خلاصه مدیریتی

 دیپلماسی مجامع، بخشی از مهارت نمایندگان خانه ملت برای مردمی‌سازی سیاست خارجی است. تحول و کارآمدی دو عنصر مهم دیپلماسی پارلمانی نوین و تراز انقلاب اسلامی است که تحقق آن بدون اشراف نماینده دیپلمات‌های مجلس دوازدهم با پسران‌ها و پیشران‌های دیپلماسی مجامع پارلمانی کارآمد غیرقابل تحقق است.

بیان / شرح مسئله

دیپلماسی فعال، متوازن و هوشمندانه هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم برای انتفاع حداکثری از ظرفیت مجامع پارلمانی براساس مزیت‌های ژئوپلیتیکی، هویتی و اولویت‌های سیاست خارجی قانون برنامه هفتم پیشرفت، از گام‌های ضروری برای ارتقای کارایی دیپلماسی پارلمانی و از مهم‌ترین اهرم‌های سیاسی نمایندگان برای دفاع از منافع ملی و منطقه‌ای است که علاوه بر تقویت منطقه‌گرایی و تنش‌زدایی، هزینه‌های استقرار امنیت پایدار در محیط پیرامونی را نیز کاهش می‌دهد.

نقطه‌نظرات / یافته‌های کلیدی

• یکی از دلایل ناترازی بین دیپلماسی پارلمانی و رسمی جمهوری اسلامی ایران، ضعف نگاه راهبردی و رویکرد تحول‌گرایانه و فقدان نقشه راه چهار‌ساله برای مشارکت فعال در مجامع پارلمانی براساس سیاست‌های کلی و اهداف قانون هفتم برنامه پیشرفت است. به عبارتی توانمندسازی مجلس دوازدهم در حوزه سیاست خارجی، مستلزم تحوّل در نظام حکمروایی دیپلماسی پارلمانی و برنامه‌ریزی بلندمدت درخصوص هریک از مجامع پارلمانی است.
• شکاف بین دیپلماسی پارلمانی دوجانبه و دیپلماسی قاره‌ای به‌دلیل غفلت از «منطقه‌گرایی پارلمانی»، تا حدودی بستر کنشگری مجلس دوازدهم را در عرصه سیاست خارجی کاهش داده است. تا زمانی که سهم خلاقیت و نوآوری برای ایجاد نهادهای پارلمانی منطقه‌ای کم‌رنگ باشد، ارتقای ارزش افزوده سیاست خارجی با تأکید بر ظرفیت دیپلماسی مجامع امکان‌پذیر نیست.
• غفلت شورای اجرایی اتحادیه بین‌المجالس جهانی در ادوار مختلف مجلس شورای اسلامی برای حضور در رده‌های مدیریتی اتحادیه بین‌المجالس جهانی، تا حدودی توان کنشگری و تأثیرگذاری قوه مقننه را در فرایند تصمیم‌گیری‌های کلان اتحادیه مذکور کاهش داده است. ازطرفی فقدان تبیین شاخص‌های کیفی برای احراز نامزدی نمایندگان در شورای اجرایی مجامع پارلمانی، موجب افزایش تعداد نامزدهای حضور در برخی مجامع پارلمانی همچون اتحادیه بین‌المجالس جهانی شده است.
• یکی از ابتکارات مجالس قانونگذاری در کشورهای پیشرفته، استفاده از ظرفیت فناوری‌های نوظهور به‌ویژه هوش مصنوعی برای ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری در مجامع پارلمانی و شبیه‌سازی رفتار دیپلماتیک قانونگذاران در مواجهه با نظام مسائل اساسی نوپدید است.
• روندکاوی سیاست‌های کلان مجامع بین‌المللی نشان می‌دهد که مدیران آینده این مجامع بیشتر از کشورهایی خواهند بود که نقشه راه مشخصی را برای افزایش کنشگری قانونگذاران جوان در حوزه دیپلماسی پارلمانی ترسیم کرده‌اند.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

• با توجه به اینکه یکی از اهداف جنگ روایت‌های غربی عبری، انزوای ایران در سازمان‌های بین‌المللی است، ابتکار عمل هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم برای تأسیس مجامع پارلمانی منطقه‌ای براساس منافع و تهدیدهای مشترک، در خلق موقعیت‌های جدید، تقویت دفاع هیبریدی و اعتبارزدایی از جنگ روایت‌ها و شناختی دشمن بسیار تأثیرگذار است.
• تقویت دیپلماسی پارلمانی موزائیکی و تمرکز هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم درخصوص فرصت‌ها و منافع مشترک جمهوری اسلامی ایران با هریک از مجامع پارلمانی، از اهمیت بالایی برای خلق ارزش افزوده سیاست خارجی برخوردار است.
• اشتراک‌گذاری داده‌ها و تجارب بین متولیان دیپلماسی مجامع در اداره کل امور بین‌الملل قوه مقننه و متولیان دیپلماسی عمومی وزارت خارجه، تأثیر رایزنی‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم را در مجامع بین‌المللی افزایش می‌دهد.
• ابتکار اداره کل امور بین‌الملل مجلس شورای اسلامی قبل از آغاز هر دوره مجلس شورای اسلامی برای ترسیم نقشه راه چهار‌ساله دیپلماسی مجامع پارلمانی، قوام و انسجام فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان را ارتقا داده و از فعالیت‌های جزیره‌ای آنان پیشگیری می‌‌کند.
• رفع موانع برگزاری هفتمین اجلاس بین‌المللی حمایت از انتفاضه فلسطین و نشست با سازمان‌های مردم‌نهاد و نهادهای غیردولتی حامی مقاومت با استناد به ماده اول قانون حمایت از انقلاب اسلامی مردم فلسطین، در شرایطی که یکی از اهداف جنگ روایت‌های دشمن، القای افول جبهه مقاومت است، ضروری به‌نظر می‌رسد.
• تقویت دیپلماسی پارلمانی متوازن براساس رویکرد توسعه روابط عزتمندانه با شرق، پیشرفت روابط پایدار با مجامع پارلمانی اتحادیه آفریقا، تقویت تماس‌های دیپلماتیک با مجامع پارلمانی آمریکای لاتین و اتخاذ دیپلماسی پارلمانی گزینشی با مجالس قانونگذاری اتحادیه اروپا ضروری است به‌عنوان بخشی از پارلمان‌گرایی چندجانبه مورد توجه قرار گیرد. به‌عبارتی تعمیم دادن تهدید غرب به جغرافیای تمام کشورهای اروپایی، می‌تواند به معماران جنگ پارلمانی عبری استکباری برای انزوای مجلس دوازدهم در مجامع بین‌المللی کمک کند.
• اهتمام مرکز افکارسنجی خانه ملت برای پایش و اولویت‌بندی نظام مسائل اساسی سیاست خارجی از نگاه مردم و اهتمام خانه خلاق و نوآوری به کاربست روش‌های نوآورانه در مراودات دوسویه با مجامع پارلمانی، می‌تواند به مردمی‌سازی دیپلماسی مجامع مجلس دوازدهم در افق ایران 1407 کمک کند.
• تهیه سامانه هوشمند چالش‌ها و دغدغه‌های مشترک سیاست خارجی از منظر قانونگذاران منطقه، قانونگذاران آسیا و اتحادیه بین‌المجالس جهانی، بخشی از مردمی‌سازی فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان با استفاده از ظرفیت‌های پارلمان دیجیتال و هوشمند است.
• انتفاع سیاسی و تبلیغاتی از حضور، سخنرانی و مذاکرات ریاست محترم قوه مقننه در متن و حاشیه کنفرانس‌های بین‌المللی، نقش بی‌بدیلی را در قرارگیری دیپلماسی مجامع مجلس دوازدهم در مدار کارآمدی و اعتبارزدایی از جنگ روایت‌های دشمن ایفا می‌کند.
• اطلاع‌رسانی رئیس اداره کل امور بین‌الملل قوه مقننه و تهیه گزارش نظارتی درباره عملکرد هیئت‌های دیپلماتیک قوه مقننه در مجامع پارلمانی، بخشی از خلاقیت و ابتکار مجلس دوازدهم است که به‌صورت مستقیم به ارتقای شفافیت، پاسخگویی و کارآمدسازی فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان در میادین بین‌المللی کمک می‌کند.
• تهیه «سند راهبرد مشارکت دیپلماسی مجامع پارلمانی» بین مجالس ایران، روسیه و چین، می‌تواند به خلق فرصت‌های نوین برای سه کشور در مجامع پارلمانی به‌ویژه مجامع آسیایی کمک کند.

