نظام آماری مشخص در این حوزه وضعیت‌شناسی و برنامه‌ریزی جامع دراین‌باره را به امری ناممکن بدل ساخته است. به بیان دیگر، فرایندهای شناسایی و نظارت بر حفظ و نگهداری موقوفات و اماکن مذهبی در این سازمان به‌گونه‌ای است که آمارها، داده‌ها و روندها به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی نشده‌اند تا ضمن ارائه دقیق وضعیت سلامت اعیان موقوفات، اداره و اولویت‌بندی آنها را ممکن سازد. این درحالی است که در اداره سایر ابعاد موقوفات و بقاع متبرکه سازمان‌یافتگی نسبی مشاهده می‌شود و همین امر گمانه‌زنی‌ها مبنی بر کم‌توجهی سازمان اوقاف در طول سالیان مختلف به مسئله حفظ عین موقوفات و نگهداری از آنها را افزایش می‌دهد.

 

4-2. پیشنهادها

4-2-1. تهیه شناسنامه اقتصادی موقوفات و درج نیازهای عمران و آبادانی در آن توسط سازمان اوقاف

با توجه به‌ ضرورت افزایش بهره‌وری اقتصادی موقوفات، به‌عنوان مهم‌ترین راهبرد تأمین هزینه‌های حفظ و نگهداری آنها، معاونت بهره‌وری اقتصادی سازمان اوقاف می‌تواند برای هرکدام از موقوفات شناسنامه اقتصادی در نظر بگیرد تا ضمن معرفی ارکان وقف‌نامه، وضعیت عین موقوفه و میزان سلامت آن، اثر ملی بودن یا نبودن آن و همچنین استعدادهای سرمایه‌گذاری موقوفه را مشخص کند. این کار اولاً برنامه‌ریزی و اولویت‌بندی حفظ عین بناهای پراستعداد و البته درمعرض‌خطر را آسان‌تر کرده و ثانیاً معرفی موقوفه به بخش خصوصی را تسهیل و جذب سرمایه را میسر می‌سازد.

4-2-2. اعطای وام‌های محلی از موقوفات و اماکن مذهبی پردرآمد به موارد کم‌درآمد

با توجه به اینکه برخی بقاع متبرکه یا موقوفات در برخی استان‌ها بسیار بیش از نیازهای معمول خود (اعم از اجرای نیت، حق‌التولیه و حق‌النظاره، بودجه عمرانی و غیره) درآمد دارند، پیشنهاد می‌شود تا این امکان فراهم شود که موقوفات و بقاع متبرکه کم‌درآمد برای مصارف ضروری، همانند هزینه‌های حفظ عین بناهای وقفی یا اماکن مذهبی، از اماکن پردرآمدتر محلات خود (شهرستان، استان و یا اقلیم فرهنگی) وام بگیرند.

با توجه به محدودیت‌های فقهی و حقوقی که در زمینه هزینه‌کرد عواید موقوفات وجود دارد، اعطای این‌گونه وام‌ها در بقاع متبرکه موانع کمتری خواهد داشت. تدوین ضوابط اعطای وام و تسهیلات و همچنین شرایط دریافت‌کنندگان و از همه مهم‌تر، راه‌اندازی بستر یا سامانه‌های برخط بر عهده سازمان اوقاف خواهد بود.

4-2-3. اصلاح ضوابط تعیین هیئت‌امنا برای موقوفات ثبت‌شده در آثار ملی

با توجه به اهمیت نقش هیئت‌امنا در نگهداری و آبادانی موقوفات و اماکن مذهبی و همچنین با نگاهی به تجربیات گذشته همکاری سازمان اوقاف و وزارت میراث‌فرهنگی، جهت تقویت الزام‌های قانونی سازمان اوقاف درباره نحوه انتخاب هیئت‌امنا و اطلاع‌رسانی به آنها درخصوص ابعاد میراث‌فرهنگی موقوفات پیشنهاد می‌شود یک تبصره به شرح ذیل به ماده (2) آیین‌نامه نحوه انتخاب و برکناری شرایط و حدود اختیارات و وظایف امین یا هیئت‌امنای اماکن مذهبی و موقوفات با موضوع اصلاح ترکیب اعضای هیئت‌امنا الحاق شود:

تبصره الحاقی. در اماکنی که در فهرست آثار ملی ثبت شده‌اند و یا حسب تأیید وزارت از بناهای فرهنگی-تاریخی محسوب می‌شوند، حضور یک نماینده تأیید شده از سوی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی لازم است.

