نوع گزارش : گزارش های راهبردی
نویسندگان
1 پژوهشگر گروه آینده پژوهی دفتر مطالعات بنیادین حکمرانی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی
2 سرپرست گروه آینده پژوهی دفتر مطالعات بنیادین حکمرانی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی
گزیده سیاستی
یکی از مهمترین اقدامها در توسعه زیست بوم حکمرانی آینده نگر، تدوین پیوست آینده است. پیوست آینده، یک چارچوب کارشناسی است که به بررسی و اظهارنظر درباره یک طرح، لایحه، قانون یا خط مشی از منظر آینده نگری می پردازد.
کلیدواژهها
در دنیای امروز که تحولات سریع و غیرقابلپیشبینی رخ میدهد، قانونگذاری سنتی نمیتواند بهتنهایی پاسخگوی نیازهای جوامع باشد. آیندهنگری در فرآیند خطمشیگذاری، روشی کارآمد برای تقویت پیشبینیپذیری، نوآوری در سیاستگذاری و توسعه بینشهای جدید است. این مطالعه بر لزوم استقرار پیوست آینده بهعنوان ابزاری برای افزایش توانایی پیشبینی و انعطافپذیری قوانین تأکید دارد. کشورهای مختلف از جمله فنلاند، استونی، آلمان و آمریکا و... از روشهای متنوعی برای ادغام آیندهنگری در حکمرانی خود استفاده کردهاند. مطالعه این تجارب جهانی میتواند به طراحی چارچوبی برای بهکارگیری آیندهنگری در قانونگذاری ایران کمک کند.
ابزارهای ورود آیندهنگاری در فرآیند قانونگذاری، شامل تشکیل «فراکسیون آینده در مجلس»، ایجاد بخش «الزامات آینده» در گزارشهای سیاستی، «چارچوب کاربست آیندهنگاری راهبردی در تحلیل سیاستی»، «پلتفرم متناسب برای آینده»، «قوانین نسلهای آینده»، «برنامه آیندهنگاری علم و فناوری»، «آزمون سیاستهای پیشنهادی قبل از عملیاتی کردن آنها، با فرض کردن رویدادهای تصادفی آینده از همهنوع، و ارزیابی چگونگی امکان تأثیرشان در سیاستهای پیشنهادی» است.
نمونههای موفق جهانی در حوزه کاربست آینده نگاری در سیاستگذاری شامل موارد ذیل است:
فنلاند: ایجاد کمیسیون آینده در پارلمان و تدوین گزارشهای آیندهنگاری دولت
اتحادیه اروپا: راهاندازی پلتفرم «متناسب برای آینده» و بررسی قوانین از منظر روندهای دیجیتالی و نوآوری
ژاپن: اجرای 11 برنامه آیندهنگاری برای تعیین اولویتهای بلندمدت سیاستگذاری
بریتانیا: تدوین سند راهبردی برنامهریزی برای آینده با توجه به تغییرات جمعیتی و زیستمحیطی
سازوکار پیشنهادی این پژوهش برای افزایش قابلیت آیندهنگری قانونگذاری، «پیوست آینده» است که میتواند بهعنوان یک محرک و الزامآفرین در توسعه حکمرانی آیندهنگر در فضای قانونگذاری مؤثر واقع شود. پیوست آینده پیشنهادی، یک چارچوب کارشناسی است که به بررسی و اظهارنظر درباره یک طرح، لایحه، قانون یا خطمشی از منظر آیندهنگری میپردازد. پیوست آینده ضامن نگاه بلندمدت خطمشیها است و به خطمشیگذار این اطمینان را میدهد که در تنظیم طرح به شرایط و وضعیتهای آینده توجه شده است.
چارچوب پیوست آینده پیشنهادی شامل بررسی محورهای ذیل از نظر قانونگذار است:
تعریف چشمانداز خطمشی: تعیین اهداف و تصویری از آینده مطلوب که قانونگذار به دنبال تحقق آن است.
تحلیل کلانروندها: شناسایی روندهای بلندمدت جهانی که میتوانند بر موضوع سیاستی تأثیر بگذارند.
شناسایی و تحلیل رویدادهای آینده: بررسی رویدادهای محتمل که ممکن است قوانین را تحت تأثیر قرار دهند.
بررسی سناریوها: طراحی و تحلیل سناریوهای مختلف بر اساس دادههای آیندهنگاری.
ارزیابی موضوعات نوظهور: شناسایی پدیدههای جدیدی که ممکن است در آینده به روندهای تأثیرگذار تبدیل شوند.
تصویب نهایی و نظارت: ارزیابی مجدد و بهبود مستمر قوانین بر اساس یافتههای آیندهنگاری.
قانون در واقع مجموعه قواعد و مقرراتی است که از طرف مقامات صالحه و مراجع مفترض الطاعه از جمله مجلس وضع و اعلام میشود و موضوع آن حقوق و تکالیف اشخاص است. قانون تعیین میکند که چه کاری باید انجام یا ترک شود یا مرتکب فعلی که ترک آن لازم است، مستوجب چه نوع مجازاتی است. از جمله ویژگیهای قانون میتوان به قاعده حقوقی بودن، ضمانت اجرا داشتن، استمرار و کلی بودن قانون اشاره کرد[1]. الزامات مختلفی برای قانونگذاری بیان شده است. اتحادیه اروپا اهداف اصلی «قانونگذاری بهتر» را « خطمشیگذاری مبتنی بر شواهد»، «رویکردهای قویتر برای مشورت گرفتن از ذینفعان»، «اجتناب از بارهای غیرضروری و تحلیل اثرات کلیدی»، «جایگذاری آیندهنگاری استراتژیک در فرآیند خطمشیگذاری» میداند [2].
رهبر معظم انقلاب اسلامی در ۶ مهر ۱۳۹۸ در اجرای بند یک اصل ۱۱۰ قانون اساسی، سیاستهای کلی نظام قانونگذاری را ابلاغ کردند. در بند ۹ این سیاستها بر رعایت اصول قانونگذاری و قانوننویسی و تعیین سازوکار برای انطباق لوایح و طرحهای قانونی با تأکید بر «قابلاجرا بودن قانون و قابل سنجش بودن اجرای آن»، «معطوف بودن به نیازهای واقعی، شفافیت و عدم ابهام»، «استحکام در ادبیات و اصطلاحات حقوقی»، «بیان شناسه تخصصی هر یک از لوایح و طرحهای قانونی و علت پیشنهاد آن»، «ابتناء بر نظرات کارشناسی و ارزیابی تأثیر اجرای قانون» و «ثبات، نگاه بلندمدت و ملی» تأکید شدهاست.