1. مقدمه

 انتفاع سیاسی از ظرفیت‌های دیپلماسی مجامع پارلمانی، یکی از الزامات تحقق منویات رهبر معظم انقلاب (مدظله‌العالی) برای تقویت کنشگری مجلس شورای اسلامی در عرصه روابط بین‌الملل و ارتقای ارزش افزوده دیپلماسی رسمی است. در حال حاضر بیشترین تمرکز دیپلماتیک قوه مقننه به‌سمت سه مجمع اتحادیه بین‌المجالس جهانی، مجمع مجالس آسیایی و اتحادیه بین‌المجالس اسلامی معطوف شده است، درحالی‌که یکی از مراجع خلق ثروت و ارتقای ارزش افزوده سیاست خارجی، بهره‌برداری بهینه از منطقه‌گرایی پارلمانی و نوآوری و ابتکار عمل مجلس دوازدهم برای تشکیل مجامع پارلمانی منطقه‌ای براساس اولویت‌های دیپلماسی عمومی و سیاست خارجی قانون برنامه هفتم پیشرفت است. توجه به این موضوع، موتور محرکه همگرایی منطقه‌ای و اشتراک‌گذاری پتانسیل‌های دیپلماتیک کشورهای پیرامونی برای تقویت شاخص‌های امنیت فراگیر و صلح پایدار در غرب آسیاست و به‌صورت غیرمستقیم، به غنای حکمرانی محلی با استفاده از فنون و مهارت‌های دیپلماسی پارلمانی کمک می‌کند. ازطرفی منطقه‌گرایی پارلمانی به‌صورت مستقیم به مردمی‌سازی سیاست خارجی و تحکیم روابط بین ملت‌ها براساس جغرافیا، فرهنگ، هویت، منافع و مقابله با تهدیدهای مشترک کمک کرده و از پیشران‌های گذار از دیپلماسی پارلمانی سنتی به دیپلماسی پارلمانی نوین انقلاب اسلامی با استفاده از خردجمعی در مدیریت پیش‌رویدادی نظام مسائل اساسی و دغدغه‌های مشترک سیاست خارجی و امنیت منطقه‌ای است. به همین دلیل یکی از برنامه‌های عملیاتی گروه مطالعات پارلمانی دفتر مطالعات سیاسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در سال 1403، بررسی موانع و الزامات کارآمدسازی دیپلماسی مجامع پارلمانی بوده است.

2. پیشینه پژوهش

 در این بخش به سوابق پژوهشی و پیشینه تقنینی مرتبط با موضوع دیپلماسی مجامع پارلمانی اشاره می‌شود.

2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز

جدول 1. سوابق مطالعاتی مرتبط با دیپلماسی مجامع پارلمانی

 2-2. سوابق تقنینی

جدول 2. پیشینه قوانین مرتبط با دیپلماسی مجامع پارلمانی

3. جایگاه دیپلماسی مجامع پارلمانی در منظومه روابط بین‌الملل

 یکی از مجاری متوازن‌سازی سیاست خارجی، نهادسازی براساس اهداف، منافع، هویت و تهدید مشترک است. دیپلماسی رسمی، عمومی، دفاعی، اقتصادی و فرهنگی برخی گونه‌های دیپلماسی است که هرکدام متولیان خاص خود را دارد. یکی از مهم‌ترین اضلاع دیپلماسی عمومی، دیپلماسی پارلمانی است [8] این دیپلماسی که با کنشگران دیپلماتیک مجالس قانونگذاری انجام‌ می‌شود؛ شامل تقویت روابط، تبادل افکار، اشتراک‌گذاری ابتکارها، «تقویت گفتگو» برای پیشبرد «اهداف مشترک» و تقویت خرد‌جمعی پیرامون نظام مسائل اساسی حوزه سیاست خارجی و ارتقای درک بهتر بین ملت‌ها است.

فعالیت‌های دیپلماتیک قانونگذاران از منظر برخی بازیگران بین‌المللی همچون شورای اروپا در ذیل «دیپلماسی مکمل» قرار دارد و تکمیل‌کننده «دیپلماسی سنتی» است. دیپلماسی پارلمانی، فضای جدیدی را برای تقویت مراودات رسمی مهیا کرده و فرصت‌های منحصربه‌فردی را برای خلق مذاکرات راهبردی و پیشگیری از مناقشات سیاسی و نظامی، از طریق گفتگوهای دیپلماتیک بین قانونگذاران فراهم می‌کند [9].

یکی از مهم‌ترین مجاری رفع ناترازی بین دیپلماسی پارلمانی و رسمی، برنامه‌ریزی راهبردی و بلندمدت مجلس شورای اسلامی برای تقویت کارکرد دیپلماتیک نمایندگان براساس اولویت‌های سیاسی ترسیم شده در قانون برنامه هفتم پیشرفت است [10].

دیپلماسی پارلمانی معمولاً در قالب نهادسازی، ایجاد «شبکه‌های غیررسمی و گفتگو» یا برگزاری جلسات دو یا چندجانبه، کنفرانس سران و برگزاری «گردهمایی‌های رسمی» صورت‌می‌گیرد. این رویدادها به نماینده دیپلمات‌ها این فرصت را می‌دهد تا بهترین شیوه حکمرانی را برای تحول در مذاکرات دیپلماتیک و مقابله با تهدیدات مشترک به اشتراک گذاشته و به ریل‌گذاری «نقشه راه سیاستی» مبادرت ورزند.

«دیپلماسی مجامع پارلمانی» به مفهوم تحرکات نماینده دیپلمات‌های قوه مقننه در نهادهایی همچون مجمع مجالس آسیایی، پیمان بریکس و اتحادیه بین‌المجالس جهانی است. اهمیت این نوع دیپلماسی در منظومه روابط بین‌الملل به‌حدی است که برخی نهادها همچون اتحادیه بین‌المجالس اسلامی در حاشیه اجلاس سازمان‌های بین‌المللی تأسیس شده‌اند. این امر نشان‌ می‌دهد خلق نوآوری و ابتکار عمل هیئت‌های دیپلماتیک قوه مقننه در مجامع بین‌المللی، موتور محرکه کارآمدسازی فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان با استفاده از روش‌های زیر است:

• تقویت همکاری‌های بین‌المللی در برخی نظام مسائل جهانی مانند تغییرات اقلیمی، فقرستیزی و امنیت پایدار؛
• ترویج مردم‌باوری، مردمی‌سازی حکمرانی و اشتراک‌گذاری تجارب برای تقویت حکمرانی محلی؛
• «تقویت درک و اعتماد متقابل» و «پر کردن شکاف‌های فرهنگی و سیاسی» با اتخاذ مواضع مشترک در مجامع پارلمانی؛
• افزایش سهم خلاقیت و نوآوری در مدیریت پیش‌رویدادی نظام مسائل اساسی سیاست خارجی با تمرکز بر کارکردهای نمایندگی [11].