اگرچه تأیید طرح‌های تعمیر، مرمت و بازسازی آثار ملی توسط وزارت میراث‌فرهنگی در مواد قانونی مختلفی ضروری دانسته شده است، اما وظایف هیئت‌امنای اماکن مذهبی در ماده (7) آیین‌نامه مزبور درج شده و این آیین‌نامه مهم‌ترین محل رجوع آنها برای آگاهی از وظایف قانونی ایشان است. بنابراین در راستای تدقیق و شفافیت بیشتر مسئولیت هیئت‌امنا و جلوگیری از بروز مشکلات کیفری برای آنها، پیشنهاد می‌شود که یک تبصره به شرح ذیل به ماده (7) آیین‌نامه نحوه انتخاب و برکناری شرایط و حدود اختیارات و وظایف امین یا هیئت‌امنای اماکن مذهبی و موقوفات با موضوع ضرورت تأیید اقدام‌های حفظ و نگهداری هیئت‌امنا ازسوی کارشناسان وزارتخانه میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی الحاق شود:

تبصره الحاقی. درخصوص موقوفات و اماکن مذهبی که در فهرست آثار ملی ثبت شده یا از سوی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی از آثار فرهنگی-تاریخی به‌شمار می‌روند، اقدام‌های مرتبط با بندهای «ج»، «د» و «ه» مستلزم دریافت تأییدیه کارشناسان موردتأیید این وزارتخانه است.

4-2-4. ارتقا سازوکارهای شناسایی و نظارت بر حفظ و نگهداری موقوفات و بقاع متبرکه در سازمان اوقاف

با توجه به محدودیت‌ها و نواقص رویکردهای سنتی و نه‌چندان کارآمد سازمان اوقاف در شناسایی، نظارت و اجرای امور حفظ و نگهداری موقوفات و بقاع متبرکه، پیشنهاد می‌شود به‌جای سپردن کار مستقیم نظارت فنی بر اماکن موقوفه و بقاع متبرکه به یکی از معاونت‌های سازمان اوقاف و به‌کارگیری سیستم نظارت‌های دوره‌ای یا اتکا به خوداظهاری متولی و هیئت‌امنا در شناسایی نیازهای عمران و آبادانی این اماکن، از ظرفیت‌های دیگری همچون شرکت‌های خصوصی نظارت فنی یا سامانه‌های برخط استعلام و اظهار وضعیت استفاده شود. اطلاع‌رسانی عمومی درخصوص موقعیت موقوفات و بهره‌مندی از سازوکارهای سوت‌زنی برای جلوگیری از خرابی موقوفات از دیگر راهبردهای پیشنهادی جهت ارتقا سازوکارهای سنتی موجود به‌شمار می‌روند.

4-2-5. نظارت بر اجرای سیاست‌های حمایتی از خادمان مساجد و امکان مذهبی

با توجه به اجرای ناموفق سیاست‌های حمایت از خادمان اماکن مذهبی توسط سازمان‌های مسئول ازجمله سازمان اوقاف و سازمان تأمین اجتماعی در مورد بیمه این افراد، پیشنهاد می‌شود که در راستای فراهم‌کردن شرایط مناسب فعالیت این افراد به‌عنوان بازوان اجرایی حفظ و نگهداری اولیه اماکن مذهبی، کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی براساس آمارهای مرتبط با خادمان بقاع متبرکه و مساجد (که تاکنون در دسترس نبوده‌اند)، شاخص‌های کمّی مرتبط با تبصره 3 بند «ت» ماده (75) قانون برنامه هفتم پیشرفت کشور را به پیشنهاد سازمان اوقاف و همکاری وزارت میراث‌فرهنگی و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی معین کرده و نظارت بر اجرای بند مزبور را به‌همراه موضوع بند «ت» ماده (76) قانون برنامه هفتم پیشرفت کشور (طرح احیا و فعال‌سازی موقوفات) در اولویت قرار دهد.