پژوهشگران فراوانی بر ضرورت آیندهنگری و توجه به عدم قطعیتهای آینده در فرآیند قانونگذاری تأکید کردهاند[3-5]. آیندهنگری میتواند به خطمشیگذاران در پیشنگری بهتر و نوآوری در خطمشیها و تحریک بینشهای جدید در مورد خطمشیهای مناسب برای رسیدگی به فرصتها و چالشهای آینده حکمرانی کمک نماید[6]. آیندهنگاری همچنین میتواند به خطمشیگذاران و قانونگذاران در طراحی و ارزیابی گزینههای سیاستی که پابرجا، سازگار و قابل انطباق با سناریوهای مختلف هستند، کمک کند [7]. ماهیت فراگیر، بینرشتهای و مشارکتی آیندهنگاری امکان گردآوری همه کارشناسان و ذینفعان مرتبط در فرآیند خطمشیگذاری را فراهم میکند و به ایجاد درک مشترک بین ذینفعان از تأثیرات احتمالی بلندمدت قوانین و تصمیمات امروز کمک میکند [5].
حکمرانی آیندهنگر «نهادینهسازی و کاربرد نظاممند آیندهنگری استراتژیک در کل معماری حکمرانی است که شامل تحلیل خطمشی، سیاستورزی و تصمیمسازی میشود.» [8] ظرفیت حکمرانی برای تحقق آیندهنگری به کیفیت تفکر آینده و توانایی تصمیمگیرندگان در استفاده از آن بستگی دارد. در ایجاد این ظرفیت لازم است دو حیطه بههم پیوسته در نظر گرفته شود: «سیستم» و «فرآیند».
بر مبنای پژوهش انجامگرفته سازمان توسعه و همکاری اقتصادی، پنج حوزه وسیع را میتوان برشمرد که برای ایجاد «سیستمهای آیندهنگری» مؤثر، ضروری است که شامل «نهادها»، «تقاضا»، «استقرار»، «ظرفیت»، و «نظارت و بازخورد» است[6].
با توجه به پژوهش فوق باید تأکید کرد که «نهادهای» تخصصی آیندهنگر نقش مهمی را برای پیشبینی، هماهنگی فرایندهای آیندهپژوهی و کمک به جریانسازی آیندهنگاری در دولت ایفا میکنند. با تدوین قوانین لازم به منظور آیندهنگری در کشورهای مختلف، بعد «تقاضا» برای توسعه زیستبوم آیندهنگری در سیستمهای حکمرانی حفظ خواهد شد. باید تأکید کرد آیندهنگاری را باید در هر نقطه از چرخه خطمشی، از محدوده اولیه تا طراحی و اجرا، تا بررسی و آزمایش خطمشیها و قوانین موجود، باید مورد استفاده قرار داد. تنها در چنین صورتی است که میتوان ادعا کرد «استقرار» آینده نگری در سیستمهای حکمرانی محقق شدهاست. سیستمهای حکمرانی باید بتواند «ظرفیت» فکری و مهارتهای لازم برای آینده نگری را ایجاد کند و توسعه دهد. ایجاد سیستمهای آینده نگاری نیازمند «بازخورد و بازنگری» برای بهبود و پاسخگویی به شرایط جدید است. مکانیسمهای نظارتی در بسیاری پارلمانها برای تحقق آینده نگری در دولت و سایر اجزای حکمرانی وجود دارد. در ادامه به تجربیات کشورها در خطمشیگذاری و قانونگذاری آیندهمحور اشاره شدهاست.
تجارب جهانی از تلاش روزافزون برای استقرار رویکرد آیندهنگر در کشورها حکایت دارد. ساز و کار آینده نگری در بسیاری کشورها از قبیل فنلاند، استونی، ایسلند، آمریکا و آلمان و... سالهاست با فرآیند حکمرانی آمیخته شدهاست. البته مدلها و فرآیندها بسیار متفاوت و در حال تکامل هستند.
فنلاند با تأسیس «کمیسیون آینده در مجلس» و ایجاد الزامات قانونی برای مطالعات آینده نگری منظم در فنلاند و تعهدات آیندهنگری برای دولت که در دفتر ویژه آیندهنگری واقع در نخست وزیری پیگیری میشود، سیستم خود را بهسمت و سوی آیندهنگری سوق داده است.
«کمیسیون آینده» فنلاند یک کمیسیون ثابت و مستقر در پارلمان این کشور است. این کمیسیون متشکل از 17 نماینده است که بهعنوان اتاق فکر برای خطمشیگذاری آینده علم و فناوری در فنلاند عمل میکند که در سال 1993 تأسیس شده است. مأموریت این کمیسیون گفتگو با دولت در مورد مسائل و فرصتهای بزرگ آینده است. دولت حداقل یکبار در طول مدت تصدی خود گزارشی (گزارش آیندهنگاری دولت) در مورد چشمانداز بلندمدت آینده و اهداف دولت منتشر میکند که از دفتر نخست وزیری به مجلس ارائه میشود.
گزارش آیندهنگاری دولت فنلاند سندی است که هدف آن شناسایی و بررسی موضوعاتی است که برای تصمیمگیری کلان دولت مهم هستند و توسط دفتر نخست وزیری با همکاری همه وزارتخانهها، گروه آینده نگاری دولت، شبکه ملی آیندهنگاری و کارشناسان مختلف ملی و بین المللی تهیه شدهاست. این گزارش در طول هر دوره به پارلمان ارائه میشود. گزارش از دو بخش تشکیل شدهاست. بخش اول این گزارش به فعالیتهای آیندهنگاری مشترک وزارتخانهها میپردازد که مبتنی بر تأملات سیستماتیک در مورد آینده است و هدف آن درک تحولات آینده برای دولت است. بخش دوم بر برخی موضوعات کلیدی مشخص شده در فعالیتهای آیندهنگاری وزارتخانهها تمرکز دارد و راهحلهای ممکن را بررسی میکند. رویه گزارش این امکان را برای پارلمان فراهم میکند که نظر خود را هم در مورد فعالیتهای آیندهنگاری وزارتخانهها و هم موضوعات کلیدی انتخاب شده توسط دولت بیان کند. این گزارش در 19 ژانویه 2023 به تصویب رسید و فرضیات و روندهای بالقوه آینده و تأثیرات آنها را ارائه میدهد. این گزارش موضوعاتی مانند تغییرات آب و هوایی، دیجیتالی شدن، امنیت، دموکراسی، برابری، آموزش، سلامت و رفاه را پوشش میدهد.