در این میان اشتراک‌گذاری داده‌ها بین متولیان دیپلماسی مجامع در اداره کل امور بین‌الملل قوه مقننه و متولیان دیپلماسی عمومی وزارت خارجه، ارزش افزوده مذاکرات دیپلماتیک قانونگذاران را در مجامع بین‌المللی ارتقا داده و به رفع ناترازی بین دیپلماسی رسمی و دولتی و تولید ثروت کمک می‌کند که از مصادیق آن می‌توان به ابتکار مجلس دوازدهم برای تأسیس اتحادیه بین‌المجالس کمربند راه و تأثیر آن بر پیشرفت پایدار سواحل ژئوراهبردی مکران اشاره کرد. ازطرفی گزارش‌های میدانی سفارتخانه‌های جمهوری اسلامی ایران در کشورهای میزبان مجامع مهم پارلمانی، از مرجعیت بالایی در زنجیره روابط بین‌الملل برخوردار است، زیرا اطلاعات آنان درخصوص مجامع پارلمانی از قوام، ثبات و صحت بالاتری برخوردار است. هم‌زمان، پیشرفت سریع فناوری‌های نوظهور، میدان دیپلماسی پارلمانی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. به‌طوری‌که با فراگیر شدن هوش‌ مصنوعی، شکل جدیدی از دیپلماسی پارلمانی فناوری پایه با عنوان «دیپلماسی پارلمانی هوش مصنوعی» ظهور یافته است که به‌صورت مستقیم بر عملکرد و کارایی هیئت‌های دیپلماتیک در مجامع پارلمانی تأثیر می‌گذارد. به‌طوری‌که هیئت‌های دیپلماتیک مجالس کشورهای پیشرفته از طریق فنون دیپلماسی پارلمانی هوش مصنوعی به‌دنبال برآورد رفتارهای آتی مجالس دنیا هستند و رابطه معناداری بین هوش مصنوعی و دیپلماسی مجامع پارلمان‌های دنیا شکل گرفته است [12].

مجامع پارلمانی، میدان حضور نمایندگان مجالس کشورهای مختلف در زمان و مکان مناسب است که این امر، فرصت مغتنمی را برای اشتراک‌گذاری دغدغه‌ها و چالش‌های مشترک بین مجالس عضو به‌وجود آورده و هزینه‌های مدیریت نظام مسائل اساسی سیاست خارجی را به‌دلیل تقویت خرد‌جمعی و پیشگیری از مدل آزمون و خطا کاهش داده است. مجالسی که در پیشینه فعالیت خود، تجارب ارزنده‌ای در تأسیس مجامع پارلمانی منطقه‌ای داشته‌اند از اقبال و خردورزی بالاتری برای تصاحب کرسی‌های مدیریتی اتحادیه بین‌المجالس جهانی برخوردار بوده‌اند.

تأسیس مجامع پارلمانی منطقه‌ای براساس مزیت‌های ژئوپلیتیکی، هویتی و اولویت‌های سیاست خارجی در قانون برنامه هفتم پیشرفت، مهم‌ترین گام مجلس دوازدهم برای ارتقای کارایی دیپلماسی پارلمانی و تحقق منویات حکیمانه رهبر عزیز انقلاب (مدظله‌العالی) برای تقویت نقش مجلس شورای اسلامی در سیاست خارجی است.

مهم‌ترین ویژگی دیپلماسی مجامع تحول‌گرا، خلق ارزش افزوده در روابط سیاسی است. برای مثال یکی از دلایل ناکامی مجمع مجالس آسیایی برای تقویت انسجام قاره‌ای، ضعف ابتکار عمل کشورهای آسیایی در تأسیس «مجامع پارلمانی منطقه‌ای» است، البته در چند سال اخیر جایگاه مجامع پارلمانی در آسیای میانه و جنوب شرق آسیا تقویت شده که از مصادیق آن می‌توان به اتحادیه مجالس قانونگذاری کشورهای آ‌سه‌آن اشاره کرد، با این وجود روند منطقه‌گرایی پارلمانی در آسیا مطلوب نیست و ناترازی بین تعداد مجامع پارلمانی منطقه‌ای در آسیا با سه قاره اروپا، آفریقا و آمریکا، موجب شده‌ است سهم فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان در دیپلماسی آسیایی رشد منطقی نداشته باشد، به‌طوری‌که شکاف بین دیپلماسی پارلمانی دوجانبه با فعالیت‌های قوه مقننه در مجمع مجالس آسیایی به‌دلیل غفلت از «منطقه‌گرایی پارلمانی» بسیار مشهود است. تا زمانی که خلق ابتکار و نوآوری برای ایجاد نهادهای پارلمانی منطقه‌ای کم‌رنگ باشد، خلق ارزش افزوده سیاسی از مجاری مجالس آسیایی نیز امکان‌پذیر نیست.

گاهی مؤلفه‌های غیرسیاسی مانند زبان، فرهنگ، هویت، جغرافیا و تاریخ مشترک می‌تواند در نگاه تحولی به مجامع پارلمانی منطقه‌ای مؤثر باشد  [13]. اهمیت این موضوع هنگامی نمود می‌یابد که ایران اشتراکات تمدنی بالایی با برخی کشورهای پیرامونی دارا باشد.

داشتن نگاه راهبردی و مسئله‌محور به افق نظام مسائل اساسی سیاست خارجی و امنیت پیرامونی، از ملزومات کارآمدسازی دیپلماسی مجامع پارلمانی است. اهمیت نگاه راهبردی به دیپلماسی پارلمانی به‌حدی است که برخی مجالس ملی و مجامع پارلمانی به‌سمت ترسیم اسناد راهبردی بلندمدت گام برداشته‌اند که از مصادیق آن می‌توان به «راهبرد 2026 - 2022 اتحادیه بین‌المجالس جهانی» اشاره کرد، با این وجود به‌رغم اهتمام مجامع پارلمانی به‌سمت اشتراک‌گذاری فرصت‌ها و مقابله با تهدیدهای مشترک، هنوز راهبرد منسجمی در مجلس دوازدهم برای ارتقای تحول و بهره‌وری از ظرفیت دیپلماسی مجامع شکل نگرفته‌ است. به‌عبارتی قبل از ورود به مبحث ابتکارات دیپلماتیک نمایندگان، لازم است موانع فراروی توانمندسازی دیپلماسی مجامع قوه مقننه به‌خوبی بررسی شود.

 4. کاستی‌ها و موانع کارآمدسازی دیپلماسی مجامع پارلمانی

برخی کاستی‌ها و موانع فراروی کارآمدسازی فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم در حوزه دیپلماسی مجامع عبارتند از:

4-1. نداشتن کرسی مدیریتی در اتحادیه بین‌المجالس جهانی

جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان بازیگری که نظام سلطه حاکم بر روابط بین‌الملل را به چالش کشیده و منتقد جدی و فعال مناسبات ظالمانه و ناعادلانه حاکم بر جهان است، همواره یکی از اهداف جنگ هیبریدی آمریکا بوده است. یکی از مهم‌ترین ابعاد تهاجم ترکیبی علیه کشورمان، تلاش برای انزوای جمهوری اسلامی ایران در نهادها و مجامع بین‌المللی است [14]. در این میان یکی از راهبردهای دفاع ترکیبی در لایه سیاست خارجی، رایزنی با کشورهای همسو در نهادهای بین‌المللی برای تهیه پیش‌نویس قطعنامه‌ها و استفاده از سهمیه حق رأی آنان برای تصاحب کرسی‌های مدیریتی ارکان اتحادیه بین‌المجالس جهانی است که در این بخش ضعف کارکردی مشهود است و اعضای شورای اجرایی بین‌المجالس قوه مقننه باید با نوآوری و ابتکار عمل، بستر حضور نماینده دیپلمات‌های قوه مقننه را در کرسی‌های مدیریتی این اتحادیه فراهم کنند.

غفلت شورای اجرایی بین‌المجالس جمهوری اسلامی ایران در ادوار مختلف مجلس شورای اسلامی برای حضور در رده‌های مدیریتی اتحادیه بین‌المجالس جهانی، تا حدودی توان کنشگری و تأثیرگذاری مجلس شورای اسلامی را در فرایند تصمیم‌گیری‌های کلان اتحادیه مذکور کاهش داده است. به همین دلیل یکی از ملزومات اعتبارزدایی از جنگ ترکیبی جریان عبری استکباری برای انزوای ایران در میادین بین‌المللی، ابتکار عمل کنشگران دیپلماتیک مجلس دوازدهم برای حضور مقتدرانه و مؤثر در کرسی‌های مدیریتی مجامع پارلمانی است.

شایان‌ ذکر است مهم‌ترین دستاورد دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران در تصاحب پُست‌های مدیریتی اتحادیه بین‌المجالس جهانی، به یکصدوسی‌وسومین نشست اتحادیه بین‌المجالس جهانی (25 تا 29 مهرماه 1394) در ژنو برمی‌گردد. در این اجلاس، بدون بهره‌گیری از امتیاز میزبانی، با انتخاب کاظم جلالی، نماینده وقت مردم شاهرود در کمیته اجرایی اتحادیه بین‌المجالس جهانی موافقت شد و جمهوری اسلامی ایران پس از حدود 50 سال، موفق شد از منطقه آسیا ـ پاسیفیک، به مدت چهار سال نماینده‌ای را در کمیته اجرایی این اتحادیه داشته‌ باشد.

