خلاصه مدیریتی

 ارتقای مهارت‌های دیپلماتیک نمایندگان در کنار اشراف آنان بر مجامع پارلمانی، دو رکن توانمندسازی هیئت‌های دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی است. در‌‌‌‌‌ این گزارش، ضمن معرفی مهم‌ترین مجامع پارلمانی، خلق نوآوری و ابتکار عمل برای کنشگری هوشمندانه هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم در مجامع مذکور نیز مورد توجه قرار گرفته است. اهمیت ‌‌‌‌‌این موضوع در کارآمدسازی و ارتقای اثربخشی اهرم‌های دیپلماتیک قوه مقننه به حدی است که موضوع مجامع پارلمانی و انتفاع حداکثری از ظرفیت آنان به‌عنوان یکی از برنامه‌های عملیاتی سال 1403 گروه پارلمانی دفتر مطالعات سیاسی مصوب شده است.

بیان/ شرح مسئله

بهره‌وری و نحوه کارآمدسازی فعالیت‌های دیپلماتیک قوه مقننه همواره از نظام مسائل اساسی حوزه سیاست خارجی جمهوری اسلامی ‌‌‌‌‌ایران بوده است. در ‌‌‌‌‌این میان دیپلماسی مجامع پارلمانی، تکمیل‌کننده دیپلماسی رسمی دولت در نهادهای بین‌المللی است و برایند ‌‌‌‌‌این دو نیرو، شکل‌گیری سیاست خارجی متوازن و کارآمد است. مشارکت فعال و هوشمندانه مجلس نوین انقلابی در مجامع پارلمانی به اعتبارزدایی از جنگ روایت‌های دشمن برای القای انزوای‌‌‌‌‌ ایران در نهادهای بین‌المللی کمک کرده و قدرت نرم کشورمان در عرصه منطقه‌ای و جهانی را ارتقا می‌دهد.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

• رصد مجامع پارلمانی نشان می‌دهد که نقش و کارکرد دیپلماتیک رئیس پارلمان در سپهر دیپلماسی نوین پارلمانی به‌سرعت در حال افزایش است و رؤسای پارلمان‌ها از طریق مذاکرات مستقیم یا تلفنی، شرکت در کنفرانس‌های مهم بین‌المللی، نطق خلاقانه و مهندسی شده در اتحادیه بین‌المجالس جهانی و ارائه ابتکارات سیاسی برای تنش‌زدایی و صلح پایدار، به‌مرور به مهم‌ترین کنشگر و مغز نرم‌افزاری دیپلماسی پارلمانی هوشمند تبدیل شده‌اند.
• حکمرانی نوین دیپلماتیک رؤسای پارلمان‌ها در ساختار دیپلماسی مکمل به حدی متحول شده است که دبیران کل در برخی پارلمان‌های ملی با تهیه نقشه مسیر دیپلماتیک رئیس پارلمان، ظرفیت‌های جدیدی را برای خلق ثروت و جهش ارزش‌افزوده مذاکرات دیپلماتیک با استفاده از ظرفیت رئیس مجلس در ابتدای فعالیت پارلمان تهیه می‌کنند.
• جمهوری اسلامی‌‌‌‌‌ ایران از مزیت بالای جغرافیایی، تمدن ‌‌‌‌‌ایرانی ـ اسلامی، اشتراکات مذهبی، منافع مشترک اقتصادی و کریدورهای حمل‌ونقل برای مشارکت فعال در مجامع پارلمانی برخوردار است و بهره‌وری مجلس دوازدهم از‌‌‌‌‌ این ظرفیت‌ها، سکوی جهش فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم در افق گام دوم انقلاب قلمداد می‌شود. از طرفی حمایت قانون برنامه هفتم پیشرفت از مبحث دیپلماسی عمومی، شرایط مساعدی را برای تحول در روابط دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی با سایر مجامع پارلمانی به‌وجود آورده است.
• یکی از اولویت‌های دیپلماتیک مجلس نوین انقلابی باید به سمت تأسیس مجامع پارلمانی منطقه‌ای با حضور کشورهایی باشد که در جغرافیای تمدن ‌‌‌‌‌ایرانی- اسلامی قرار گرفته‌اند که از مصادیق آن می‌توان به هند، پاکستان، تاجیکستان، افغانستان و برخی کشورهای آسیای میانه اشاره کرد.
• هر کشوری که مؤسس و مبتکر یک نهاد پارلمانی باشد از اقبال بالاتری برای میزبانی مقر سازمان برخوردار است.
• یکی از ظرفیت‌های مجلس نوین انقلابی در راستای استکبارستیزی و حمایت از نظام چندجانبه‌گرایی، انتفاع سیاسی از ظرفیت‌های «شبکه پارلمانی کشورهای جنبش عدم تعهد» است.
• یکی از فرصت‌های هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم برای مشارکت فعال در افق سپهر سیاسی اوراسیا، ریل‌گذاری نقشه راه خلاقانه برای مشارکت فعال در «اتحادیه رؤسای مجالس اوراسیا» است.
• رایزنی هیئت‌های دیپلماتیک مجالس روسیه و جمهوری اسلامی ‌‌‌‌‌ایران برای تأسیس اتحادیه بین‌المجالس کشورهای حاشیه دریای خزر و مجمع رؤسای مجالس کشورهای عضو سازمان اکو، مصداقی از مشارکت همکاری‌های مجالس ‌‌‌‌‌ایران و روسیه برای ‌‌‌‌‌ایجاد مزیت راهبردی از دریچه نهادگرایی پارلمانی است.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