کمیسیون آینده فنلاند، همچنین وظیفه تدوین پیشنویس به کمیسیونهای دیگر در رابطه با سایر گزارشهای دولت یا موضوعات بودجهای و گزارشهایی برای بررسی انواع مختلف مسائل اجتماعی و توسعه فناوری با نگاه به آینده را دارد. این کمیسیون در مسائل مهم مربوط به قانونگذاری مانند تأسیس دانشگاههای جدید، درخواست مجوز برای ساخت نیروگاههای هستهای و قانون تولید گیاهان اصلاح شده ژنتیکی همکاری کرده است. [9]. کار این کمیسیون بر اساس اصل عدالت بین نسلی است، به این معنی که نسل کنونی نباید توانایی نسلهای آینده را برای برآوردن نیازهای خود به خطر بیندازد. هدف این کمیسیون این است که اطمینان حاصل کند که تأثیرات و پیامدهای بلندمدت قوانین برای نسلهای آینده در نظر گرفته شدهاست.
شکل 1. فرآیند کاری کمیسیون آینده پارلمان فنلاند [8]
ریاست اخیر کمیسیون اتحادیه اروپا در بیانیه مأموریت خود تأکید ویژه بر «نشاندن آینده نگاری در قلب خطمشیگذاری در اتحادیه اروپا» دارد. مجلس شورای ملی کمیسیون اروپا همچنین اخیراً شاهد معرفی یک معاون منتخب برای روابط بین نهادی و آینده نگری بود که وظیفه رهبری در این موضوع را بر عهده خواهد داشت. کار کمیسیون آیندهنگاری راهبردی، تهیه گزارش سالانه آیندهنگاری و بهکارگیری آینده نگری در برنامه کاری سالانه کمیسیون است [10].
کمیسیون اروپا در سال 2020 «پلتفرم متناسب برای آینده» راهاندازی کرد. این بستر ارزیابی-نظارتی متشکل از کارشناسان خبره سطوح محلی و منطقهای اتحادیه اروپا، نمایندگان کسب و کارهای کوچک و متوسط، فعالان اجتماعی، سازمانهای حوزه محیطزیست، اقتصاد، سلامت و مجموعههای غیردولتی و کمیتههای منطقهای و اقتصادی-اجتماعی اتحادیه اروپا است. این برنامه در جهت ارتقای آیندهنگری، سازگاری با نوآوری، دیجیتالی شدن و اتقان قوانین است. هدف این گروه ارائه نظرات مبتنی بر شواهد برای اصلاح و ارتقای ارزیابی تأثیر قوانین موجود است. این گروه قوانین را از سه جنبه ظرفیت دیجیتالی شدن و حذف تشریفات زائد، سادهسازی (شفافیت، پیشبینیپذیر بودن، پرهیز از همپوشانی) و ارزیابی عملکرد بررسی میکند [11].
پارلمان ولز، قانون رفاه نسلهای آینده را در سال 2015 تصویب کرد که نهادهای عمومی در ولز را ملزم میکند تا تأثیر بلندمدت تصمیمات خود را بر رفاه مردم و کره زمین در نظر بگیرند. این قانون همچنین یک کمیسیونر نسلهای آینده برای ولز ایجاد کرده که بهعنوان مدافع نسلهای آینده عمل میکند و بر اجرای قانون نظارت میکند.
در سنگاپور، عمده سیاستمداران از طریق تمرینهای منظم تدوین سناریوهای ملی با آینده نگری درگیر میشوند. همچنین دولت سنگاپور شبکهای غیررسمی از واحدهای راهبرد آینده دولت ملی را برای به اشتراکگذاری بهترین شیوههای تصمیمگیری راهاندازی کرده است. همچنین آژانسهای اطلاعاتی، مجمع آیندههای جهانی، مجمع جهانی اقتصاد، آیندهنگاری دولت و کسب و کار را بههم متصل و سامانه اطلاعاتی آیندههای جهانی را تأسیس کرده است [12].
در کشور ژاپن، تاکنون 11 برنامه آیندهنگاری انجامشده است که هدف از احصاء و اجماع نظرات خبرگان درباره اولویتهای آینده این کشور است و نتایج آن به صورت عمومی منتشر میشود. در هر برنامه بر تعدادی حوزه یا بخش تمرکز میشود. افق زمانی برنامهها بهصورت ثابت 30 ساله در نظر گرفتهمیشود و در هر برنامه بر تعدادی حوزه یا بخش تمرکز میشود. ژاپن در سال 2005 در دوره هشتم برای اولین بار از روشی چندوجهی برای انجام برنامه آیندهنگاری خود استفاده نمودهاست؛ این روش، تلفیقی است از چهار تحلیل کتابشناختی، دلفی، تحلیل نیازهای اقتصادی-اجتماعی و سناریونویسی [13].
در ایسلند قانون مالیه عمومی، مستلزم تجزیه و تحلیل منظم کلانروندها و ارائه آن به پارلمان است. کشور روسیه به انجام برنامه آیندهنگاری علم و فناوری توسط قانون فدرال 172 الزام شدهاست. [10]. در جدول 1 کمیسیونهای آینده مجالس کشورهای مختلف اشاره شدهاست.