4-2. برگزار نشدن هفتمین اجلاس کنفرانس بین‌المللی حمایت از انتفاضه فلسطین

یکی از اولویت‌های دیپلماسی مجامع پارلمانی، خلق نوآوری و ابتکار عمل در دفاع از حقوق ملت مظلوم فلسطین و جبهه مقاومت است. اهمیت این موضوع پس از سقوط رژیم بشار اسد و افزایش روایت‌های کاذب برای القای افول جبهه مقاومت، از اهمیت بالایی در عرصه سیاست خارجی برخوردار است. در این میان، برگزاری کنفرانس بین‌المللی حمایت از انتفاضه فلسطین، یکی از ابعاد دیپلماسی پارلمانی مقاومت در دفاع نرم از رویش‌های جوانان انقلابی در حوزه مقاومت، گفتمان انقلاب اسلامی و استکبارستیزی است. تقویت دیپلماسی پارلمانی مقاومت دارای سابقه قانونگذاری نیز است. در قانون اصلاح ماده (1) قانون حمایت از انقلاب اسلامی مردم فلسطین مصوب سال 1369 که در 29 خرداد 1384 به تصویب رسید، تصریح شده است:

«سرزمین فلسطین به ملت فلسطین تعلق داشته و دارد و رژیم اشغالگر قدس و حکومت غاصب صهیونیست‌ها که با ظلم و غصب و قتل‌عام و جنایت بر این سرزمین و بیت‌المقدس مسلط گردیده‌اند غاصب و ظالم و محکومند و بر همه ملت‌ها و انسان‌های حق‌طلب جهان خصوصاً مسلمانان و بالاخص مردم و حکومت جمهوری اسلامی ایران لازم است از مردم ستمدیده و آواره و مبارز فلسطین تا رسیدن به حقوق حقه خویش به هر نحو ممکن حمایت و دفاع نمایند.

هیئت‌رئیسه مجلس شورای اسلامی موظف است از طرق مختلف این حمایت را تعمیق و گسترش بخشد و در فرصت‌های مقتضی کنفرانسی از نمایندگان کشورهای اسلامی و صاحب‌نظران در این راستا تشکیل دهد.

دبیرخانه دائمی کنفرانس‌های بین‌المللی فلسطین به‌منظور برگزاری این کنفرانس‌ها و پیگیری مصوبات مجلس شورای اسلامی درباره فلسطین تشکیل‌ می‌شود. اعضای دبیرخانه پنج نفر متشکل از یک نفر به انتخاب رئیس مجلس شورای اسلامی (به‌عنوان دبیر) و دو نفر نمایندگان منتخب مجلس شورای اسلامی موضوع ماده (5) این قانون برای کمیته حمایت از انقلاب اسلامی مردم فلسطین و دو نفر از کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس می‌باشد. کلیه امور دبیرخانه با نظر اعضا انجام پذیرفته و مصوبات آن با رأی اکثریت اعضا لازم‌الاجرا است. هزینه دبیرخانه دائمی از محل اعتبار قانون مصوب قبلی تأمین می‌گردد» [15].

مجلس شورای اسلامی طبق قانون حمایت از انقلاب اسلامی فلسطین مصوب سال 1369، مکلف شده‌ است هر چهار سال یک‌بار، کنفرانس حمایت از انتفاضه فلسطین را برگزار کند. در سال 1399، هفتمین کنفرانس به‌دلیل همه‌گیری ویروس کرونا، به‌صورت وبینار نیز برگزار نشد. تاکنون 6 اجلاس بین‌المللی حمایت از انتفاضه فلسطین در سال‌های ۱۳70، ۱۳80، ۱۳۸۵، ۱۳87، ۱۳90 و ۱۳95 برگزار شده و پس از آن با وجود افزایش اهمیت موضوع فلسطین در تحولات غرب آسیا و جهان اسلام، اجلاس هفتم برگزار نشده است.  

جدول 3. خروجی و نتایج اجلاس‌های اول تا ششم حمایت از انتفاضه فلسطین [16]

4-3. ناترازی بین دیپلماسی پارلمانی دوجانبه با دیپلماسی قاره‌ای

مجلس شورای اسلامی در راستای دیپلماسی پارلمانی متوازن، در متن و حاشیه برخی مجامع پارلمانی حضور دارد که از مصادیق آن می‌توان به عضویت جمهوری اسلامی ایران در اتحادیه بین‌المجالس جهانی (1981 میلادی)، مجمع مجالس آسیایی (2007 میلادی) و اتحادیه بین‌المجالس کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی اشاره کرد که لازم است بخشی از ابتکارات دیپلماسی مجامع مجلس دوازدهم به‌سمت شناسایی پتانسیل‌های تأسیس مجامع پارلمانی منطقه‌ای متمرکز شود. تقویت پشتوانه دیپلماسی پارلمانی جمهوری اسلامی ایران از دریچه تحکیم منطقه‌گرایی پارلمانی، بهترین و مؤثرترین روش ارتقای کارایی دیپلماسی مجامع پارلمانی است. همان‌گونه که در دیپلماسی دفاعی و رسمی، بازیگران از طریق همگرایی امنیتی و سیاسی تلاش می‌کنند به‌سمت منطقه‌گرایی گام بردارند، در حوزه دیپلماسی پارلمانی نیز کشوری در اتحادیه بین‌المجالس جهانی موفق‌تر است که تجارب ارزنده در منطقه‌گرایی پارلمانی داشته باشد.

شکل 1. جایگاه نهادهای پارلمانی در منظومه دیپلماسی مجامع مجلس دوازدهم

ماخذ: نگارنده.

در اولین حلقه دیپلماسی مجامع پارلمانی جمهوری اسلامی ایران، نهاد‌هایی قرار دارند که توانسته‌اند در چارچوب نظریات همگرایانه، گام‌های لازم را برای ایجاد نهادی جهان‌شمول بردارند که تنها مصداق آن اتحادیه بین‌المجالس جهانی است. در حلقه دوم و سوم، مجامعی قرار دارند که براساس مذهب یا هویت مشترک یا مجاورت جغرافیایی به‌سمت همگرایی حرکت کرده‌اند. برای مثال اتحادیه مجالس قانونگذاری کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی قرار دارند که براساس اشتراکات مذهبی و موضوع فلسطین پایه‌گذاری شد. مجمع مجالس آسیایی نیز از نهادهای است که براساس همگرایی قاره‌ای ایجاد شده‌ است. در حال حاضر مجمع مجالس آسیایی، اتحادیه مجالس قانونگذاری کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی و اتحادیه بین‌المجالس جهانی، سه مجمع مهم پارلمانی محسوب می‌شوند که اداره مجامع بین‌المللی اداره کل امور بین‌الملل قوه مقننه به‌صورت متمرکز درخصوص آنها گزارش‌های میدانی را تهیه و توصیه‌های سیاستی را ارائه می‌دهد که باید موضوع مجامع پارلمانی منطقه‌ای در نقشه راه اداره کل امور بین‌الملل پر رنگ‌تر شود.

4-4. پایین بودن سهم فناوری‌های نوین در راهبرد دیپلماسی مجامع پارلمانی

یکی از ابتکارات مجالس قانونگذاری در کشورهای پیشرفته، استفاده از ظرفیت فناوری‌های نوظهور برای ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری در مجامع پارلمانی و شبیه‌سازی رفتار دیپلماتیک قانونگذاران در مواجهه با نظام مسائل اساسی جدید است تا از آن طریق بتوانند نقش‌آفرینی خود را در مجامع مذکور ارتقا دهند. یکی از کاستی‌های ارتقای کارآمدی و اثرگذاری مجلس دوازدهم در مجامع پارلمانی، نداشتن چشم‌انداز مشخص برای کاربست فناوری‌های نوین در ریل‌گذاری فعالیت گروه‌های دوستی و هیئت‌های دیپلماتیک قوه مقننه در افق ایران 1407 است.