• انتفاع حداکثری از اشتراکات هویتی، فرهنگی و جغرافیایی در مدار توانمندسازی دیپلماسی مجامع پارلمانی یکی از فرصت‌های گذار از مجلس سنتی به مجلس نوین با رویکرد تحقق اولویت‌های دیپلماسی عمومی قانون برنامه هفتم پیشرفت است.
• خلاقیت دیپلماتیک مجلس دوازدهم برای تأسیس اتحادیه بین‌المجالس کمربند راه و انتفاع راهبردی از مزیت ژئوپلیتیک ‌‌‌‌‌ایران با هدف شکوفاسازی دیپلماسی پارلمانی کریدور و بالا بردن هزینه دور زدن جغرافیای ‌‌‌‌‌ایران در کریدورهای جایگزین توسط برخی کشورهای همسایه و رقبای منطقه‌ای، از جلوه‌های دیپلماسی پارلمانی تحول‌گرا و‌‌‌‌‌ آینده‌نگر است.
• در برخی موارد، کشورهای پیرامون یک رودخانه بین‌المللی یا یک دریا، به سمت منطقه‌گرایی پارلمانی گام برداشته‌اند. در ‌‌‌‌‌این میان تأسیس «مجمع رؤسای پارلمان‌های کشورهای حاشیه دریای خزر» یا «مجمع رؤسای پارلمان‌های کشورهای حاشیه خلیج‌فارس و دریای عمان» می‌تواند ابتکاری از طرف مجلس دوازدهم برای تقویت امنیت دسته‌جمعی و صلح پایدار در دریای خزر و خلیج‌فارس با انتفاع حداکثری از اشتراکات جغرافیا و ژئوپلیتیک باشد. به عبارتی در حکمرانی نوین دیپلماسی پارلمانی، رابطه بین جغرافیا و سیاست به‌سرعت در حال افزایش است.
• ابتکار هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم برای تأسیس «مجمع رؤسای پارلمان‌های حامی مقاومت» که در آن گستره بالایی از کشورهای غرب آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین حضور داشته باشند، کشورهای حامی مقاومت را به یک قطب سیاسی اثرگذار در نظم نوین جهانی ارتقا می‌دهد.
• برخی مجامع پارلمانی همچون «مجمع پارلمانی ناتو» با رویکرد ژئو راهبردی و تغییر موازنه قدرت در گستره جهانی ‌‌‌‌‌ایجاد شده‌اند. نوآوری دیپلماتیک ریاست محترم مجلس شورای اسلامی برای تأسیس «اتحادیه رؤسای مجالس کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای» بخشی از دکترین دفاع هیبریدی برای استقرار نظم نوین جهانی با مشارکت هوشمندانه کشورهای مخالف نظام سلطه و یک‌جانبه‌گرایی است.‌‌‌‌‌ این اقدام، به مردمی‌سازی حکمرانی نوین دیپلماسی پارلمانی در سازمان همکاری شانگهای نیز کمک می‌کند.
• ابتکار دیپلماتیک مجلس دوازدهم برای تأسیس «رؤسای مجالس کشورهای عضو دی ـ هشت»، کنشگری مجلس دوازدهم در معماری نوین ترتیبات منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای را افزایش دهد.
• ریل‌گذاری مسیر دیپلماتیک مجلس دوازدهم در مجمع پارلمانی بریکس، دارای بازخورد مثبت بر توافق‌نامه جامع راهبردی ‌‌‌‌‌ایران و چین و دیپلماسی پارلمانی کریدور است.
• بالابردن ارزش‌افزوده دیپلماسی پارلمانی از طریق رایزنی‌های دیپلماتیک معاون اجرایی قوه مقننه در اجلاس‌های «مجمع دبیران کل مجالس قانونگذاری دنیا» از دیگر ابتکارات مجلس دوازدهم برای تقویت حمایت ستادی از حکمرانی نوین دیپلماسی پارلمانی است.

1. مقدمه

 مطالعه ساختار و مأموریت مجامع پارلمانی و بومی‌سازی تجارب و ابتکارات آنان، نقش بی‌بدیلی را در افزایش بهره‌وری فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان ‌‌‌‌‌ایفا می‌کند. مطالعه تطبیقی موردی پارلمان اروپا و پارلمان آفریقا نیز نشان می‌دهد که قبل از تأسیس ‌‌‌‌‌این دو مجمع پارلمانی، کشورهای اروپایی و آفریقایی دارای تجارب میدانی مناسبی در زمینه پایه‌گذاری مجامع پارلمانی منطقه‌ای بوده‌اند. درحال‌حاضر بیشترین تمرکز اداره مجامع قوه مقننه جمهوری اسلامی‌‌‌‌‌ ایران به سمت مجمع مجالس آسیا، اتحادیه بین‌المجالس اسلامی و اتحادیه بین‌المجالس جهانی معطوف شده است و تقویت مطالعات مرتبط با مجامع پارلمانی منطقه‌ای می‌تواند شکاف بین دیپلماسی آسیایی و دیپلماسی پارلمانی دوجانبه را مرتفع کند. در ‌‌‌‌‌این میان واکاوی اهداف و دلایل تأسیس مجامع پارلمانی منطقه‌ای و مستندسازی ابتکارات آنان می‌تواند در توانمندسازی دیپلماسی نهادی قوه مقننه برای گذار از دیپلماسی پارلمانی خطی به دیپلماسی پارلمانی چندلایه‌ای نقش مهمی را ‌‌‌‌‌ایفا کند. بررسی ریشه‌های تأسیس مجامع پارلمانی منطقه‌ای نشان می‌دهد که نقش جغرافیا، هویت و منافع مشترک در پایه‌گذاری آنها بسیار مؤثر بوده است. از طرفی مرجعیت شکل‌گیری برخی تهدیدات به‌صورت هیبریدی و فرامنطقه‌ای است که مقابله با آنها مستلزم هم‌افزایی ظرفیت‌های تقنینی و دیپلماتیک کشورهای مختلف در قالب مجامع پارلمانی منطقه‌ای است. تعمیق منطقه‌گرایی پارلمانی به‌صورت مستقیم، به تحقق برخی مواد فصل بیست و یکم قانون برنامه هفتم پیشرفت نیز کمک می‌کند که از مهم‌ترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کنشگری فعال در حوزه دیپلماسی عمومی (ماده (100))،
• تقریب ادیان و مذاهب و حمایت از جریان‌های وحدت‌آفرین در جهان اسلام (بند«۱» ماده (100))،
• تبیین دیدگاه‌ها و دستاوردهای جمهوری اسلامی ‌‌‌‌‌ایران در گستره فرامرزی با اولویت کشورهای منطقه و همسایه با استفاده از ابزار نوین دیپلماسی (بند«۱» ماده (100))،
• کنشگری فعال در مسائل مربوط به حوزه‌های حقوق بشر، خلع سلاح و محیط ‌زیست (بند«۲» ماده (100))،
• مدیریت بحران‌ها و مناقشات منطقه‌ای (بند«۲» ماده (100))،
• حمایت از نظام چندقطبی از دریچه پیشرفت روابط متوازن با کشورهای منطقه (تبصره بند «۲» ماده (100))،
• کمک به ارتقای جایگاه جمهوری اسلامی‌‌‌‌‌ ایران در سطوح منطقه‌ای و بین‌المللی با تأکید بر استفاده از ظرفیت سازمان‌های شانگهای، بریکس، اکو و اتحادیه اقتصادی اوراسیا (بند«9» ماده (101))،
• توسعه سواحل مکران با اولویت تکمیل بندر چابهار (بند«9» ماده (101)).