جدول 1. کمیسیونهای آینده مجالس کشورهای مختلف [3]
|
کشور |
نام واحد آیندهنگر و سال تأسیس |
|
فنلاند |
کمیسیون آینده (1993) |
|
شیلی |
کمیسیون چالش آینده، علم، فناوری و نوآوری (2012) |
|
برزیل |
کمیسیون آینده (2013) |
|
اتریش |
کمیسیون نوآوری، فناوری و آینده (2015) |
|
استونی |
مرکز آیندهنگاری (2017) |
|
کرهجنوبی |
مؤسسه ملی آینده مجلس ملی (2018) |
|
ایسلند |
کمیسیون آینده نخستوزیر (2018) کمیسیون آینده (2021) |
|
فیلیپین |
کمیسیون اهداف توسعه پایدار، نوآوری و آیندهاندیشی(2019) |
|
لیتونی |
کمیسیون آینده (2020) |
|
اروگوئه |
کمیسیون آینده (2021) |
2-1. چارچوبهای آیندهنگاری در فرآیند خطمشیگذاری
کشورهای مختلف مدلهای متعددی را برای کاربست آیندهنگاری در فرآیند خطمشیگذاری و قانونگذاری استفاده میکنند که در ادامه به بعضی از مدلهای آن اشاره میشود. پژوهشگران تلاشهای ارزندهای در راستای توسعه مدلهای جدید برای بهبود ارتباط بین آیندهنگاری و خطمشیگذاری انجام دادهاند. تلاشهایی از جمله فورلرن و نیز برنامه اسپاس، مثالهای موفق از فعالیتهایی است که برای ارتباط بین آیندهنگاری و خطمشیگذاری در اروپا صورت گرفته است. بر مبنای فرا تحلیل چند مطالعه انجامشده [6, 14-16] دفتر خدمات پژوهشی پارلمان اروپا مدلی برای ارزیابی خطمشیها با رویکرد آیندهنگاری پیشنهاد کرده است. گامهای این مدل شامل «پویش سیگنالهای ضعیف و روندها»، «توسعه سناریوها»، «ارزیابی خطمشیها در هر سناریو»، «تعیین فرصتها و نقاط ضعف هر خطمشی»، «بهبود تابآوری و پابرجایی خطمشیها» و «بازنگری خطمشیها» است [17]. همچنین مدل دیگری برای کاربست آیندهنگری راهبردی در تحلیل سیاستی پارلمان اروپا پیشنهاد داده که در شکل 2 اشاره شدهاست که شامل شش گام ذیل است: [7]
۱. بحث پیرامون ارزیابی و اولویت بندی پیشنهادها: این بخش شامل صورت بندی و طراحی پروژه سیاستی است و اهمیت ارزیابی یک موضوع سیاستی را قبل از اجرای کامل روند تحلیل آن مورد بحث قرار میدهد. بهعنوان یک قاعده کلی، باید مشخص شود که آیا موضوع تحقیق، موضوع جدیدی است یا خیر، در این مرحله باید جنبههای دیگری که داری پیچیدگی موضوعی و ماهیت بحث برانگیزی است نیز بررسی شود.
برای ارزیابی بهتر میتوان سؤال تحقیق را مطابق با چرخ استیپد1 تجزیه و تحلیل کرد. که چنین موضوعی در امتداد گستردهترین طیف دیدگاهها تحت رویکرد 360 درجه بررسی میشود که شامل جنبههای اجتماعی، فناورانه، اقتصادی، زیستمحیطی، سیاسی و حقوقی، اخلاقی و جمعیتی است.
۲. دیدن تصویر بزرگتر: این مرحله شامل تحلیل ابعاد موضوع سیاستی، تحلیل ذینفعان، جستجوی منابع اطلاعاتی در مورد موضوع سیاستی است. در این مرحله نحوه نگاه کردن به تصویر بزرگتر موضوع خطمشی، یعنی محدوده آن و ارتباط موضوع با مجلس و همچنین تحلیل ذینفعان را توضیح میدهد. این بخش توضیح میدهد که چگونه میتوان به تصویر بزرگتر موضوع خطمشی، یعنی دامنه و ارتباط جلسه توجیهی برای مجلس، و همچنین تحلیلی از ذینفعان نگاه کرد. برای دیدن تصویر بزرگتر، باید کل اکوسیستم علمی-سیاستی موضوع را به تصویر کشید. در این مرحله میتوان شش سؤال برای دیدن تصویر بزرگتر پرسید: چهکسی؟ چه چیزی؟ کجا؟ چه زمانی؟ چرا؟ چگونه؟
۳. ارزیابی شواهد: بررسی و ارزیابی شواهد، شامل شناسایی طیف وسیع منابع احتمالی، جمعآوری شواهد موضوع سیاستی از طیف وسیعی از رشتهها و تحلیل این یافتهها با نگرش بینرشتهای، ترکیب آنچه پیدا شدهاست و تحلیل در زمینه سؤال تحقیق و موضوع سیاستی. در این مرحله، شواهد موجود، جنبه علمی موضوع، قوانین مربوطه و نظرات ذینفعان باید مورد تحلیل بررسی قرار گیرند.
۴. نقشه برداری از بافت اجتماعی: در این بخش توضیح دادهمیشود که فرآیند آینده نگاری یک کار مشارکتی است و افراد جامعه (بافت اجتماعی) در این فرآیند باید نقش داشتهباشند. این کاوش مشارکتی از دیدگاههای ذینفعان برای جمعآوری «امیدها و ترسها» در مورد تحولات احتمالی آینده را توضیح میدهد. این خروجی در طول جلسات طوفان فکری بر اساس بررسی سناریوهای احتمالی آینده اتفاق میافتد.
در اینجا ذینفعان شامل هرکسی است که در مورد موضوع خط مشی نگران است یا تحتتأثیر آن قرار دارد. در این بخش، تحلیل ذینفعان باید بهخوبی انجام پذیرد، تا اطمینان حاصل گردد که هیچیک از بازیگران / ذینفعان مربوطه نادیده گرفته نشده است.
۵. ارائه خلاصه سیاستی: خلاصه سیاستی خروجی اصلی تحلیلهای سیاستی هستند. خلاصه سیاستی، گزینههای متعدد سیاستی را فهرست و توضیح میدهد، آنها را ارزیابی میکند و معایب و مزایای بالقوه آنها و همچنین اثرات کلی را تشریح میکند.
۶. ابلاغ یافتهها به خطمشیگذاران: این مرحله شامل ابلاغ یافتهها، شواهد پشت آنها، دیدگاههای اجتماعی، و گزینههای خطمشی و ارزیابی آنها است. این بخش پایانی به انتقال یافتهها در مورد موضوع سیاستی مورد تحقیق، شواهد حمایت کننده از آنها، دیدگاههای جامعه در مورد موضوع و جایگزینها و ارزیابیهای خطمشی میپردازد.
گوردون بر این باور است آیندهپژوهان باید ارتباطات مفیدتری با خطمشیگذاران برقرار کرده و دولتها میتوانند آیندهنگاری را بهعنوان معیار ارزیابی اجرا به کار برند، و بخشی تحتعنوان «ملاحظات آینده» را به الزامات گزارشدهی سیاستی بیفزایند[18].
بر مبنای تجربیات ذکر شده، سازوکار پیشنهادی برای افزایش قابلیت آیندهنگری قانونگذاری، «پیوست آینده» است که میتواند بهعنوان یک محرک و الزام آفرین در توسعه حکمرانی آیندهنگر در فضای قانونگذاری مؤثر واقع شود.
2-2. ابعاد مورد بررسی در فرآیند قانونگذاری آیندهنگر
در این بخش بر مبنای تجربیات کشورهای پیشرو، محورهایی آینده نگر که قانونگذار باید بدان توجه نماید، اشاره شده است.