4-5. فقدان نقشه راه چهارساله دیپلماسی مجامع پارلمانی

یکی از موانع فراروی توانمندسازی فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی، فقدان نقشه راه چهارساله قابل‌اجرا و کم‌رنگ بودن نگاه راهبردی هیئت‌های دیپلماتیک قوه مقننه درخصوص نحوه فرصت‌سازی از ظرفیت مجامع پارلمانی است. امروزه برخی مجالس قانونگذاری دنیا به‌منظور بهره‌گیری بهینه از فنون و مهارت‌های دیپلماسی پارلمانی، به‌سمت ریل‌گذاری راهبرد دیپلماسی پارلمانی در افق‌های دو تا چهار‌ساله گام برداشته‌اند [17].

4-6. عدم استفاده مناسب از ظرفیت دبیرخانه‌های پارلمانی مستقر در تهران

یکی از روش‌های مرسوم ارتقای ارزش افزوده دیپلماسی پارلمانی، استفاده از ظرفیت دبیرخانه‌های دائمی مجامع پارلمانی است. دبیرخانه دائمی مجمع مجالس آسیایی، اتحادیه بین‌المجالس اسلامی و کنفرانس حمایت از انتفاضه فلسطین در تهران قرار دارد ولی راهبرد منسجمی برای انتفاع سیاسی و تبلیغاتی از دبیرخانه‌های مذکور برای افزایش شعاع تأثیرگذاری دیپلماسی مجامع پارلمانی جمهوری اسلامی ایران ریل‌گذاری نشده است.

4-7. سهم پایین احزاب و فراکسیون‌ها در ارتقای ارزش افزوده دیپلماسی مجامع پارلمانی

از کارکردهای مهم احزاب پارلمانی، تجمیع و غربالگری دغدغه‌های مردم و نخبگان پیرامون نظام مسائل اساسی دیپلماسی پارلمانی در جلسات و مباحثات درون‌حزبی است. یکی از موانع فراروی کارآمدسازی دیپلماسی مجامع قوه مقننه، غفلت از کنشگری احزاب پارلمانی در گذار از مجلس سنتی به مجلس نوین و فقدان بهره‌‌وری بهینه از ظرفیت دیپلماتیک رؤسای فراکسیون‌ها با همتایان پارلمانی خود در سایر کشورهاست. تقویت کنشگری اندیشکده‌های حکمرانی استانی و فراکسیون‌های مجلس شورای اسلامی در چرخه ارزش افزوده دیپلماسی پارلمانی، نقش مؤثری را برای ایجاد رابطه دوسویه و تقویت نظارت همگانی بر کارنامه و عملکرد دیپلماسی مجامع مجلس دوازدهم ایفا می‌کند.

یکی از حفره‌های دیپلماسی مجامع پارلمانی جمهوری اسلامی ایران، فقدان شکل‌گیری و پرورش احزاب و فراکسیون‌های پارلمانی کارآمد و استفاده بهینه از کارکرد دیپلماتیک آنان برای ارتقای ارزش افزوده سیاست خارجی است. ازطرفی تقویت نظارت همگانی بر عملکرد فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم از طریق احزاب و مرکز افکارسنجی خانه ملت، نقطه عطفی در مردمی‌سازی دیپلماسی مجامع پارلمانی، تقویت کلان‌نگری در حوزه روابط بین‌الملل و انطباق فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان با واقعیت‌ها و نیاز جامعه قلمداد می‌شود، البته استفاده از نقش واسطه‌ای احزاب در منظومه دیپلماسی پارلمانی، می‌تواند با آسیب‌هایی نیز مواجه باشد که از مهم‌ترین مصادیق آن می‌توان به احتمال تأثیرگذاری ملاحظات حزبی در ریل‌گذاری نظام مسائل اساسی دیپلماسی مجامع پارلمانی اشاره کرد.

4-8. فقدان اساسنامه دائمی و اشاره نکردن قانون آیین‌نامه داخلی قوه مقننه به گروه‌های دوستی

گروه‌های دوستی، مهم‌ترین کنشگران دیپلماسی پارلمانی هستند، در‌حالی‌که هنوز اساسنامه دائمی نحوه فعالیت آنان به تصویب نرسیده و در قانون آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی نیز اشاره‌ای به شرح وظایف آنان نشده است. این موضوع قوام و انسجام فعالیت آنان در مجامع پارلمانی را کاهش داده است.

4-9. فقدان راهبردی منسجم برای خنثی‌سازی ابعاد جنگ پارلمانی در مجامع بین‌المللی

یکی از ابعاد جنگ روایت‌ها و جنگ پارلمانی جریان‌های عبری استکباری از طریق انزوای مجلس دوازدهم در میادین بین‌المللی دنبال می‌شود. برخی رسانه‌های عبری و سناتورهای نومحافظه‌کار همچون سناتور میچ مککانل برای اولین بار پس از عملیات یازده سپتامبر 2001، از جمهوری اسلامی ایران، چین و روسیه یا عنوان «محور شرارت نوین» نام می‌برند، به‌طوری‌که تشدید جنگ روایت‌ها برای انزوای این سه کشور در مجامع بین‌المللی براساس عملیات روانی شرق‌هراسی قابل رهگیری است. در حال حاضر تمامی گفتمان‌های فرعی سپاه‌هراسی، اسلام‌ستیزی، ایران‌هراسی، روس‌هراسی و چین‌هراسی در گفتمان کلان و گسترده‌تر شرق‌هراسی قابل تحلیل است  [18].

5. پیشران‌های کارآمدسازی دیپلماسی مجامع پارلمانی

ریل‌گذاری نقشه راه دیپلماسی مجامع پارلمانی، به قوام و یکپارچه‌سازی فعالیت‌های دیپلماتیک قوه مقننه کمک می‌کند. انطباق و همسویی فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم با نیازهای واقعی جامعه و نظام مسائل اساسی کشور در حوزه سیاست خارجی و اولویت‌های سیاسی قانون برنامه هفتم پیشرفت، از پیشران‌های کارآمدسازی و تحول در دیپلماسی مجامع پارلمانی در افق ایران 1407 است. در این میان برخی تدابیر و ابتکارات می‌تواند کارایی و عملکرد فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان در مجامع پارلمانی را افزایش دهد که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

5-1. تبیین اشتراکات نظام مسائل اساسی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران و مجامع پارلمانی  

برخی اهداف سیاسی قانون برنامه هفتم پیشرفت با دغدغه برخی مجامع پارلمانی اشتراکات زیادی دارد. تمرکز مجلس دوازدهم پیرامون این دغدغه‌های مشترک، می‌تواند فضای مساعدی را برای تقویت دیپلماسی مجامع قوه مقننه به‌وجود آورد. حامیان تأسیس مجامع پارلمانی منطقه‌ای بر این باورند که استقرار امنیت و صلح پایدار از طریق توسعه روابط ملت‌ها در زمره امنیت‌آفرینی از پایین به بالا و از پیشران‌های صلح و امنیت پایدار منطقه‌ای است. ماحصل پارلمان‌گرایی چندجانبه، تولید ثروت و امنیت فراگیر برای کشورهای منطقه است. امروزه با تقویت نقش مجالس قانونگذاری در حوزه سیاست خارجی، قانونگذاران از طریق ایجاد یا مشارکت فعال در مجامع پارلمانی، مدیریت خردجمعی دغدغه‌های مشترک را در اولویت قرار داده‌اند. به همین دلیل ترسیم نظام مسائل مشترک سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران و هریک از مجامع پارلمانی، می‌تواند به‌ شکل‌گیری تفاهم راهبردی مجلس شورای اسلامی با مجامع پارلمانی هدف کمک کند. لازم است نماینده دیپلمات‌های مجلس دوازدهم درخصوص سه موضوع زیر به فهم مشترک دست یابند:

• چالش‌ها و منافع مشترک بین جمهوری اسلامی ایران و هریک از کشورهای همسایه؛
• چالش‌ها، تهدیدها و منافع مشترک در سطوح منطقه‌ای مانند شناسایی اهداف و تهدیدهای مشترک جمهوری اسلامی ایران و کشورهای عرب حوزه خلیج‌ فارس؛
• چالش‌ها، تهدیدها و منافع مشترک قاره آسیا.