2. پیشینه پژوهش

 2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز

در ‌‌‌‌‌این بخش به مهم‌ترین تحقیقات انجام شده و پیشینه قوانین مرتبط با مجامع پارلمانی اشاره می‌شود. در جدول 1، به مهم‌ترین گزارش‌‌‌‌های مرتبط با مجامع پارلمانی اشاره شده است.

جدول 1. سوابق مطالعاتی مرتبط با دیپلماسی مجامع پارلمانی

2-2. سوابق تقنینی

در جدول 2، به مهم‌ترین مصوبات مجلس شورای اسلامی مرتبط با مجامع پارلمانی اشاره شده است.

جدول 2. پیشینه قوانین مرتبط با دیپلماسی مجامع پارلمانی

3. عناصر تأثیرگذار بر شکل‌گیری مجامع پارلمانی

 مطالعه سیر تطور تشکیل مجامع پارلمانی نشان می‌دهد که عناصر مختلفی در ‌‌‌‌‌ایجاد مجامع مذکور تأثیرگذار بوده‌اند که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

• جغرافیای مشترک

برخی مجامع به‌دلیل اشتراکات جغرافیایی ‌‌‌‌‌ایجاد شده‌اند که از مصادیق آن می‌توان به «مجمع مجالس قانونگذاری بالتیک»،  «کنفرانس نمایندگان پارلمان منطقه قطب شمال»  و «مجمع مجالس قانونگذاری کشورهای حوزه آند» اشاره کرد. در برخی موارد، کشورهای پیرامون یک رودخانه بین‌المللی یا یک دریا، به سمت منطقه‌گرایی پارلمانی گام برداشته‌اند تا بتوانند با استفاده از ظرفیت‌های دیپلماسی پارلمانی، به تنش‌زدایی و تقسیم منافع مشترک و تقویت صلح پایدار کمک کنند که از مهم‌ترین مصادیق آن می‌توان به «کنفرانس نمایندگان پارلمان دریای بالتیک»  و «مجمع پارلمانی سازمان همکاری‌های پارلمانی دریای سیاه»  اشاره کرد. در ‌‌‌‌‌این میان تأسیس «مجمع رؤسای پارلمان‌های کشورهای حاشیه دریای خزر»  یا «مجمع رؤسای پارلمان‌های کشورهای حاشیه خلیج‌فارس و دریای عمان»  می‌تواند ابتکاری از طرف مجلس دوازدهم برای تقویت امنیت دسته‌جمعی و صلح پایدار در دریای خزر و خلیج‌فارس با انتفاع حداکثری از اشتراکات جغرافیا و ژئوپلیتیک باشد.

برخی مجامع پارلمانی منطقه‌ای‌ به‌دلیل موقعیت بالای جغرافیای منطقه، دارای بُرد فرامنطقه‌ای هستند که از مصادیق آن می‌توان به مجمع پارلمانی کشورهای حوزه مدیترانه اشاره کرد که اعضای آن از منطقه یورو ـ مدیترانه هستند. ‌‌‌‌‌این موضوع، بستر مساعدی را برای تعمیق دیپلماسی پارلمانی بین کشورهای آسیایی با برخی کشورهای اروپایی فراهم کرده است. برخی مجامع پارلمانی نیز‌ به‌دلیل برخورداری از مزیت ژئوپلیتیکی، از تأثیر بالایی بر معادلات سیاسی و اقتصادی منطقه‌ای برخوردارند که از مصادیق آن می‌توان به «مجمع پارلمانی کشورهای حوزه مدیترانه» اشاره کرد [8] .

• پارلمان‌گرایی قاره‌ای

برخی مجامع پارلمانی با رویکرد تقویت پارلمان‌گرایی قاره‌ای ‌‌‌‌‌ایجاد شده‌اند. «پارلمان اتحادیه آفریقا»،  مجمع مجالس آسیا و پارلمان اروپا، سه مجمع پارلمانی‌ هستند که با رویکرد تقویت وحدت و انسجام قاره‌ای پایه‌گذاری شده‌اند. در ‌‌‌‌‌این میان، پارلمان اروپا از قوام و انسجام بالایی در ساختار سیاسی اتحادیه اروپا برخوردار است و‌ به‌دلیل نقش‌آفرینی بالای احزاب و فراکسیون‌ها، به‌صورت غیرمستقیم نقش مردم در حکمرانی پارلمان را افزایش داده است. در‌‌‌‌‌ این میان برخی نهادهای پارلمانی منطقه‌ای نیز در راستای تقویت منطقه‌گرایی قاره‌ای ‌‌‌‌‌ایجاد شده بودند، به‌طوری‌که در اساسنامه «مجمع پارلمانی ستینج»  که شامل مجمع پارلمانی مونته نگرو است، بر ضرورت همسویی مطلق اهداف مجمع با اهداف مندرج در اساسنامه پارلمان اروپا تأکید کرده بود [9].