الف) روندها و کلانروندهای آینده
از نظر دیتور روندها یکی از مولفههای ساخت آینده هستند که براساس این پیشفرض شکل میگیرند که تغییرات در جهان دارای پیوستگی تاریخی است. روندها آن دسته از عوامل هستند که از تغییرات و نوآوریهای قابل تعمیم ناشی میشوند. همه افراد آنها را در زمینههای کمابیش یکسانی تجربه میکنند. روندها پارامترهای گستردهای را برای تغییر در نگرشها، خطمشیها و تمرکز تجاری در دورههای چند ساله ایجاد میکنند که معمولاً دامنه جهانی دارند. منشأ روندها لزوماً فشار قهری نیست بلکه ممکن است ناشی از فرایندهای انسانی و تحرکات بشری باشد. در بیشتر موارد قدرت روندها از قدرت سازمانهای فردی و حتی دولتهای ملی نیز بیشتر است [21].
کلانروندها نیروهای پیشران بلندمدت جهانیاند که در حال حاضر قابل مشاهده هستند و احتمالاً برای چند دهه تأثیر قابل توجهی خواهند داشت. آنها این پتانسیل را دارند که به تحولات بزرگ و گسترده منجر شوند. برای هر روند و کلانروند بهصورت کلی چهار فعالیت باید صورت گیرد: شناسایی، پیامد سنجی، پیامدهای سیاستی و تعیین راهبرد [5]. روشهای کشف و استخراج روندها شامل روشهایی مانند پویش محیطی، تحلیل اسناد و منابع، مصاحبه با صاحبنظران، و برگزاری جلسات پنل است [22].
شکل 2. تحلیل پیامد کلانروندها در خطمشیگذاری
در این محور به این موضوع توجه میشود که آیا مهمترین روندهای مؤثر بر آینده موضوع سیاستی مورد توجه قرار خواهد گرفت. به بیانی دیگر خطمشیهای پیشنهادی آیا متناسب با روندهای آینده هستند و آیا این طرح میتواند بهعنوان پاسخی مؤثر به مساله با توجه به روندهای آینده باشد یا خیر؟
دفتر خدمات پژوهشی پارلمان اروپا یک واحد آیندهنگری و قابلیتهای استراتژیک راهاندازی کرده است که با انتشار گزارشهای ترندومتر جهانی، روندهای جهانی در طیف وسیعی از موضوعات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و ریسکها و فرصتهای ناشی از شناسایی میکند [23]. قانون شهروندی آمریکا در سال 2021 که هدف آن ایجاد راههای جدید برای ورود قانونی مهاجران به آمریکا و مسیری برای شهروندی مهاجران غیرمجاز ساکن در این کشور است براساس روندهای آتی تغییرات جمعیتی، نیازهای اقتصادی این کشور تدوینشده است. سند سفید برنامهریزی برای آینده که توسط دولت انگلیس در سال 2020 منتشر شد و اصلاحات در سیستم برنامهریزی مسکن برای پاسخگویی به نیازهای محلی بر اساس روندهای آینده تقاضای مسکن، چالشهای آینده زیستمحیطی و نوآوری دیجیتال در چهار بخش اصلاح قوانین برنامهریزی، اصلاح روش تخصیص زمین، اصلاح روش تأمین مالی و اصلاح روش مشارکت عمومی در بخش مسکن تدوینشده است. همچنین مرکز صلاحیت آیندهنگاری کمیسیون اروپا بر مبنای کارگاههای متعدد، مطالعه ادبیات، و مصاحبه با آیندهپژوهان، کلانروندهایی که بر آینده اروپا تأثیر میگذارد، در پلتفرم تعاملی برای خطمشیگذاران قرار داده است.
برای آن که بتوان از این بخش در فرایند تهیه پیوست استفاده کرد، باید کلانروندهای اصلی شناسایی شوند. گزارشهای مختلفی از موسسات و اندیشکدههای معتبر دنیا با موضوع کلانروندهای جهانی منتشر شده است. از همین رو، با جستجوی گزارشات منتشر شده در سه سال اخیر، تعداد 5 سند با کلیدواژه Global Megatrend در پایگاه مقالات Google Scholar شناسایی و انتخاب شد. با مطالعه این گزارشها که مربوط به شرکتهایی از جمله سازمان ملل متحد، دیلویت، پیدبلیوسی و فوربس تعدادی از مهمترین کلانروندهای جهانی، شناسایی شدند که با روش تحلیل محتوا، از میان موارد تکرارشوند، تعداد 5 کلانروند اصلی انتخاب شدند.
|
ردیف |
UN |
Deloitte |
PwC |
WEF |
Forbes |
|
1 |
تغییر اقلیم و تخریب محیط زیست |
توانمندسازی: رشد و تقویت مجدد ایدهها و خود ارزشمندی |
تغییرات جمعیتی |
تغییر اقلیم و پایداری محیطی |
جهانی بیش از حد پیوسته |
|
2 |
روندهای جمعیتی و پیری جمعیت |
قطبی شدن: افزایش تفرقه و واگرایی |
تحول در قدرت اقتصادی جهانی |
انقلاب صنعتی چهارم (4IR) |
سینگولاریتی |
|
3 |
شهرنشینی پایدار |
فرااتصال: تاکید بر پیوستگی و رفتار جمعی |
گسترش شهرنشینی |
افزایش نابرابری اقتصادی |
مدلهای کار از راه دور و کار انعطافپذیر |
|
4 |
فناوریهای دیجیتال |
رهایی از تعهد: تحول در روشهایی که در آنها ارتباط و تعامل داریم |
کمیابی منابع و تغییرات اقلیمی |
دیجیتالیزه شدن |
پایداری و ESG (محیط زیستی، اجتماعی و حکمرانی) |
|
5 |
نابرابری |
سالخوردگی: تغییرات در ارزشها، فرهنگها و اولویتها در طول نسلها |
تحولات فناورانه |
مخاطرات ژئوپلیتیکی |
هوش مصنوعی و اتوماسیون |
|
6 |
|
غیرمادی شدن: تغییر در ساختار ارزش از فیزیکی به فکری |
|
تحول در ساختار شغل و نیروی کار |
|
|
7 |
|
کمبود: مصرف ناپایدار منابع طبیعی ما |
|
|
|
|
8 |
|
محو کردن مرزها: ظهور اکوسیستمهای تجاری در سیلوهای سنتی |
|
|
|
|
9 |
|
فرسایش حکومت: افول نظم جهانی سنتی |
|
|
|
|
10 |
|
جابهجایی: حرکت مردم، ایدهها و چالشها در سراسر جهان |
|
|
|
شکل 3. نمودار کلانروندهای جهانی منتخب
|
ردیف |
کلانروند |
توضیحات |
|
1 |
سالمندی جمعیت |
افزایش نسبت جمعیت گروههای سنی بالای 60 سال به کل جمعیت جهان |
|
2 |
تغییر نظام قدرت جهانی |
چندقطبی شدن و شبکهای شدن نظام قدرت |
|
3 |
دیجیتالیزه شدن |
گرایش به دیجیتال شدن خدمات در حوزههای مختلف |
|
4 |
گسترش شهرنشینی |
افزایش تعداد و جمعیت شهرها نسبت به سکونتگاههای روستایی |
|
5 |
تغییرات اقلیمی |
گرم شدن زمین، افزایش تخریب محیط زیست و آلودگی هوا |
ب) سناریوهای آینده
سناریوها داستانی سازگار، منسجم و باورپذیر از آیندههای یک حوزه سیاستی را ارائه میکنند و میتوان از آنها برای ارزیابی و شبیهسازی آینده استفاده کرد که چگونه خطمشیها و اهداف خط مشی در موقعیتهای آینده عمل میکنند[24]. در این محور به این موضوع توجه میشود که آیا به سناریوهای متفاوت آینده موضوع سیاستی اندیشیده شدهاست و پابرجایی خطمشیهای پیشنهادی را در هر کدام از سناریوها مورد ارزیابی قرار گرفته است. نتایج این کار میتواند منجر به تغییر تصمیم خطمشیگذار شود. توجه به سناریوهای بدیل آینده، این فرصت را فراهم میآورد که بتوان برای آیندههای باورپذیر متفاوت ایجاد آمادگی کرد.