طبیعی است هر میزان از همکاری‌های دوجانبه پارلمانی به‌سمت دیپلماسی پارلمانی قاره‌ای حرکت می‌کنیم، نقاط جوش مشترک نیز کاهش می‌یابد. مهارت نماینده دیپلمات‌های مجلس دوازدهم باید به‌سمت شناسایی دغدغه‌های مشترک مجلس دوازدهم و مجالس آسیایی معطوف شود. برای مثال فسادستیزی، امنیت غذایی، تغییرات اقلیمی، امنیت انرژی، صلح پایدار، بیماری‌های نوظهور، فناوری نوپدید همچون هوش مصنوعی، مهاجرت، پیشرفت پایدار و عدالت اجتماعی از مهم‌ترین کلیدواژگانی هستند که زمینه شکل‌گیری مذاکرات جامع پیرامون آنها بین مجلس دوازدهم و سایر مجالس پارلمانی وجود دارد.

5-2. تبیین نظام مسائل اساسی مشترک حکمرانی از نگاه مجامع پارلمانی

در نظریه کارکردگرایی که از نظریه‌های مهم در حوزه سیاست خارجی است، طرفین مذاکره‌کننده باید پیرامون اهداف و تهدیدهای مشترک متمرکز شوند و از طرح مباحث مناقشه‌ای و اختلاف‌آفرین اجتناب کنند چراکه می‌تواند به شکست مذاکرات منجر شود. تهیه اطلس نظام مسائل اساسی و دغدغه‌های مشترک جهانی و منطقه‌ای از نگاه مجامع پارلمانی، از مهم‌ترین مبانی و اصول تنظیم‌گری در حوزه دانش دیپلماسی پارلمانی است. به‌عبارتی هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم لازم است به مهم‌ترین نظام مسائل مشترک مجامع پارلمانی، اشراف داشته باشند. این اقدام بستر مساعدی را برای خلق گفتگوهای راهبردی با مجامع مذکور فراهم می‌کند. پایش محورهای دستور کار و غربالگری مواضع رؤسای پارلمان‌های دنیا در اتحادیه بین‌المجالس جهانی، یکی از روش‌های تبیین چالش‌ها و شناسایی دغدغه‌های مشترک از نگاه مجالس قانونگذاری دنیاست، زیرا رؤسا و هیئت‌های دیپلماتیک اکثر مجالس قانونگذاری دنیا در یک زمان و مکان، تجارب پارلمانی خود را برای مدیریت چالش‌های مشترک حکمرانی به اشتراک می‌گذارند.

شکل 2. رابطه بین نظام مسائل اساسی و کارآمدسازی فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم [19]

5-3. تقویت دیپلماسی پارلمانی متوازن با کشورهای همسو در مجامع پارلمانی

مجامع پارلمانی به‌عنوان مهم‌ترین عرصه فعالیت دیپلماتیک قانونگذاران، کانون خرد‌جمعی و اشتراک‌گذاری دانش و تجارب رئیس قوه مقننه و اعضای هیئت‌های دیپلماتیک قوه مقننه در سطوح بین‌المللی و جهانی قلمداد می‌شوند. مجلس دوازدهم با هدف انتفاع حداکثری از مجامع پارلمانی، ضروری است راهبرد جداگانه‌ای را در قبال هریک از مجامع پارلمانی تبیین کند که از آن با عنوان «دیپلماسی مجامع پارلمانی نقطه‌زن یا موزائیک» نام می‌برند و نمی‌توان رویکرد یکسانی را برای دو مجمع پارلمانی به‌کار برد. به‌عبارتی اصول دیپلماسی پارلمانی ثابت ولی جهت‌گیری و نحوه مراودات دیپلماتیک با هریک از مجالس قانونگذاری متفاوت است. برای مثال نمی‌توان رویه دیپلماتیک یکسانی را در برابر مجلسین فدراسیون روسیه و مجلس قانونگذاری جمهوری اسلامی پاکستان اتخاذ کرد. مجلس شورای اسلامی هم‌زمان که از طریق مجمع مجالس آسیایی به پیشبرد دیپلماسی آسیایی اقدام می‌کند، باید با کشورهای همسایه، کشورهای حوزه آسیای میانه، کشورهای عضو پیمان شانگهای، کشورهای دی هشت، کشورهای عضو بریکس و برخی کشورهای آفریقایی نیز «توافق‌نامه‌های دوجانبه پارلمانی» منعقد کند. در حوزه آسیای میانه نیز همسو با تعمیق روابط دیپلماتیک با مجالس آسیای مرکزی، لازم است نقشه راه همکاری‌های پارلمانی دوجانبه با هریک از کشورهای مذکور ریل‌گذاری شود.

5-4. رفع ناترازی و شکاف بین همکاری‌های دوجانبه پارلمانی با دیپلماسی پارلمانی قاره‌ای

 تمرکز مجلس شورای اسلامی بیشتر بر سه نهاد مجمع مجالس آسیایی، اتحادیه بین‌المجالس اسلامی و اتحادیه بین‌المجالس جهانی معطوف شده ‌است و سهم مجامع پارلمانی منطقه‌ای در سبد دیپلماسی پارلمانی جمهوری اسلامی ایران کم‌رنگ است. به‌منظور تحقق مطالبه رهبر حکیم انقلاب (مدظله‌العالی) در دیدار نمایندگان مجلس دوازدهم، لازم است فاصله بین همکاری‌های پارلمانی دوجانبه با همکاری‌های پارلمانی قاره‌ای در مجمع مجالس آسیایی از طریق تقویت منطقه‌گرایی پارلمانی مرتفع شود.

5-5. همسویی دیپلماسی مجامع پارلمانی با اهداف سیاسی قانون برنامه هفتم پیشرفت

قانون برنامه هفتم پیشرفت، مهم‌ترین و جامع‌ترین سند بالادستی است که سیاست‌های نظام در پنج سال آینده را ریل‌گذاری کرده است. ریل‌گذاری دیپلماسی مجامع پارلمانی نیز لازم است براساس همسویی و انطباق حداکثری با سیاست‌های حاکم بر قانون برنامه هفتم ترسیم شود.

5-6. تقویت نقش و جایگاه دیپلماسی سران در راهبرد دیپلماسی مجامع پارلمانی

یکی از مهم‌ترین اهرم‌های دیپلماسی مجامع، انتفاع حداکثری از ظرفیت دیپلماتیک رئیس قوه مقننه است که مهم‌ترین موارد آن عبارتند از:

الف) برگزاری کنفرانس رؤسای مجالس ایران و کشورهای همسایه

ابتکار دیپلماتیک مجلس دوازدهم برای برگزاری کنفرانس پارلمانی درخصوص تبدیل برخی مرزهای امنیتی به مرزهای رونق اقتصاد و امنیت پایدار در راهبرد چهارساله دیپلماسی مجامع پارلمانی، نقش مهمی را در کمک به دیپلماسی دفاعی و رسمی برای ارتقای شاخص‌های امنیت مرز ایفا می‌کند که از مصادیق آن می‌توان به برگزاری دومین کنفرانس رؤسای مجالس افغانستان، ایران، پاکستان، ترکیه، چین و روسیه در آذرماه 1397 با عنوان «مقابله با تروریسم و تقویت ارتباطات منطقه‌ای» اشاره کرد. سومین کنفرانس نیز در استانبول ترکیه برگزار شد.

توصیه می‌شود بخشی از راهبرد کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی و اداره کل امور بین‌الملل قوه مقننه به‌سمت فعال‌سازی ظرفیت دیپلماسی پارلمانی سران از طریق برگزاری کنفرانس‌های منطقه‌ای تمرکز یابد. در این میان میزبانی ایران از برگزاری کنفرانس‌های سران مجالس کشورهای همسایه، نقش مهمی را در تحقق رهنمودهای رهبر دوراندیش انقلاب (مدظله‌العالی) برای افزایش سهم دیپلماسی پارلمانی در سیاست خارجی ایفا می‌کند.