پارلمان آفریقا نیز‌ به‌دلیل برخورداری از تجارب منطقه‌گرایی پارلمانی، از یک روند تکاملی در تأسیس مجامع پارلمانی منطقه‌ای برخوردار بوده است. با ‌وجود این، مجمع مجالس آسیایی به دلایل مختلف همچون اختلافات مرزی، تأثیرپذیری برخی کشورها از جنگ روایت‌های غرب، جنگ‌های قبیله‌ای، قومیت‌گرایی، هراس کشورهای کوچک‌تر از قدرت‌های بزرگ آسیا، برقراری روابط سیاسی برخی کشورهای اسلامی با رژیم منحوس صهیونیستی و فقدان تجارب لازم در حوزه منطقه‌گرایی پارلمانی، از سرعت و پتانسیل لازم برای تقویت منطقه‌گرایی قاره‌ای برخوردار نبوده است.

• پیشرفت پایدار

برخی مجامع پارلمانی همچون «مجمع مجالس قانونگذاری جامعه اقتصادی اوراسیا»،  «مجمع مجالس قانونگذاری آسه آن»،  «مجمع پارلمانی پاسیفیک برای جمعیت و توسعه»،  «مجمع نمایندگان پارلمان جامعه کارائیب»  و «مجمع رؤسا و نمایندگان مجلس سارک»  با هدف بهره‌وری از منافع مشترک اقتصادی، معافیت‌های مالیاتی، تشکیل مناطق آزاد تجاری و پیشرفت پایدار تأسیس شده‌اند.

• تقویت پیوند سیاسی

برخی ائتلاف‌های پارلمانی‌ براساس تحکیم پیوند سیاسی شکل ‌گرفته‌اند که از مهم‌ترین موارد آن می‌توان به «مجمع پارلمانی دولت‌های متحد روسیه بلاروس»  اشاره کرد. در ‌‌‌‌‌این میان، ابتکار هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم برای تأسیس «مجمع رؤسای پارلمان‌های حامی مقاومت» که در آن گستره بالایی از کشورهای غرب آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین حضور داشته باشند، می‌تواند کشورهای حامی مقاومت را به یک قطب سیاسی اثرگذار تبدیل کند.

• گویش زبانی

خاستگاه شکل‌گیری برخی نهادهای پارلمانی همچون «مجمع پارلمانی فرانکفونی»،  «مجمع پارلمانی کشورهای پرتغال زبان» و «مجمع پارلمانی کشورهای ترک‌زبان» اشتراکات زبانی بوده است. در ‌‌‌‌‌این میان تشکیل «مجمع رؤسای پارلمان‌های کشورهای فارسی‌زبان» می‌تواند ابتکاری از طرف مجلس دوازدهم برای تقویت دیپلماسی مجامع با بهره‌گیری از گویش‌های مشترک زبانی باشد.

• ریشه‌های قومی

خاستگاه تأسیس برخی مجامع پارلمانی همچون «اتحادیه مجالس قانونگذاری کشورهای عربی»، ریشه‌های قومی بوده است.

• مذهب و دین مشترک

برخی مجامع پارلمانی‌ براساس مذهب و دین مشترک ‌‌‌‌‌ایجاد شده‌اند که از مصادیق آن می‌توان به «اتحادیه مجالس کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی» و «مجمع مجالس قانونگذاری ارتدوکس» اشاره کرد.

• اهداف ژئو راهبردی و تغییر موازنه قدرت

برخی مجامع پارلمانی با رویکرد ژئو راهبردی و تغییر موازنه قدرت در گستره جهانی ‌‌‌‌‌ایجاد شده‌اند که از مهم‌ترین موارد آن می‌توان به «مجمع پارلمانی ناتو» اشاره کرد. در همین رابطه، ابتکار مجلس دوازدهم برای تأسیس نهاد نوظهور «مجمع رؤسای مجالس سازمان همکاری شانگهای» نقطه عطفی برای تقویت توازن در برابر گسترش ناتو به شرق و ارتقای موازنه قدرت در برابر غرب قلمداد می‌شود. اهداف برخی دیگر از معماران تأسیس مجامع پارلمانی منطقه‌ای، اشتراک‌گذاری ظرفیت‌ها برای مقابله با تهدیدات امنیتی بوده است که از مصادیق آن می‌توان به «مجمع پارلمانی سازمان امنیت و همکاری در اروپا» اشاره کرد.

• فعال‌سازی دیپلماسی پارلمانی سران

یکی از جلوه‌های تأسیس مجامع پارلمانی، بروز و ظهور مصادیق دیپلماسی پارلمانی سران و انتفاع حداکثری از پتانسیل‌های دیپلماتیک رئیس پارلمان است. برای مثال تأسیس «کنفرانس رؤسای پارلمان‌های اتحادیه اروپا» یکی از تدابیر مجالس قانونگذاری اتحادیه اروپا برای اتخاذ دیپلماسی فعال پارلمانی از دریچه گفتگوهای مشترک بین رؤسای مجالس کشورهای اروپایی است. اعضای ‌‌‌‌‌این کنفرانس از طریق برگزاری نشست‌های سالانه، به تبادل تجارب و ابتکارات پارلمانی اقدام می‌کنند.

شکل 1. پنجاه و دومین اجلاس سالیانه رؤسای هیئت‌‌‌‌های دیپلماتیک پارلمانی اتحادیه اروپا در پراگ [10]

قاره آفریقا نیز همانند اتحادیه اروپا تلاش کرده از ظرفیت غنی رئیس پارلمان در جهت تقویت دیپلماسی مجامع پارلمانی استفاده کند. برای مثال «کنفرانس رؤسای مجالس قانونگذاری غرب آفریقا» مصداقی از توجه حکمروایان قاره آفریقا به انتفاع حداکثری از پتانسیل دیپلماتیک رئیس پارلمان برای توانمندسازی جایگاه مجلس در حوزه سیاست خارجی است.