سناریونویسی دارای روششناسیهای متعددی است که بسته به موضوع و هدف تدوین میشود. یکی از روشها متداول مبتنی بر عدم قطعیتهای بحرانی است. روش دیگر طراحی سناریوهای «چه میشود اگر..» براساس ترکیبی از کلانروندها و رفتارهای بازیگران است. قانون تغییر آب و هواکه توسط پارلمان انگلیس در سال 2008 تصویب شد و یک هدف الزامآور قانونی برای کاهش انتشار گازهای گلخانهای تا سال 2050 است، بر اساس سناریوهای متعددی تدوینشده است که نشانمیدهد چگونه تغییرات آب و هوایی ممکن است بر انگلیس و جهان در آینده تأثیر بگذارد. همچنین اتحادیه اروپا در موضوعاتی دیگری مانند ارزیابی کارآمدی خطمشیهای امنیت غذایی در آینده [25]، خطمشیهای مهاجرت [26]، و خطمشیهای کشاورزی [27] از روش سناریو نگاری بهره بردهاست.
ج) رویدادهای آینده
رویدادها، یکی از مولفههای ساخت آینده هستند که نظم موجود در دادهها یا پدیدهها را بر هم میزنند. رویدادها برخلاف روندها براساس این پیشفرض شکل میگیرد که تغییرات در جهان دارای گسستگی تاریخی است. رویدادهای احتمالی آینده نقش به سزایی در کارآمدی و ناکارآمدسازی خطمشیها و قوانین دارند. بر این اساس، تعدادی از رویدادهای احتمالی آینده حدس زده میشوند و یک ارزیابی صورت میگیرد که در صورتی که این رخداد واقع شود، این طرح و قانون چه میزان میتواند تابآوری داشتهباشد و تأثیر رویدادهای احتمالی بر خطمشیهای پیشنهادی مورد توجه قرار خواهد گرفت.
رویدادهای شگفتانگیز آن دسته از رویدادها و موقعیتهای غافلگیر کنندهای هستند که ممکن است اتفاق بیفتند اما معمولاً احتمال وقوع آنها کم است، اما اگر رخ دهند تأثیر شگرفی خواهند داشت [21]. شگفتی سازها آنقدر سریع اتفاق میافتند که نظامهای اجتماعی زیربنایی قادر به پاسخ گویی اثر بخش به آنها نیستند و لذا همه را غافلگیر میکنند. برخی از حوادث غیرمترقبه از این دست هستند. رویدادهای محتمل مانند جنگ نیز از این دست هستند [28]. همچنین به منظور شناسایی شگفتیسازها از روشهایی مانند طوفان فکری، مصاحبه با خبرگان و نظرسنجی میتوان استفادهکرد [29].
د) چشمانداز آینده
تصاویر آینده، یکی از مؤلفههایی ساخت آینده هستند که مردم، سازمانها، شرکتها، دولتها و... در ذهنیت خود میپرورانند و بیشتر از جنس چشمانداز، امیدها و هنجارهای مطلوب است. یکی از مؤثرترین راهها برای تحقق یک خطمشی، از طریق تصویرسازی از آینده و به اشتراکگذاری تصاویر و چشمانداز مطلوب از آینده است. بر این اساس، در ابتدای قانون یا طرح سیاستی، تصویر ذهنی خطمشیگذاران پس از اجرای قانون قرار داده میشود تا راه برای اجرای بهتر فراهم شود و همه ذینفعان قانون برای ساخت تصویر مطلوب از آینده تلاش کنند.
تصویر آینده از طریق روشهایی مانند چشماندازسازی، سناریونگاری، و تحلیل لایهای علتها تدوین میشود. تصویر آینده شامل فرصتها و امکانهای شناخته شده و ناشناخته اجرای قانون، بیمها و امیدها و احساسات قانونگذاران نسبت به آینده قانون، تأثیرات اجرای قانون بر بازیگران و ذینفعان مرتبط با قانون است. بهطور مثال، مقدمه قانون اساسی یک تصویر آیندهنگرانه بدیع برای آینده ایران است. البته باید ذکر کرد که بهتر است برای قوانین راهبردی و کلان مثل قانون برنامه توسعه یا قانون بودجه سالیانه چشماندازپردازی و تصویرسازی آینده انجام گیرد.
ه) موضوعات نوپدید
منظور از موضوعات نوپدید، آن دسته از موضوعاتی هستند که این ظرفیت را دارند تا به جریانها و روندهای بزرگ و اثرگذاری در آینده تبدیل شوند. این موضوعات در رصدهایی که بهدنبال کشف نشانههای تغییر هستند، قابل رؤیت هستند. آنها موضوعاتی نیستند که برای همگان واضح و آشکار شده باشند ولی دارای نشانههایی عمدتاً ضعیف در محیط هستند که آنها را قابل پیگیری میکند. حرکت از یک موضوع نوظهور به یک تهدید / فرصت از منحنی رشد "S" پیروی میکند. یک دوره اولیه ظهور و رشد اولیه آهسته وجود دارد، بهدنبال آن یک دوره رشد سریع بهعنوان یکروند؛ و در نهایت در هنگام صاف شدن خط رشد، بهعنوان یک موضوعِ بالغ نمایان میشود [30].