ب) سخنرانی و رایزنی رئیس قوه مقننه در متن و حاشیه اجلاس‌های بین‌المللی

سخنرانی رئیس مجلس شورای اسلامی در اجلاس سالیانه مجمع مجالس آسیایی، مذاکرات رؤسای گروه‌های دوستی مجلس دوازدهم با همتایان آسیایی و رایزنی رئیس قوه مقننه در حاشیه اجلاس‌های مجمع عمومی یا کمیته‌های دائمی اتحادیه بین‌المجالس جهانی، برخی جلوه‌های دیپلماسی پارلمانی سران در مجامع پارلمانی است. تهیه «تقویم سالانه دیپلماسی مجامع پارلمانی سران» که در آن از یک سال قبل تمامی میادین بین‌المللی که می‌تواند با حضور رئیس مجلس شورای اسلامی برگزار شود و ارائه برخی نوآوری‌ها با همکاری اداره کل امور بین‌الملل و خانه خلاق و نوآوری در پیش‌نویس متن سخنرانی ایشان، فرصت مغتنمی را برای ارتقای ارزش افزوده فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان با بهره‌وری حداکثری از پتانسیل بالای دیپلماتیک رئیس قوه مقننه فراهم می‌سازد.

ج) دیجیتال‌سازی دیپلماسی پارلمانی سران

مستندسازی و هوشمندسازی شرح مذاکرات رئیس و هیئت‌های دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی در اتحادیه بین‌المجالس جهانی، یکی از گام‌های خیز به‌ سمت هوشمندسازی دیپلماسی پارلمانی سران است. به‌عبارتی تهیه بانک اسناد پشتیبان و دیجیتال‌سازی شرح مذاکرات رئیس قوه مقننه از مصادیق استفاده از ظرفیت‌های دانش و فناوری در حوزه دیپلماسی پارلمانی است که در زمره اولویت‌های چهارگانه مجلس یازدهم (هوشمندسازی، مردمی‌سازی، کارآمدسازی و شفافیت) نیز قرار دارد.

د) سخنرانی رئیس قوه مقننه در کنفرانس‌های امنیتی مهم دنیا

در جهان، برخی کنفرانس‌های امنیتی با حضور قانونگذاران و دولتمردان مختلف دنیا تشکیل می‌شود که برخی از آنها می‌تواند نقش انقلابی ریاست محترم قوه مقننه در اعتبارزدایی از جنگ روایت‌ها علیه کشورمان در مجامع بین‌المللی را به‌طور محسوسی ارتقا دهد.

5-7. تدوین سند راهبرد مشارکت دیپلماسی مجامع پارلمانی بین ایران، روسیه و چین

چرخش فدراسیون روسیه به آسیا، از مؤلفه‌های تأثیرگذار بر دیپلماسی آسیایی است. این کشور هرچند در حوزه اروپا قرار دارد ولی به‌مرور تمایل خود را برای حضور قدرتمند در آسیا نشان داده است. در مجمع مجالس آسیایی، فدراسیون روسیه ذیل کشورهای منطقه آسیای میانه و کشورهای مشترک‌المنافع قرار دارد که به‌غیراز روسیه، شامل کشورهای قزاقستان، ازبکستان، جمهوری آذربایجان و قرقیزستان است. تهیه «سند راهبرد مشارکت دیپلماسی مجامع پارلمانی» بین مجالس ایران، روسیه و چین، می‌تواند به خلق فرصت‌های نوین برای سه کشور در مجامع پارلمانی کمک کند.

5-8. ایجاد سامانه همیار دیپلماسی مجامع پارلمانی

یکی از موانع مجلس دوازدهم برای حضور قدرتمند در مجامع پارلمانی، فقدان ثبت و بایگانی شرح مذاکرات و فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان کنونی و ادوار مجلس شورای اسلامی در مجامع پارلمانی است. اشتراک‌گذاری و مستندسازی تجارب و دستاوردهای هیئت‌های دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی در میادین بین‌المللی، موتور پیشران گذار از دیپلماسی پارلمانی سنتی به دیپلماسی پارلمانی هوشمند و دیجیتال است. توصیه می‌شود جدا از اظهارات سران هیئت‌های دیپلماتیک در مجمع عمومی، مذاکرات نمایندگان در کمیته‌های دائمی نیز مستندسازی و بایگانی شود. ایجاد سامانه همیار و هوشمند دیپلماسی مجامع پارلمانی، نه‌تنها به غنی‌سازی ادبیات دیپلماسی مجامع پارلمانی در کشور کمک می‌کند، بلکه سرعت تبادل و اشتراک‌گذاری داده‌ها بین هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم را نیز افزایش می‌دهد.

5-9. برگزاری دوره‌های آموزش فنون دیپلماسی پارلمانی برای نمایندگان جدیدالورود

یکی از ملزومات ارتقای عملکرد دیپلماتیک نمایندگان جدیدالورود، داشتن دانش و مهارت کافی برای ایفای نقش فعال و هوشمندانه در مجامع پارلمانی است. نمایندگانی که برای اولین بار به خانه ملت راه می‌یابند باید اطلاعات کاملی از مهارت‌های دیپلماتیک و مجامع پارلمانی داشته باشند. در این میان برگزاری دوره‌های دانش‌افروزی، مهارت‌ورزی و برگزاری کارگاه‌های مطالعاتی دیپلماسی مجامع پارلمانی، نقش مهمی را در ارتقای تحول و کارآمدی فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم ایفا می‌کند. ارائه بسته‌های آموزشی در حوزه‌های مرتبط با مهارت‌های لابی‌گری، روان‌شناسی سیاست، دیپلماسی بدن، آشنایی با مجامع پارلمانی، اولویت‌های سیاست خارجی در اسناد بالادستی و فنون مذاکرات دیپلماتیک در فاصله زمانی اعلام نتایج انتخابات تا شروع به کار مجلس جدید، از تأثیر بالایی در پرورش نماینده دیپلمات‌های توانمند و کارآمد در مجامع پارلمانی برخوردار است.

5-10. مهندسی ترکیب شورای اجرایی مجامع پارلمانی براساس الگوی نماینده کمیته دائمی

توصیه می‌شود اعضای شورای اجرایی مجلس دوازدهم در مجامع پارلمانی همچون اتحادیه بین‌المجالس جهانی، اتحادیه بین‌المجالس اسلامی، مجمع مجالس آسیایی و سایر مجامع پارلمانی براساس الگوی نماینده کمیته دائمی انتخاب شوند تا کارآمدی و اثربخشی آنان در مجامع پارلمانی افزایش یابد. در این الگو، متناظر با شرح وظایف هریک از کمیته‌های تخصصی مجامع بین‌المللی، یک نماینده مشرف به مباحث کمیته‌های تخصصی در ترکیب هیئت دیپلماتیک مجلس دوازدهم حضور خواهد داشت. برای مثال چینش مناسب چهار نماینده دیپلمات مجلس دوازدهم از کمیسیون‌های‌ سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و بودجه در ترکیب شورای اجرایی مجمع مجالس آسیایی، کارآمدی و اثربخشی فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم را در این مجمع تقویت می‌کند. چینش نماینده دیپلمات‌های مجلس دوازدهم متناظر با کمیته‌های دائمی مجامع پارلمانی، تحول و ابتکار نوینی برای خلق ارزش افزوده سیاست خارجی کشورمان از دریچه مجامع پارلمانی خواهد بود.

5-11. سهمیه متناسب قانونگذاران جوان در ترکیب شورای اجرایی مجامع پارلمانی

امروزه استفاده از جوانان متخصص به یک مطالبه عمومی در دنیا تبدیل شده‌ است. برای مثال مجلس قانونگذاری جمهوری فدرال آلمان در حوزه جوان‌گرایی، از مجالس پیشروی اتحادیه اروپاست، به‌طوری‌که 42 درصد نمایندگان زیر 45 سال سن دارند  [20].  با عنایت به رویکرد جوان‌گرایانه اتحادیه بین‌المجالس جهانی در سنوات اخیر و صراحت منشور این اتحادیه مبنی‌بر انتخاب نمایندگان دارای زیر 45 سال سن به‌عنوان قانونگذاران جوان، توجه به حضور قانونگذاران جوان در شورای اجرایی اتحادیه بین‌المجالس، می‌تواند یک نفر به سهمیه هیئت دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی اضافه کند. روندکاوی سیاست‌های کلان مجامع بین‌المللی نشان می‌دهد که مدیران آینده این مجامع بیشتر از کشورهایی خواهند بود که نقشه راه مشخصی را برای افزایش کنشگری قانونگذاران جوان در حوزه دیپلماسی پارلمانی ترسیم کرده‌اند.

5-12. تعیین شاخص‌های کیفی برای ثبت‌نام و عضویت نمایندگان در شورای اجرایی مجامع پارلمانی

اشتیاق نمایندگان برای ثبت‌نام و عضویت در برخی مجامع پارلمانی بیشتر از سایر اتحادیه‌هاست. به همین دلیل لازم است شاخص‌های ثبت‌نام و عضویت در برخی مجامع همچون اتحادیه بین‌المجالس جهانی ارتقا یابد تا به‌صورت خودکار آمار نامزدهای حائز شرایط کاهش یابد و نمایندگانی در ترکیب شورای اجرایی بین‌المجالس حضور یابند که از دانش، تخصص، مهارت و تجارب لازم برخوردار باشند.

5-13. کنشگری فعال، هوشمندانه و نوآورانه در اتحادیه بین‌المجالس جهانی

به‌منظور ارتقای کارآمدی فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم در اتحادیه بین‌المجالس جهانی، لازم است با خلق ابتکارات زیر، توان چانه‌زنی مجلس دوازدهم در این اتحادیه تقویت شود.

• ابتکار عمل شورای اجرایی بین‌المجالس قوه مقننه در ارائه مواد اضطراری

درخواست‌های متعدد هیئت‌های دیپلماتیک کشورهای عضو برای افزودن یک ماده اضطراری درخصوص تازه‌ترین تحولات منطقه‌ای و جهانی از اهمیت بالایی در دیپلماسی مجامع برخوردار است. تصویب ماده اضطراری یکی از اقدام‌ها و ابعاد مهم در اتحادیه بین‌المجالس جهانی است که باید مجمع تصویب کند.

جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کشورهای تأثیرگذار در تصمیمات منطقه‌ای و بین‌المللی به‌منظور مقابله با اقدام‌های افراط‌گونه و حرکت‌های تروریستی، نقش فعالی را در طرح مواد اضطراری داشته است. برای مثال در صدوسی‌وششمین اجلاسیه در بنگلادش، ماده اضطراری برای مقابله با «قحطی و خشک‌سالی در بخش‌هایی از آفریقا و یمن» به تصویب رسید. موضوع یمن در پیشنهاد اولیه ماده اضطراری نبود و با نقش فعال نمایندگان وقت مجلس شورای اسلامی، به ماده اضطراری افزوده شد. این ماده به‌جهت قحطی و محکومیت عاملان درگیری مطرح و مورد نظر موافق کشورها قرار گرفت. در صدوسی‌وهفتمین اجلاس اتحادیه بین‌المجالس جهانی در فدراسیون روسیه نیز، ماده اضطراری درخصوص حمایت از مسلمانان روهینگیا میانمار به تصویب رسید. هفت کشور مسلمان این پیشنهاد را مطرح و با دیپلماسی فعال نمایندگان وقت مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید. در صدوسی‌وهشتمین اجلاسیه که در ژنو برگزار شد، موضوع حمایت از مردم فلسطین به تصویب رسید، زیرا جهانیان نسبت به موضوع انتقال سفارت آمریکا به بیت‌المقدس، واکنش نشان دادند لذا به‌موجب تصویب ماده اضطراری، بحث حمایت از فلسطین مورد توجه قرار گرفت.

در صورت تعدد پیشنهادهای مشابه، کشورهای شرکت‌کننده سعی می‌کنند با مشارکت یکدیگر ضمن در نظر گرفتن دغدغه‌هایشان، به یک پیشنهاد واحد دست یابند. در مواردی که پیشنهادهای متفاوتی ارائه شود طبق روال، رأی‌گیری به‌عمل می‌آید و پیشنهادی که حائز اکثریت آرا شود در دستور کار مجمع قرار می‌گیرد. ماده اضطراری باید دغدغه جهانی باشد تا در مجمع عمومی امکان رأی‌آوری داشته‌ باشد که تحقق این امر مستلزم دیپلماسی فعال شورای اجرایی بین‌المجالس جمهوری اسلامی ایران با سایر مجالس همسو در اتحادیه است.

• تنقیح قوانین مرتبط با عضویت جمهوری اسلامی ایران در اتحادیه بین‌المجالس جهانی

تاکنون دو قانون درخصوص اتحادیه بین‌المجالس جهانی به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده است که باید تنقیح و به‌روزرسانی آنها مورد توجه مجلس دوازدهم قرار گیرد.

جدول 4. قوانین مرتبط با اتحادیه بین‌المجالس جهانی [21]

• استفاده از ظرفیت دیپلماتیک بانوان نماینده انقلابی با رویکرد افزایش ارزش افزوده دیپلماسی پارلمانی

نوعی تحوّل‌گرایی در نقش و مأموریت زنان در حوزه نمایندگی پارلمان محسوس است و به‌مرور برخی کشورها با تصویب یا ترمیم برخی قوانین، بستر مساعدی را برای حضور زنان در عرصه نمایندگی به‌وجود آورده‌اند. درنتیجه یکی از ملزومات کارآمد‌گرایی دیپلماسی مجامع پارلمانی، پرورش و اتخاذ بستر مناسب برای افزایش تعداد بانوان نماینده دیپلمات و حضور متناسب بانوان انقلابی در ترکیب گروه‌های دوستی و هیئت‌های دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی است. اهمیت این موضوع در مجامع پارلمانی همچون اتحادیه بین‌المجالس جهانی از اهمیت بالاتری برخوردار است.

5-14. توازن‌گرایی در فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی

 متوازن‌سازی دیپلماسی رسمی و عمومی از ملزومات کارآمدسازی سیاست خارجی است. یکی از مهم‌ترین اضلاع دیپلماسی عمومی از طریق مذاکرات دیپلماتیک نمایندگان مجلس شورای اسلامی بروز و ظهور می‌یابد. در همین خصوص، همسو با ضرورت دیپلماسی پارلمانی نگاه به شرق و تعمیق روابط پارلمانی با نهادهایی همچون سازمان همکاری شانگهای، بریکس و کشورهای همسایه، بخشی از نگاه دیپلمات‌های پارلمانی جمهوری اسلامی ایران در راستای انزوای سیاست‌های سلطه‌گرایانه استکبار جهانی، لازم است به‌سمت ترمیم دیپلماسی مجامع گزینشی با کشورهای اروپایی و گسترش روابط پایدار با مجامع پارلمانی اتحادیه آفریقا معطوف شود. این اقدام به ارتقای توان چانه‌زنی نماینده دیپلمات‌های مجلس دوازدهم برای تحقق اهداف سیاست خارجی مندرج در قانون برنامه هفتم پیشرفت نیز کمک می‌کند.

6. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

یکی از پیشران‌های کنشگری فعال و هوشمندانه هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم در مجامع پارلمانی، دیپلماسی فعال مجامع پارلمانی متناسب با اهداف و اولویت‌های سیاست خارجی ایران در قانون برنامه هفتم پیشرفت است. در روابط نوین بین‌الملل، تمرکز مجالس قانونگذاری در حوزه «دیپلماسی نهادی» یا «دیپلماسی مجامع» روز‌به‌روز در حال افزایش است. یکی از مهم‌ترین فرصت‌های راهبردی تأسیس مجامع پارلمانی منطقه‌ای، تأثیرگذاری در فرایند رأی‌گیری است. کشورهایی که از روابط متوازن و منسجم برخوردارند، می‌توانند در تصمیم‌های مهم بین‌المللی رأی یکدیگر را داشته باشند. این امر به اعتبارزدایی جنگ روایت‌ها و شناختی علیه جمهوری اسلامی ایران کمک کرده و قدرت نرم مجلس دوازدهم را در مجامع پارلمانی ارتقا می‌دهد. در جدول 5 به مجموعه تدابیری در حوزه مجامع پارلمانی اشاره شده‌ است که می‌تواند به خلق فرصت و ارتقای ارزش افزوده سیاست خارجی کمک کند.

جدول 5. پیشنهاد توصیه سیاستی