جدول 3. مجامع پارلمانی منطقه‌‌ای [11]

 4. ابتکارات دیپلماتیک مجلس دوازدهم

در راستای حکمرانی نوین دیپلماسی پارلمانی، نوآوری و حمایت مجلس دوازدهم از ابتکارات زیر می‌تواند فعالیت‌های هیئت‌های دیپلماتیک قوه مقننه را به سکوی تحقق اهداف سیاست خارجی قانون برنامه هفتم پیشرفت تبدیل کند. ‌‌‌‌‌این فرصت فراهم است مجلس دوازدهم با کاربست ابتکارات زیر، بخشی از دغدغه رهبر بصیر و دوراندیش انقلاب (مدظله‌العالی) در دیدار با نمایندگان مجلس دوازدهم مورخ 31 تیرماه سال 1403 برای تقویت دیپلماسی پارلمانی را مرتفع کند:

4-1. انتفاع دیپلماتیک از ظرفیت تمدن نوین اسلامی

یکی از اصطلاحات به‌کار رفته در بیانیه گام دوم، اشاره رهبر بصیر‌ انقلاب (مدظله‌العالی) به اصطلاح تمدن نوین اسلامی است. کشورهای مهمی از فرهنگ ‌‌‌‌‌ایرانی ـ اسلامی تأثیر پذیرفته‌اند و خواهند پذیرفت. به همین دلیل یکی از اولویت‌های دیپلماتیک مجلس نوین انقلابی باید به سمت ترسیم سازوکارهای تأسیس مجامع پارلمانی منطقه‌ای با حضور کشورهایی باشد که از هویت ‌‌‌‌‌ایرانی ـ ‌اسلامی تأثیر پذیرفته‌اند. برای مثال سفر رئیس مجلس دوازدهم به تاجیکستان در اکتبر سال 2024 (مهرماه سال 1403) به دعوت رستم امامعلی و محمدطاهر ذاکرزاده، رؤسای مجالس ملی و نمایندگان تاجیکستان، از ظرفیت‌های دیپلماسی پارلمانی سران و استفاده از پتانسیل دیپلماتیک رئیس مجلس شورای اسلامی برای کمک به دستگاه سیاست خارجی از طریق تسهیل ارتقای روابط بین دو کشور با تأکید بر عناصر مشترک هویتی و از سکوهای جهش دیپلماسی پارلمانی جمهوری اسلامی برای کنشگری عزت‌مندانه در جغرافیای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی آسیای میانه است.

شکل 2. دیپلماسی پارلمانی سران بین دو کشور جمهوری اسلامی ‌‌‌‌‌ایران و تاجیکستان در اکتبر 2024 [12]

4-2. ابتکار عمل در تأسیس مجامع پارلمانی منطقه‌‌ای‌ براساس منافع ملی و امنیت پیرامونی

یکی از نشانه‌های پویایی و کارآمدی هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم، ابتکار عمل در تأسیس مجامع پارلمانی است. پیشنهاد می‌شود در ریل‌گذاری فعالیت‌های دیپلماتیک چهارساله مجلس دوازدهم، تأسیس مجامع پارلمانی زیر در دستور کار قرار گیرند:

4-2-1. مجمع رؤسای مجالس کشورهای حامی مقاومت

در تمدن نوین اسلامی، به عنصر دین و معنویت، به‌عنوان یک مؤلفه امنیت‌آفرین و هویت‌بخش نگاه می‌شود. به همین دلیل در فرایند منطقه‌گرایی پارلمانی باید مصادیق استکبارستیزی بروز و ظهور داشته باشد. در همین راستا مذاکرات مقدماتی برای ‌‌‌‌‌ایجاد «مجمع رؤسای مجالس کشورهای حامی مقاومت» با حضور رؤسای مجالس کشورهایی همچون عراق، یمن، لبنان و برخی کشورهای آمریکای لاتین، می‌تواند عمق راهبرد دیپلماسی مجلس دوازدهم در گستره فرامنطقه‌ای را ارتقا دهد. اهمیت موضوع مقاومت و استکبارستیزی، پس از بشار اسد، و تشدید جنگ روایت‌های عبری ـ غربی برای القای افول جبهه مقاومت، می‌تواند اکسیر خنثی‌سازی روایت‌های کاذب و نماد بالندگی و روحیه انقلابی در فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان باشد.

از منظر عرف دیپلماتیک، هر کشوری که مؤسس و مبتکر یک نهاد پارلمانی باشد از اقبال بالاتری نیز برای میزبانی مقر سازمان برخوردار است. ابتکار و خلاقیت دیپلماتیک مجلس دوازدهم برای ‌‌‌‌‌ایجاد «اتحادیه مجالس قانونگذاری کشورهای حامی مقاومت» و متعاقب آن رایزنی برای استقرار دبیرخانه دائمی آن در تهران، می‌تواند بخشی از دغدغه رهبر معظم‌ انقلاب (مدظله‌العالی) در دیدار با نمایندگان مجلس دوازدهم مورخ 31 تیرماه سال 1403 برای کنشگری فعال و انقلابی نمایندگان در عرصه سیاست خارجی را مرتفع کند.

4-2-2. اتحادیه‌ بین‌المجالس کمربند راه

بررسی اهداف تأسیس برخی مجامع پارلمانی منطقه‌ای نشان می‌دهد که اغلب آنان‌ براساس حکمرانی پیشرفت و‌‌‌‌‌ ایجاد رابطه پایدار بین عنصر جغرافیا و دیپلماسی بنا شده‌اند. کریدور یا راه گذار بین‌المللی شمال ـ جنوب، در پی توافق سه کشور هند،‌‌‌‌‌ ایران و روسیه در سال ۱۳۷۹ کلید خورد. در همین راستا، پیشنهاد می‌شود یکی از نوآوری‌های هیئت‌های دیپلماتیک و گروه‌های دوستی مجلس دوازدهم به سمت ‌‌‌‌‌ایجاد «اتحادیه بین‌المجالس کمربند راه» متمرکز شود. تحقق ‌‌‌‌‌این هدف می‌تواند فرصت‌های چندمنظوره را برای کشورهای قرار گرفته در جغرافیای تمدن ‌‌‌‌‌ایرانی ـ ‌اسلامی به همراه داشته باشد و آسیای میانه و کشورهای پیرامونی کمربند راه را به یک منطقه راهبردی تبدیل کند. به عبارتی خلاقیت دیپلماتیک مجلس دوازدهم برای تأسیس اتحادیه بین‌المجالس کمربند راه و انتفاع سیاسی و اقتصادی از مزیت ژئوپلیتیک ‌‌‌‌‌ایران با هدف شکوفاسازی دیپلماسی پارلمانی کریدور و بالا بردن هزینه دور زدن جغرافیای ‌‌‌‌‌ایران در کریدورهای زمینی، ریلی، هوایی، دریایی و انرژی توسط برخی کشورهای همسایه و رقبای منطقه‌ای، از جلوه‌های مجلس انقلابی هوشمند و خلاق است. برای مثال هر دو کشور ‌‌‌‌‌ایران و چین در آسیای میانه، سواحل مکران، چابهار و توسعه زیرساخت‌های کریدور شمال ـ جنوب منافع مشترک دارند، به همین دلیل استفاده از ظرفیت‌های دیپلماتیک گروه‌های دوستی مجالس دو کشور برای حمایت از تأسیس اتحادیه بین‌المجالس کریدور راه از اهمیت راهبردی برای دو کشور برخوردار است.

4-2-3. مجمع رؤسای مجالس کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای

ابتکار دیپلماتیک ریاست محترم مجلس شورای اسلامی برای تأسیس «مجمع رؤسای مجالس کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای» بخشی دیگر از نقشه راه مجلس نوین انقلاب اسلامی برای کمک به استقرار نظم نوین جهانی با مشارکت هوشمندانه کشورهای مخالف نظام سلطه و یک‌جانبه‌گرایی است. شایان ذکر است الحاق دولت جمهوری اسلامی ‌‌‌‌‌ایران به سازمان همکاری شانگهای در 1401/11/4 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و از 1401/11/16 ابلاغ و اجرا شد [13] .

رایزنی‌های رؤسای گروه‌های دوستی مجلس شورای اسلامی با مجالس کشورهای عضو شانگهای یا رایزنی‌های دیپلماتیک رئیس قوه مقننه با دبیرکل ‌‌‌‌‌این سازمان، می‌تواند بستر مساعدی را برای پیشرفت همکاری‌های درون‌سازمانی و تأسیس مجمع رؤسای مجالس کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای فراهم کند. سازمان همکاری شانگهای تا سال 2025 میلادی دارای 9 عضو رسمی، سه عضو ناظر و 14 شریک گفتگو است. به‌غیر از فدراسیون روسیه، سایر اعضای رسمی کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای از قاره آسیا هستند و پایه‌گذاری مجمع مذکور، فرایند گسترش همکاری‌های قاره‌ای در راستای قرن پیش‌رو ـ قرن آسیا را نیز هموارتر می‌کند. هرچند سیاست خارجی فدراسیون روسیه نیز در حال چرخش به سمت آسیایی شدن و توجه به نهادهای آسیایی است.

جدول 4. اعضای رسمی، ناظر، میهمان و شرکای گفتگوی سازمان همکاری شانگهای [14]

سازمان همکاری شانگهای، یکی از نهادهای مهم منطقه‌ای است که با توجه به ظرفیت‌های جغرافیای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، فناوری و جمعیتی نخبگی کشورهای عضو، از پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن به یک قطب سیاسی، اقتصادی و نظامی در عرصه جهانی برخوردار است. مقابله با نفوذ ناتو به شرق، ‌‌‌‌‌ایجاد نظام امنیت دسته‌جمعی در آسیای میانه، ارائه جدول زمانی برای خروج پایگاه‌های نظامی آمریکا از آسیای میانه، جایگزینی نظام چندقطبی به‌جای سلطه یک‌جانبه‌گرایانه آمریکا، تعیین سازوکاری معین برای حل‌وفصل اختلافات مرزی و ‌‌‌‌‌ایجاد شبکه یکپارچه داده‌های مقابله با تروریسم و قاچاق مواد مخدر می‌تواند به‌عنوان بخشی از اهداف مشترک تأسیس اتحادیه بین‌المجالس شانگهای مورد توجه مجالس عضو قرار گیرد. از طرفی استقرار امنیت پایدار در آسیای میانه و اوراسیا از اهداف تأسیس سازمان همکاری شانگهای است که نقش مهمی را در کمک به کمربند راه، احیای جاده ابریشم و کریدور شمال- جنوب ‌‌‌‌‌ایفا می‌کند.

مبنای فعالیت سازمان همکاری شانگهای، اساسنامه آن است که در 26 ماده در در هفتم ژوئن 2002 (17 خردادماه سال 1381) به امضا و تصویب اعضا رسید. بررسی اظهارات و مواضع رؤسای کشورهای عضو شانگهای، نشانگر اهمیت و دغدغه بالای ‌‌‌‌‌این سازمان به دو موضوع امنیت غذایی و انرژی است، به‌طوری‌که محور سخنان دبیرکل سازمان همکاری شانگهای در «هفدهمین نشست سران شرق آسیا» مورخ 14 نوامبر  2022(23 آبان‌ماه سال 1401) نیز بر دو محور امنیت غذایی و انرژی متمرکز شده بود. عضویت جمهوری اسلامی ‌‌‌‌‌ایران در سازمان همکاری شانگهای، پنجره جدیدی را برای استقرار امنیت پایدار در مناطق التهاب‌آفرین و تنش زا مانند افغانستان فراهم کرده است.

ابتکار تأسیس «اتحادیه رؤسای مجالس کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای» توسط ریاست محترم قوه مقننه، نه‌تنها نقش و جایگاه مجلس دوازدهم در تعمیق و پیشرفت همکاری‌های متوازن با کشورهای عضو ‌‌‌‌‌این پیمان را افزایش می‌دهد، بلکه پایه‌گذاری ‌‌‌‌‌این مجمع پارلمانی، وزن سیاسی و شعاع اثرگذاری سازمان همکاری شانگهای در ساختار جهانی و ترتیبات منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای را افزایش داده و به مردمی‌سازی فرایند تصمیم‌گیری در‌‌‌‌‌ این نهاد کمک می‌کند.

4-2-4. مجمع رؤسای مجالس کشورهای حاشیه دریای خزر

رایزنی هیئت‌های دیپلماتیک مجالس روسیه و جمهوری اسلامی ‌‌‌‌‌ایران برای تأسیس مجمع رؤسای مجالس کشورهای حاشیه دریای خزر و مجمع رؤسای مجالس کشورهای عضو سازمان اکو، مصداقی از مشارکت همکاری مجلسین ‌‌‌‌‌ایران و روسیه برای‌‌‌‌‌ ایجاد مزیت راهبردی از دریچه نهادگرایی پارلمانی است.

4-2-5. اتحادیه مجالس قانونگذاری کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی دی هشت

«سازمان همکاری اقتصادی دی هشت» در سال ۱۹۹۷ در استانبول تأسیس شد و کشورهای بنگلادش، مصر، اندونزی،‌‌‌‌‌ ایران، مالزی، نیجریه، پاکستان و ترکیه در آن عضو هستند. حرف «دی» اول کلمه «توسعه» به زبان انگلیسی است. رایزنی نمایندگان مجلس دوازدهم برای تأسیس «رؤسای مجالس کشورهای عضو دی ـ هشت»، می‌تواند کنشگری ابتکارات دیپلماتیک نمایندگان در مدیریت سیاسی نظام‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای را افزایش دهد. ‌‌‌‌‌این پیمان به‌منظور‌‌‌‌‌ ایجاد روابط مستحکم اقتصادی و تقویت سهم ‌‌‌‌‌این کشورها در بازارهای جهانی و برقراری گفتگو با کشورهای صنعتی به پیشنهاد «نجم‌الدین اربکان»، نخست‌وزیر اسبق اسلام‌گرای ترکیه شکل گرفت.

شکل 3. اجلاس سازمان همکاری‌‌‌‌های اقتصادی دی ـ هشت در دسامبر 2024 در قاهره [15]

4-3. ریل‌‌‌گذاری پتانسیل‌‌‌‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم در مجمع پارلمانی بریکس

یکی از ملزومات مقابله با یک‌جانبه‌گرایی و تعمیق روابط پایدار با قدرت‌‌‌‌های نوظهور، عضویت جمهوری اسلامی‌‌‌‌‌ ایران در «مجمع پارلمانی بریکس» است. «بریکس» گروهی از کشورها به رهبری قدرت‌های نوظهور اقتصادی است و عنوان آن کوته‌نوشتی است که از به‌هم‌پیوستن حروف اول نام انگلیسی آن کشورها یعنی برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی ساخته شده است. در اجلاس بریکس در شهریورماه سال 1402 در آفریقای جنوبی، پنج عضو اصلی ‌‌‌‌‌این گروه با عضویت جمهوری اسلامی‌‌‌‌‌ ایران، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، مصر، اتیوپی و آرژانتین موافقت کردند و از اول ژانویه سال 2024 به‌صورت رسمی فعالیت آنان آغاز شود.

مشارکت هوشمندانه هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم در بریکس دارای منفعت چندلایه‌ای است. برای مثال عضویت جمهوری اسلامی ‌‌‌‌‌ایران در‌‌‌‌‌ این پیمان نوظهور، فرصت جدیدی را برای همکاری‌های ‌‌‌‌‌ایران و هند برای پیشرفت چابهار و کمربند راه به وجود آورده است. «مشارکت راهبردی بریکس» به سمت سه حوزه همکاری‌های «سیاست و امنیت»، «اقتصاد و تأمین مالی» و «فرهنگی و تبادلات مردمی» معطوف شده است.

شکل 4. گستره جغرافیایی مجمع پارلمانی بریکس [16]

دهمین «مجمع پارلمانی بریکس» در یازدهم و دوازدهم ژوئیه سال 2024 در سن پترزبورگ روسیه با موضوع «نقش پارلمان‌ها در تقویت چندجانبه‌گرایی برای توسعه و امنیت جهانی عادلانه» به میزبانی «ویاچسلاو والودین» رئیس دومای دولتی و «والنتینا ماتوینکو» رئیس شورای فدراسیون مجلس فدرال برگزار شد و در پایان، بیانیه‌‌ای توسط ‌‌‌‌‌این مجمع صادر و بر گسترش «گفتگوهای بین پارلمانی» تأکید شد. یکی از ابتکارات دیپلماتیک مجلس دوازدهم باید به سمت میزبانی از اجلاس‌‌‌‌های سالیانه بریکس معطوف شود.

شکل 5. دهمین مجمع پارلمانی بریکس در سن پترزبورگ فدراسیون روسیه [17]

4-4. بهره‌گیری از ظرفیت کنفرانس پارلمانی سران

ابتکار مجلس دوازدهم برای برگزاری دیپلماسی پارلمانی سران بین رؤسای مجالس ‌‌‌‌‌ایران و کشورهای همسایه، نقش‌آفرینی قوه مقننه در مدار حکمرانی نوین دیپلماسی پارلمانی را تقویت می‌کند.

4-5.تقویت شبکه همکاری‌‌‌‌های پارلمانی بین کشورهای جنبش عدم تعهد

یکی از ظرفیت‌های دیپلماسی مجامع مجلس دوازدهم، انتفاع سیاسی از ظرفیت‌های «شبکه پارلمانی کشورهای جنبش عدم تعهد» است. کشورهای عضو‌‌‌‌‌ این جنبش‌ به‌دلیل استقلال در مواضع، خواهان نظام چندجانبه‌گرایی هستند. جنبش عدم تعهد درخصوص جنایات و نقض حقوق بین‌الملل توسط صهیونیست‌ها نیز نقش فعالی داشته‌اند که از مصادیق آن می‌توان به بیانیه 121 کشور از اعضای ‌‌‌‌‌این جنبش در پنجم نوامبر 2024 (15 آبان‌ماه سال 1403) در محکومیت تجاوز موشکی رژیم صهیونیستی به کشورمان در پنجم آبان‌ماه سال 1403 اشاره کرد. «سومین کنفرانس شبکه پارلمانی جنبش عدم تعهد» در 25 مارس 2024 در ژنو برگزار شد.

شکل 6. سومین کنفرانس شبکه پارلمانی جنبش عدم تعهد [18]

4-6. شناسایی ظرفیت‌‌‌‌های دیپلماسی پارلمانی متوازن با اتحادیه رؤسای مجالس کشورهای اوراسیا

رفع پسران‌ها و تقویت پیشران‌های هم‌گرایی منطقه‌ای در «کشورهای مستقل مشترک‌المنافع» یا کشورهای مستقل همسود، به پیشبرد «پارلمان‌گرایی چندجانبه» در منطقه اوراسیا کمک شایانی می‌کند. [19]. یکی از فرصت‌های بی‌بدیل مجلس دوازدهم برای مشارکت فعال در جغرافیای اوراسیا، ترسیم نقشه راه منسجم و خلاقانه برای تقویت پل دیپلماتیک با «اتحادیه رؤسای مجالس اوراسیا» است.

4-7. میزبانی هوشمندانه و گزینشی از مجامع پارلمانی منطقه‌‌ای

هر‌چند جمهوری اسلامی ‌‌‌‌‌ایران‌ به‌دلیل عضویت رژیم نامشروع صهیونیستی در اتحادیه بین‌المجالس جهانی، نمی‌تواند میزبان نشست‌های دو سالیانه‌‌‌‌‌ این اتحادیه باشد، ولی هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم لازم است با اتخاذ دیپلماسی فعال پارلمانی، بستر میزبانی از نشست‌های منطقه‌ای اتحادیه بین‌المجالس جهانی که در آنها رژیم صهیونیستی عضویت ندارد را فراهم کند. ‌‌‌‌‌این اقدام به پیشرفت منطقه‌گرایی پارلمانی و تحکیم روابط پایدار بین مجالس آسیایی نیز کمک می‌کند.

4-8. انتفاع دیپلماتیک از حضور معاون اجرایی قوه مقننه در اجلاس دبیران کل مجالس دنیا

بالا بردن ارزش‌افزوده دیپلماسی پارلمانی از طریق رایزنی‌های دیپلماتیک معاون اجرایی قوه مقننه در اجلاس‌های «مجمع دبیران کل مجالس قانونگذاری دنیا» از دیگر ابتکارات مجلس دوازدهم برای تقویت حمایت ستادی از هیئت‌های دیپلماتیک قوه مقننه از طریق آشناسازی قانونگذاران و بدنه اجرایی قوه مقننه با تجارب و ابتکارات دبیران کل سایر مجالس قانونگذاری دنیاست.

5. نتیجه‌گیری

خلق ابتکار و نوآوری برای تأسیس نهادهای جدید‌ براساس منافع و تهدیدات مشترک، ظرفیت‌‌‌‌های نوینی را برای افزایش قدرت مانور و چانه‌زنی دیپلمات‌‌‌‌های رسمی به وجود‌ می‌آورد. به همین دلیل گروه پارلمانی دفتر مطالعات سیاسی با توجه به تأکید رهبر معظم انقلاب (مدظله‌العالی) بر ضرورت ارتقای ارزش‌افزوده دیپلماسی پارلمانی، به دنبال آن بوده است که از دریچه بررسی تطبیقی مجامع پارلمانی، ارزش‌افزوده مذاکرات کنشگران دیپلماتیک مجلس دوازدهم را ارتقا داده و به گسترش «چندجانبه گرایی پارلمانی» کمک کند. در ‌‌‌‌‌این میان نوآوری، خلاقیت و ابتکار عمل مجلس نوین انقلابی برای تأسیس برخی مجامع پارلمانی در کنار تحول‌گرایی و کارآمدسازی روش‌‌ها و ابزار رایزنی‌‌‌‌های دیپلماتیک با مجامع مهم پارلمانی، نقش بی‌بدیلی را در حکمرانی نوین دیپلماسی پارلمانی ‌‌‌‌‌ایفا می‌کند.

هرگونه تأسیس مجامع پارلمانی منطقه‌‌ای که با اهداف تصریح شده در اساسنامه مجمع مجالس آسیایی و اهداف قانون برنامه هفتم پیشرفت همسویی داشته باشد، پنجره جدیدی را برای تحقق قرن پیش‌رو ـ قرن آسیا فراهم می‌سازد، البته مجلس دوازدهم در گسترش روابط با مجامع پارلمانی منطقه‌‌ای باید تدابیر لازم را نیز اتخاذ کنند. زیرا همکاری با برخی مجامع پارلمانی منطقه‌‌ای همچون «مجمع پارلمانی همکاری‌های اقتصادی دریای سیاه»^‌ به‌دلیل عضویت رژیم اشغالگر قدس در ‌‌‌‌‌این مجمع مهیا نیست و هرگونه مشارکت دیپلماتیک مجلس دوازدهم با‌‌‌‌‌ این مجمع پارلمانی، می‌تواند در زمره شناسایی غیرمستقیم و غیررسمی رژیم منحوس صهیونیستی قلمداد شود.

جدول 5. دوازده ابتکار دیپلماتیک مجلس دوازدهم برای کنشگری تحول‌گرا، کارآمد و انقلابی در مجامع پارلمانی