موضوعات نوظهور اگرچه امروز در فضای تفکر حاشیهای قرار دارد؛ اما بالغ خواهد شد و به یک موضوع انتقادی و یا روند اصلی در آینده تبدیل میگردد. مسائل نوپدید در آینده این ظرفیت را دارند تا به جریانها و روندهای کلان و تأثیرگذار تبدیل گردند. بهعنوان نمونه در چند دهه پیش چهکسی پیشبینی میکرد که مسئله ویروس ایدز به یک معضل اساسی در نظام سلامت جهانی تبدیل گردد. تحلیل موضوعات نوظهور، یکی از فناوریهای نرم حکمرانی آیندهگراست تا خطمشیگذاران و قانونگذاران را در ابتدای منحنی تغییر درگیر نماید تا از غفلت و غافلگیری آنها در خطمشیگذاری و قانونگذاری جلوگیری شود[31]. روش استخراج موضوعات نوظهور بر پایه مطالعات اسنادی، پویش محیطی، و جمعسپاری است.
براساس فراتحلیل مطالعات انجام شده، ابعاد و موضوعات آیندهنگرانه مورد استفاده در فرایند قانونگذاری کشورهای منتخب در جدول 4 ارایه شده است.
جدول 4. اقدامات آیندهنگرانه در فرایند قانونگذاری کشورهای منتخب
|
کشور/سازمان |
بعد مورد بررسی |
توضیحات |
|
فنلاند |
روندها، سناریوها، موضوعات نوظهور |
تشکیل کمیسیون آینده و تدوین گزارشهای آیندهنگاری دولت، تأکید بر بررسی روندهای بلندمدت آینده مانند تغییرات اقلیمی، دیجیتالیشدن، امنیت، دموکراسی و... |
|
اتحادیه اروپا |
روندها، سناریوها، موضوعات نوظهور |
ایجاد پلتفرم «متناسب برای آینده»، ارزیابی قوانین با تحلیل روندهای دیجیتالیشدن، نوآوری و سادهسازی قوانین، بررسی سناریوهای آینده در سطح محلی و منطقهای. ایجاد واحد آیندهنگری و استراتژیهای پارلمان اروپا برای شناسایی روندهای جهانی، تحلیل کلانروندها و پیامد آنها در خطمشیگذاری. |
|
ولز |
سناریوها، موضوعات نوظهور، پیامد قوانین |
قانون رفاه نسلهای آینده که تأثیر بلندمدت تصمیمات بر جامعه و محیط زیست را تحلیل میکند، نظارت توسط کمیسیونر نسلهای آینده. |
|
سنگاپور |
سناریوها، موضوعات نوظهور |
تدوین سناریوهای ملی برای سیاستگذاری و ایجاد شبکه غیررسمی واحدهای راهبرد آیندهنگری جهت اشتراک بهترین شیوهها. |
|
ژاپن |
روندها، موضوعات نوظهور |
انجام برنامههای آیندهنگاری با افق 30 ساله، استفاده از روشهای چندوجهی شامل دلفی و سناریونویسی. |
|
ایسلند |
روندها |
الزام به تحلیل منظم کلانروندها در قانون مالیه عمومی. |
|
روسیه |
روندها، سناریوها |
برنامه آیندهنگاری علم و فناوری با تأکید بر تحلیل کلانروندها و اثرات آنها. |
|
بریتانیا |
روندها، موضوعات نوظهور |
سند راهبردی برنامهریزی برای آینده با تمرکز بر روندهای آینده در تقاضای مسکن، محیط زیست، و نوآوری دیجیتال. |
|
آمریکا |
روندها |
قانون شهروندی 2021 مبتنی بر تحلیل روندهای جمعیتی و اقتصادی آینده. |
|
اتریش، برزیل، شیلی |
موضوعات نوظهور |
تأسیس کمیسیونهای آینده با محوریت چالشهای نوظهور در علم، فناوری و نوآوری. |
بر مبنای تحلیل تجربیات کشورهای منتخب میتوان گفت ابعاد اصلی برای جایگذاری آیندهنگری در خط مشیگذاری و قانونگذاری شامل بررسی موارد ذیل از نظر قانونگذار است:
گرچه در ادبیات و پژوهشهای انجام گرفته چارچوبها یا راهنماهایی برای جایگذاری آیندهنگاری راهبردی در خطمشیگذاری و قانونگذاری اشاره شدهاست، ولی پیوست آینده، موضوعی بدیع و نوین است. بر این اساس رویکرد این پژوهش تطبیقی، تحلیلی و بدیههگرایی است [19]. همچنین برای آنکه اعتبار این نوشتار سنجش شود سعی شده تا چارچوب تدوینشده با استفاده نظرات خبرگان، اعتبارسنجی شود. در این راستا متن پیش رو به چند تن از آیندهپژوهان ارسال شده و از آن پیرامون چارچوب احصاء شده نظرخواهی شد از اساتید خواسته شد تا نظر خود را پیرامون چارچوب پیوست آینده تدوینشده از نظر «صحت و درستی»، «جامعیت و مانعیت»، «سادگی»، «تعادل و توازن»، «کاربردی بودن» و «نوآوری» ارائه دهند[20]. عمده اساتید چارچوب ارائه شده مورد تایید قرار دادند و در انتها سعی شد بر مبنای نقدها و نکات تکمیلی پیشنهاد شده، پیوست آینده اصلاح و غنی شود.
پیوست آینده، یک چارچوب کارشناسی است که به بررسی و اظهارنظر درباره یک طرح، لایحه، قانون یا خطمشی از منظر آیندهنگری میپردازد. پیوست آینده ضامن نگاه بلندمدت خطمشیها است و به خطمشیگذار این اطمینان را میدهد که در تنظیم طرح، به شرایط و وضعیتهای آینده هم توجه شدهاست. پیوست آینده همچنین در نقش افق گشایی ذهنی برای خطمشیگذار مفید است و افق ذهنی او را بهسمت آینده باز میکند و مقدمهای میشود برای اتخاذ رویکرد آیندهنگر در طرحها و تصمیمات بعدی.