4-2-6. تعیین شاخص‌های کمی برای مصارف عمرانی وجوه حاصل از حق‌التولیه، حق‌النظاره و هدایای مستقل

بخش قابل توجهی از اعتبارات حمایتی مرتبط با حفظ و نگهداری موقوفات سالبانه در آیین‌نامه چگونگی هزینه وجوه حاصل از حق‌التولیه، حق‌النظاره و هدایای مستقل و میزان حق‌الزحمه امین یا هیئت‌امنای اماکن مذهبی برآورد می‌شود اما جزئیات برنامه‌ریزی این وجوه و گزارش عملکرد آن توسط سازمان اوقاف منتشر نشده است. پیشنهاد می‌شود با توجه به اینکه درآمدها و هزینه‌های مندرج در این آیین‌نامه چندین برابر بودجه مصوب سالیانه سازمان اوقاف در قوانین بودجه سنواتی کشور بوده و مستقیماً در راستای اهداف و عملکرد سازمان هستند، شاخص‌های عملکردی مشخصی در تصویب آیین‌نامه ذکر شده و گزارش آن توسط سازمان اوقاف و امور خیریه به کمیسیون فرهنگی مجلس و هیئت‌وزیران ارسال گردد.

4-2-7. اصلاح نظام آماری و برنامه‌ریزی سازمان اوقاف درخصوص حفظ و نگهداری موقوفات و اماکن مذهبی

دسته‌بندی مشخصی از موقوفات و بقاع متبرکه براساس نیازهای عمران و آبادانی آنها در سازمان اوقاف وجود ندارد. این خلأ نظام آماری موجب شده تا برنامه‌ریزی درباره حفظ و نگهداری موقوفات بیش از آنکه به‌صورت سازمان‌یافته و براساس اولویت‌ها و شاخص‌های ازپیش‌تعیین‌شده‌ای باشد، به‌صورت موردی و براساس نظرهای کارشناسان صورت پذیرد. ازاین‌رو پیشنهاد می‌شود که اولاً نظام آماری جامع و دقیقی از نیازهای عمرانی موقوفات احصا و تهیه شود. ثانیاً براساس داده‌های آن، برنامه‌ریزی مشخصی درخصوص حفظ و نگهداری موقوفات و اماکن مذهبی انجام شود؛ به‌گونه‌ای که سازمان اوقاف برپایه میزان درآمد موقوفات کشور، استاندارد کمینه و بیشینه نسبت هزینه حفظ و نگهداری به کل درآمد موقوفات را به‌صورت جداگانه برای هرگونه از موقوفات بی‌درآمد، کم‌درآمد و پردرآمد تعیین کرده و در جهت برآورد یا تخصیص اعتبارات لازم سالیانه اقدام کند.

پیوست ها

پیوست 1.

جدول 1 پیوست. جدول کامل درآمدهای موقوفات متصرفی و اشتراک‌التولیه و بقاع متبرکه در سال 1402 و 1403

 

 

 

 

 

جدول 2 پیوست. کامل هزینه‌های موقوفات متصرفی و اشتراک‌التولیه و بقاع متبرکه در سال 1402 و 1403

 

 

 

جدول 3 پیوست. کامل دارایی‌های مشهود موقوفات و بقاع متبرکه در سال 1402 و 1403

 

 

 

 

شکل 1 پیوست. دستورالعمل تعمیر، نگهداری ساختمان‌ها و نحوه نظارت بر آنها

 

 

 

 

شکل 2 پیوست. برخی کاربرگ‌های مرتبط با فرایند تهیه و تصویب طرح‌های جامع بقاع و اماکن متبرکه

 

 

 

 

 

شکل 3 پیوست. کاربرگ‌های نظارتی امور فنی و عمرانی موقوفات و اماکن مذهبی

 

 

 

 

 

 

  1. سیاحی‌زاده فرد، س؛ 1403. واکاوی چالش‌های فعال‌سازی رقبات منفعتی و موقوفات مساجد کشور. ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 33(2).
  2. قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه (به‌همراه اصلاحات و الحاقات بعدی). 1363. مجلس شورای اسلامی.
  3. آجرلو، ا؛ آشنایی با مفاهیم حقوق عمومی؛ مفهوم وقف. 1393. تهران: پژوهشکده شورای نگهبان.
  4. گزارش‌های درآمد و هزینه موقوفات و بقاع متبرکه کل کشور و استان‌ها. .404, اداره‌کل مالی و ذی‌حسابی سازمان اوقاف و امور خیریه: تهران. ص. 150.
  5. رحمتی, م؛ سالنامه آماری فرهنگ و هنر در سال 1402. 1403. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص. 224.
  6. آیین‌نامه چگونگی هزینه‌کرد وجوه حاصل از حق‌التولیه، حق‌النظاره و هدایای مستقل و میزان حق‌الزحمه امین یا هیئت‌امنای اماکن مذهبی در سال ۱۴۰۲. 1402. هیئت‌وزیران. ص 14.
  7. ب ،موسی؛ نامه دعوت به مصاحبه با موضوع چالش‌های حفظ عین و عمران موقوفات و بقاع متبرکه کشور. مخاطب نامه: معاونان سازمان اوقاف و امور خیریه، هیئت‌امنا و معاونان مؤسسه بنیاد عمران و آبادانی موقوفات کشور، 1404. 2227/16200-82: ص.2.
  8. عصاره‌نژاد دزفولی، س. و ا. جمالی گندمانی، واکاوی چالش‌های همکاری بین بخشی سازمان اوقاف و امور خیریه با دستگاه‌های حوزه دین و ارائه راهکار. ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1403. 33(1).
  9. ابوجعفری، ر. ا؛ طراحی نظام جامع مدیریت اقتصاد وقف. 1399: تهران. ص. 400.
  10. مشکینی، ا؛ ا. شاکری‌منصور، و م. حاجی‌زاده، آسیب‌شناسی و راهبردهای کاربردی در درآمدزایی موقوفات با درآمد پایین. 1400. ص 1. تهران: طحان‌گستر.
  11. قانون بودجه سال 1404 کل کشور. 1403. مجلس شورای اسلامی. ص. 220
  12. کلهر، س؛ بررسی چالش‌ها و آسیب‌های مدیریت موقوفات. ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1389. 18(7).
  13. رحیمی، م؛ مخالفت هیئت‌وزیران با طرح ارائه تسهیلات برای امور وقفی و اعلام وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به‌عنوان نماینده دولت در جلسات کمیسیون. مخاطب نامه: معاونت حقوقی و امور مجلس رئیس‌جمهور، 1388. 154385/43562: ص 1.
  14. فتحی‌پور، ا؛ گزارش کمیسیون اقتصادی به مجلس شورای اسلامی درخصوص رد طرح ارائه تسهیلات برای امور وقفی. مخاطب نامه: مجلس شورای اسلامی, 1388. 914: ص. 4.
  15. اساسنامه بنیاد عمران و آبادانی موقوفات کشور. 1382، روزنامه رسمی کشور.
  16. عظیمی، ر؛ نگاهی به وظایف نظارت فنی در سازمان اوقاف، رسامدیا، 1403.
  17. نظری، ف. و ا. صالحی‌کاخکی، سازوکارِ تاریخی حفظ موقوفات در ایران. پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 1396. 15(7): ص. 239-257.
  18. شفیعا، س؛ بررسی شمولیت میراث جهانی ذیل اصل (83) قانون اساسی و ارائه بسته تقنینی. ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 2024. 32(7).
  19. زرندیان، ن؛ ارزیابی قوانین برنامه توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در حوزه‌های میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی. ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1401. 30(4).
  20. خاموشی، س. و س. ا. ضرغامی، تفاهم‌نامه همکاری فی‌مابین وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و سازمان اوقاف و امور خیریه. 1401. ص. 6.
  21. شکاری، ر. ع. و ا. کریمیان، تحلیل فقهی حقوقی بیع مال موقوفه. پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، 1389. 32(11): ص. 120-89
  22. خاموشی، س؛ سیاست‌های اجرایی سازمان اوقاف و امور خیریه. مخاطب نامه: معاونان سازمان اوقاف و امور خیریه، 1397. 1/36791: ص. 2.

Home

Contact Us