در نمودار شماره 1 فرایند ارزیابی خطمشی از منظر آینده در ابعاد مختلف ارائه شده است. در مرحله نخست باید مشخص شود که این خطمشی، طرح یا لایحه به دنبال تحقق چه چشماندازی است. با تدوین این چشمانداز دو پیامد مثبت رقم میخورد. نخست آنکه از آنجا که این تصویر باید مورد اجماع همه دستاندرکاران خطمشی باشد، تدوین چشمانداز مشترک منجر به همذهنی، وحدت رویه و بازاندیشی مقدماتی نسبت به طرح خواهد بود. دوم آنکه برای ارزیابیهای پسینی سیاست که توسط سایر ذینفعان انجام میشود، کارگشاست.
پس از تبیین تصویر مشترک از چشمانداز خطمشی، در مرحله بعدی به شناسایی عواملی میپردازیم که ممکن است باعث تداخل در اثرگذاری و تحقق اهداف خطمشی داشته باشند. اولین عوامل کلانروندهای جهانی هستند که در بخش قبلی تعریف شدند. از آنجا که این کلانروندها قابل مهار نبوده و قطعا بر همه ابعاد اجتماع تاثیر خواهند گذاشت، در صورتی که هر یک از آنها باعث کاهش اثر خطمشی و عدمتحقق چشمانداز آن شود، باید مجددا خطمشی مورد بازنگری قرار گرفته و اصلاح شود. زیرا در غیر این صورت سند کارایی خود را از دست داده و حتی ممکن است به ضد خود تبدیل شود. به عنوان نمونه در صورتی که قانونی در مورد ناترازی صندوقهای بازنشستگی تدوین شود، اما به کلانروند سالمندی جمعیت توجه نکند، باعث تشدید بحران در این زمینه میشود.
از آنجا که یکی از مهمترین ویژگی در امر خطمشیگذاری، چابکی آن است، در برخی موارد که تصمیمگیری سریع و تصویب به موقع قانون ضرورت دارد، میتوان پس از مرحله بررسی طرح یا خطمشی از منظر کلانروندها، نسبت به تایید یا بازنگری آن تصمیمگیری کرد و سایر مراحل را طی ننمود. زیرا در همین مرحله با توجه به اطلاعات قابل استناد از آینده، با تقریب مناسبی میتوان نسبت به میزان اثرگذاری خطمشی، نظر کارشناسی ارائه کرد. اما در صورتی که طرح یا خطمشی، ماهیتی بنیادین و اساسی داشته باشد، نیاز است تا مراحل بعدی نیز برای بررسی دقیقتر طی شود.
سپس در مرحله بعدی، به تعمق در موضوعاتی نوظهوری میپردازیم که میتواند خطمشی یا قانون را تحت تاثیر خود قرار دهد. این تاثیر میتواند کاهنده یا فزاینده باشد. با این حال آمادگی برای مواجهه با آن اهمیت دارد. موضوعات نوظهور میتواند در دو دسته بررسی شود. موضوعات نوظهوری که در اسناد و گزارشات وقوع آنها پیشبینی شده است مانند هوش مصنوعی، متاورس، نسل الفا و... و موضوعاتی که در پنلهای خبرگی شناسایی میشوند. از همین رو، بررسی موضوعات نوظهور، ابتدا به یک مطالعه پشتیبان برای احصا آنها و تبیین تاثیر آنها توسط تیمهای پژوهشی مجلس نیاز داشته و سپس بررسی آن در جلسات خبرگی و افزودن مواردی که متخصصان بدان اشاره میکنند یا در گزارشات پرداخته نشده است، در دستور کار قرار میگیرد.
گام بعدی شناسایی رویدادهای آینده است. در این مرحله بررسی میشود که چه رویدادهای احتمالی میتواند بر اثرگذاری خطمشی پیشنهادی تاثیر بگذارد؟ این رویدادها به فراخور خط مشی ممکن است در سطح بینالمللی، منطقهای، ملی یا محلی باشند. همچنین رویدادها میتوانند قابل پیشبینی هم باشند. به عنوان نمونه، انتخابات آمریکا و نتیجه آن در صورتی که بر تحریمها تاثیر بگذارد، میتواند به صورت غیرمستقیم برخی از حوزهها تحت تاثیر قرار دهد.
در نهایت در بخش سناریوها، از برآیند احتمالات شناسایی شده در مراحل قبلی، سناریوهای فضای آینده این خطمشی ترسیم میشود. نحوه ترسیم سناریوها آن است که روندها، رویدادها و موضوعات نوظهور با روش تحلیل اثرات متقابل نسبت به هم براساس میزان اهمیت سنجیده شده و سپس با نمرهگذاری هر عامل، مهمترین عوامل شناسایی شده و براساس تغییرات آنها سناریوها ترسیم میشود.
در پایان نیز با تحلیل سناریوها در جلسات خبرگی و با حضور متخصصان حوزههای مرتبط، احتمال وقوع هر سناریو محاسبه شده و در صورتی که سناریوهایی که به تحقق چشمانداز نزدیکتر بودند، امتیاز بالاتری کسب کنند، خطمشی از منظر آینده تایید و برای گامهای بعدی ابلاغ میشود.
یکی از مهمترین مسائل پیش روی حکمرانان در آینده آن است که چقدر بهعنوان یک حکومت میتوانند آیندهپذیر، آماده و کنشگر فعال در برابر آیندههای پیشرو باشند. این «حکمرانی آیندهپذیر» ، چیزی بیشتر از برنامهریزی است، پروردگی در برابر آینده و خرد تنیده شده در زیستبوم حکمرانی است.
آیندهپذیری، هوشمندی و خودآگاهی حکمرانی را نشانمیدهد، اینکه حکمران در برابر هر اتفاقی یک راه باز پیدا کند و حکمرانی یک روح بیدار داشتهباشد که از دل اتفاقات غیرقابلپیشبینی، از فرصتهای آن استفاده کند. پیوست آینده، یکی از اقدامات جدی در راستای حکمرانی آیندهپذیر و ارتقای هوش آیندهنگر حکمرانان بهویژه قانونگذاران است. براین اساس در این گزارش چارچوب پیشنهادی پیوست آینده ارایه شده است. در این راستا پیشنهاد میشود بر مبنای چارچوب فوق به بررسی و اظهارنظر درباره طرحها، لوایح، قوانین یا خطمشیها مورد بررسی در مجلس شورای اسلامی از منظر آیندهنگری پرداخته شود. مراحل اجرای پیوست آینده شامل موارد ذیل است:
