نوع گزارش : گزارش های راهبردی
نویسندگان
1 پژوهشگر ارشد گروه محیط کسب و کار و تنظیم گری بخشی دفتر مطالعات اقتصادی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی
2 کارشناس گروه محیط کسب و کار و تنظیم گری بخشی دفتر مطالعات اقتصادی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی
کلیدواژهها
بیان مسئله
گزارش حاضر، بیستوسومین سنجش پیدرپی و فصلی «شاخص امنیت سرمایهگذاری در ایران» است. این گزارش، با استفاده از آمارهای رسمی منتشر شده و در دسترس و نیز ارزیابی[2] 7812 فعال اقتصادی نمونه از میان فعالان اقتصادی همه استانهای کشور بوده است که وضعیت امنیت سرمایهگذاری در تابستان سال 1402 را با 38 مؤلفه، هفت نماگر به تفکیک 31 استان و 9 حوزه کسبوکار نشان میدهد.
شاخص کل امنیت سرمایهگذاری در ایران که با استفاده از دو مجموعه دادههای پیمایشی و آماری تهیه میشود در تابستان 1402 کمّیت 5/66 از 10 (10 بدترین حالت) سنجیده شده است. مقدار عددی این شاخص در مطالعه فصل قبل (بهار 1402 )[3] 5/73 ، در فصل زمستان 1401[4] 6/10 و در هر دو فصل قبل تر (پاییز و تابستان 1401)،[5] 6/82 بوده که نشان میدهد کمّیت عددی امنیت سرمایهگذاری در تابستان 1402 نسبت به فصول قبل از آن، با توجه به ارزیابی فعالان اقتصادی مشارکتکننده در فصل تابستان، به مقدار قابلتوجهی مناسبتر ارزیابی شده است. البته باید توجه کرد که عامل اصلی روند بهبودی شاخص امنیت سرمایهگذاری در تابستان 1402، به میزان زیادی مناسبتر ارزیابی شدن مؤلفههای پیمایشی ازسوی فعالان مشارکتکننده در پایش بوده است؛ البته با وجود آنکه در بهار و تابستان سال 1402 با نوسانات شدید نرخ ارز در بازه زمانی سنجش، مواجه نبودهایم و شاخص تورم مصرفکننده نیز چندان دچار افزایش نبوده است لذا مؤلفههای آماری نیز در ادامه بهار 1402، در تابستان 1402 نیز با کمّیت عددی 3/93 وضعیت مناسبتری نسبت به بهار 1402 (4/19) از خود نشان دادهاند، به نحوی که نهایتا شاخص امنیت سرمایهگذاری در فصل این فصل مناسبترین وضعیت را از ابتدای شروع سنجش این شاخص از خود بروز داده است.
یافتههای کلیدی
براساس ارزیابی صورت گرفته در پیمایش فصلی تابستان سال 1402 و مقایسه آن با بهار سال 1402، نامناسبترین و مناسبترین مؤلفههای ارزیابی شده از امنیت سرمایهگذاری به شرح زیر هستند:
|
بهار سال 1401 |
تابستان سال 1402 |
||||
|
کمّیت |
نامناسبترین مؤلفهها |
ردیف |
کمّیت |
نامناسبترین مؤلفهها |
ردیف |
|
7/87 |
میزان حمایت مسئولان استانی از داوطلبان سرمایهگذاری |
1 |
7/97 |
میزان حمایت مسئولان استانی از داوطلبان سرمایهگذاری |
1 |
|
7/69 |
عمل مسئولان ملی به وعدههای داده شده |
2 |
7/61 |
عمل مسئولان ملی به وعدههای داده شده |
2 |
|
7/54 |
ثبات یا قابل پیشبینی بودن تصمیمات مسئولان استانی یا محلی |
3 |
7/49 |
ثبات یا قابل پیشبینی بودن تصمیمات مسئولان استانی یا محلی |
3 |
|
کمّیت |
مناسبترین مؤلفهها |
ردیف |
کمّیت |
مناسبترین مؤلفهها |
ردیف |
|
4/75 |
ثبات قوانین و مقررات |
1 |
4/66 |
ثبات قوانین و مقررات |
1 |
|
4/85 |
سرقت مالی (پول نقد، کالا و تجهیزات) |
2 |
4/90 |
سرقت مالی (پول نقد، کالا و تجهیزات) |
2 |
|
4/97 |
میزان وفایبهعهد در اجرای قرارداد کتبی یا شفاهی در بازار |
3 |
4/95 |
میزان وفایبهعهد در اجرای قرارداد کتبی یا شفاهی در بازار |
3 |
با توجه به بررسیهای بهعمل آمده ملاحظه میشود همچنان در سه مؤلفهای که در میان نامناسبترین مؤلفههای امنیت سرمایهگذاری قرار دارد، همانند پایشهای قبلی مؤلفه «عمل مسئولان ملی به وعدههای داده شده» دیده میشود و در جایگاه دوم است، در این میان برای دومین بار طی چند پایش گذشته مؤلفه «میزان حمایت مسئولان استانی از داوطلبان سرمایهگذاری» در جایگاه اولین مؤلفه نامناسب مورد ارزیابی قرار گرفته است. این نکته باید بیان شود که این مؤلفه در پایش گذشته برای اولین بار در جایگاه اولین مؤلفه نامناسب قرار گرفته بود لذا با اطمینان میتوان بیان کرد که در طی سه فصل گذشته وضعیت این مؤلفه بهسمت نامناسبتر شدن رفته است. با بررسی دقیق این وضعیت میتوان بیان داشت که شاید علت این امر این باشد که با وجود ثبات در کشور در اکثر متغیرهای مورد سنجش در ششماهه گذشته، احتمال ورود سرمایهگذاران جدید و یا افزایش سرمایهگذاری در پروژههای گذشته و بهرهگیری از ظرفیت تولید افزایش یافته و نتیجتاً توجه فعالان کسبوکار به این مؤلفه نسبت به گذشته افزایش چشمگیری داشته است، ازهمینرو با اهمیت و دقت بیشتری برای ایشان مورد ارزیابی و سنجش قرار گرفته است لذا با توجه به نا مناسب شدن متوالی ارزیابی این مؤلفه از ابتدای سال 1402 ضروری است که توجه به متغیر کلیدی و مهم «میزان حمایت مسئولان استانی از داوطلبان سرمایهگذاری» برای کلیه مسئولان در اولویت قرار گیرد و بررسی دقیقی انجام پذیرد که عوامل انگیزشی جهت افزایش سرمایه گذاری در اقتصاد ایران شامل چه مواردی است و راه های افزایش آن در اولویت اجرایی و تقنین قرار گیرد.
براساس یافتههای این گزارش، پس از تلفیق دادههای آماری و یافتههای پیمایشی، بهترتیب استانهای کهگیلویه و بویراحمد ، تهران و چهارمحال و بختیاری نامناسبترین و استانهای هرمزگان، گلستان و خراسانشمالی مناسبترین وضعیت را از دیدگاه فعالان کسبوکار از منظر شاخص امنیت سرمایهگذاری در تابستان 1402 کسب کردهاند. درحالیکه در پایش بهار 1402 نامناسبترین استانها چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان و مناسبترین استانها نیز هرمزگان، گلستان و خراسانشمالی بودهاند. براساس نتایج این مطالعه، در تابستان 1402 از بین 9 حوزه فعالیت اقتصادی مورد سنجش در این پایش، فعالان اقتصادی در حوزه کاری «نفت خام و گاز طبیعی، تأمین آب، برق و گاز » نامناسبترین حوزه کاری ارزیابی شده است. و حوزه کاری «ارتباطات، توزیع و... (حملونقل، انبارداری، عمدهفروشی و خُردهفروشی)» در جایگاه دومین حوزه نامناسب قرار گرفته است درحالیکه در پایش فصل بهار 1402 این حوزه نامناسبترین وضعیت را در میان تمام حوزههای کاری به خود اختصاص داده بود. به عبارتی نا مناسب ارزیابی شدن این دو حوزه در دو فصل اخیر نیازمند بررسی دقیق تر علتها و دلایل ذیل آنها دارد . از طرفی دیگر در تابستان 1402 همانند فصل گذشته مناسبترین ارزیابی در میان 9 حوزه کاری را نیز فعالان حوزه کاری «معدن بهجز نفت و گاز» و حوزه کاری «هتل، رستوران، تهیه و توزیع غذا» به خود اختصاص داده اند.
پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی
این گزارش بر آن است تا با تهیه گزارشهای فصلی ارزیابیکننده، شرایط پایش امنیت سرمایهگذاری در استانهای کشور را نشان دهد ازاینرو با وجود اینکه دارای پیشنهاد سیاستی مشخص نیست اما ذکر این نکته ضروری است که در پایش تابستان 1402 وضعیت شاخص امنیت سرمایهگذاری در ادامه فصل گذشته روند رو به بهبودی را نشان میدهد. البته مقایسه سنوات گذشته همواره نشان میدهد که شاخص امنیت سرمایهگذاری همواره در این دو فصل مناسبترین وضعیت را در میان فصول سال از خود بروز میداده است. انتظار است با تداوم تهیه و انتشار گزارشهای فصلی امنیت سرمایهگذاری، توجه و حساسیت عموم مسئولان کشور به این عامل کلیدی سرمایهگذاری و رشد اقتصادی اما مغفولمانده در سیاستگذاری اقتصاد ایران جلب شود و این مجموعه گزارشهای فصلی، به ترویج گفتمان امنیت سرمایهگذاری، قانونگذاری بهتر، رعایت قانون، احترام بیشتر به حقوق مالکیت و نیز بهبود عینی و واقعی امنیت اقتصادی و فضای سرمایهگذاری در ایران کمک کند. علاوهبر این موارد، امید است با انجام مستمر این ارزیابی و انتشار نتایج آن، مسئولان اجرایی کشوری و استانی در قبال فعالان اقتصادی، متعهدتر و مسئولیتپذیرتر شده و قوای مقننه و قضائیه نیز در ایجاد بستر امن و رقابتی برای سرمایهگذاری و تولید در ایران بیشتر و مؤثرتر بکوشند.
گزارش حاضر، بیستوسومین گزارش مستمر فصلی است که با ابزار پرسشنامه و براساس ترکیبی از «ادراکسنجی» فعالان اقتصادی سراسر کشور از وضعیت 24 مؤلفه پیمایشی (Survey Data) و نیز 17 داده آماری (Hard Data) امنیت سرمایهگذاری ایران در دوره سهماهه تابستان 1402 تهیه شده است. این گزارش، با روشهای پیمایشی و آماری، نماگرها و مؤلفههای مؤثر در سرمایهگذاری را در استانها و بخشهای اقتصادی ایران ارزیابی کرده و با تلفیق آنها به روش علمی، «شاخص ملی امنیت سرمایهگذاری در ایران» مربوط به فصل تابستان 1402 را ارائه داده است.[7]
پرسشنامه پژوهش حاضر، بهصورت الکترونیکی[8] و شامل 21 پرسش ثابت برای سنجش ادراک و احساس فعالان اقتصادی از وضعیت امنیت سرمایهگذاری بهصورت کیفی و طیف (گزینههای) پنجگانه «خیلی زیاد، زیاد، تا حدودی، کم و خیلی کم» طراحی شده است. در پرسشنامه و ارزیابی پایش امنیت سرمایهگذاری، ارزیابی بین صفر و 10 انجام میشود. بهطوریکه 10 نامناسبترین (بدترین) و صفر مناسبترین (بهترین) ارزیابی است و درنهایت شاخص هرچه به صفر نزدیکتر باشد، مناسبتر (بهتر) ارزیابی و تلقی میشود. درعینحال از ابتدای سال 1401 سه پرسش جدید[9] درخصوص تغییرات برخی مقررات به پرسشنامه پایش افزوده شده که عبارتند از: در فصل ( تابستان) 1402 تغییر قوانین و مقررات صادراتی تا چه حد بر کسبوکار شما تأثیر گذاشته است؟ در فصل ( تابستان) 1402 تغییر قوانین و مقررات وارداتی تا چه حد بر کسبوکار شما تأثیر گذاشته است؟ در فصل ( تابستان) 1402 قیمتگذاری دستوری ازسوی نهادهای مرجع قیمتگذاری تا چه حد بر کسبوکار شما تأثیر گذاشته است؟ با توجه به اینکه در پنج پایش متوالی این سه مؤلفه جدید مورد سنجش قرار گرفته است لذا تحلیلی از روند آنها در این گزارش نیز فراهم شده است که در ادامه بیان میشود.
یکی از مهمترین محدودیتهای این پژوهش، دسترسی به فهرست اعضای نمونه آماری تعیین شده (فعالان اقتصادی سراسر کشور) و نیز قانع و راضی کردن آنها به تکمیل پرسشنامه این پژوهش بوده است؛ گفتنی است که باید بهطور متوسط از هر استان 260 پرسشنامه تکمیل و تحویل داده شود. گفتنی است برای پایش تابستان 1402 بالغ بر 7812 پرسشنامه قابلقبول واصل شده بود. هرچند خوشبختانه برای پایش تابستان مجدداً روند افزایش نمونهها تا حدودی زیادی حاصل گردید اما بهرغم تمام تلاشهای تیم پایش، با استانداردها و انتظارات برای برخی از استانها قدری فاصله وجود دارد بهنحویکه برای فصل تابستان 1402 استانهای سیستان و بلوچستان، چهار محال و بختیاری،خراسان شمالی،سمنان و هرمزگان (بالای 50 درصد و زیر 70 درصد مشارکت جامعه آماری) کمترین میزان مشارکت ثبت شده و خوشبختانه برای سایر استانها به نحو قابل قبول بالای 80 درصد مشارکت جامعه آماری تا صددرصد محقق شده است. بنابراین براساس روش آماری مورد استفاده، جهت تعمیم نتایج پژوهش برای همه استانها بهکل جامعه باید با احتیاط عمل کرد. امید است با تغییر وضعیت و تثبیت شرایط کشور در پایشهای آتی، اقبال فعالان کسبوکار به مشارکت در نظرسنجیهای پایش امنیت با حداکثر مشارکت فعال اکثر واجدان شرایط در تمامی 31 استان کشور بتوان نتایج قابلقبولتر کارشناسی و قابلتعمیم به کل استانها را بهدستآورد.
پس از استخراج مؤلفههای پیمایشی و آماری، اکنون با تلفیق این مؤلفهها، شاخص ملی امنیت سرمایهگذاری در تابستان 1402 ارائه میشود. براساس پژوهش پشتیبان گزارش حاضر،[10] شاخص امنیت سرمایهگذاری، با محاسبه میانگین وزنی مؤلفههای پیمایشی و آماری با نسبت 80 به 20 استخراج میشود که بر این اساس، شاخص کل امنیت سرمایهگذاری برای فصل تابستان 1402 با کمیت 5/66 از مناسبتر شدن وضعیت شاخص امنیت سرمایهگذاری در ادامه روند بهار 1402 حکایت میکند. در فصل بهار 1402 با کمیت 5/73 شاخص امنیت سرمایه گذاری مناسب ترین وضعیت را در طی چند دوره تا آن زمان از خود نشان داده بود و در فصل زمستان 1401 با کمّیت 6/10 نشان از مناسبتر شدن وضعیت آن داشته است. درصورتیکه برای فصل پاییز 1401 همانند فصل تابستان 1401 با کمّیت 6/82 بهدست آمده بوده و برای فصل بهار 1401 با کمّیت عددی 6/51 محاسبه شده بود. بهعبارتی وضعیت شاخص امنیت سرمایهگذاری بعد از فصل پاییز 1401 تاکنون فصل به فصل بهسمت مناسب شدن تغییر وضعیت داده و شاخص امنیت سرمایهگذاری به میزان قابلتوجهی مناسبتر شده است و این روند خوشبختنه ادامه دار بوده است. جدول 1 وضعیت شاخص ملی امنیت سرمایهگذاری (به تفکیک مؤلفههای پیمایشی و آماری) در تابستان 1402 را به تفکیک استانها نشان میدهد.
جدول 1. رتبهبندی استانها از نظر شاخص ملی امنیت سرمایهگذاری در پایش تابستان 1402 و مقایسه آن با دو فصل گذشته
|
ردیف |
استان / شاخص |
شاخص امنیت سرمایهگذاری |
|||
|
تابستان 1402 |
بهار 1402 |
زمستان 1401 |
پاییز 1401 |
||
|
1 |
هرمزگان |
5.14 |
5.10 |
5.54 |
6.48 |
|
2 |
گلستان |
5.23 |
5.44 |
5.94 |
7.08 |
|
3 |
خراسان شمالی |
5.37 |
5.44 |
5.92 |
6.76 |
|
4 |
کرمان |
5.40 |
5.50 |
5.83 |
6.55 |
|
5 |
سمنان |
5.42 |
5.53 |
5.75 |
6.31 |
|
6 |
خراسان جنوبی |
5.45 |
5.65 |
5.87 |
6.35 |
|
7 |
آذربایجان غربی |
5.46 |
5.50 |
5.83 |
6.59 |
|
8 |
مازندران |
5.48 |
5.57 |
5.81 |
6.90 |
|
9 |
فارس |
5.52 |
5.62 |
5.87 |
6.92 |
|
10 |
کرمانشاه |
5.56 |
5.66 |
6.40 |
7.00 |
|
11 |
مرکزی |
5.58 |
5.78 |
6.07 |
6.56 |
|
12 |
خراسان رضوی |
5.60 |
5.73 |
6.12 |
6.85 |
|
13 |
یزد |
5.61 |
5.58 |
5.94 |
6.89 |
|
14 |
همدان |
5.64 |
5.74 |
6.10 |
6.97 |
|
15 |
زنجان |
5.64 |
5.54 |
6.06 |
6.65 |
|
16 |
بوشهر |
5.69 |
5.78 |
5.84 |
6.98 |
|
17 |
البرز |
5.70 |
5.78 |
6.15 |
7.00 |
|
18 |
سیستان و بلوچستان |
5.71 |
5.66 |
6.28 |
7.14 |
|
19 |
کردستان |
5.71 |
5.69 |
6.26 |
6.66 |
|
20 |
قزوین |
5.73 |
5.80 |
6.16 |
6.51 |
|
21 |
گیلان |
5.75 |
5.85 |
6.28 |
6.83 |
|
22 |
اصفهان |
5.78 |
5.88 |
6.25 |
6.90 |
|
23 |
اردبیل |
5.80 |
5.82 |
6.20 |
6.78 |
|
24 |
قم |
5.81 |
5.94 |
6.13 |
6.89 |
|
25 |
ایلام |
5.86 |
6.00 |
6.34 |
7.24 |
|
26 |
خوزستان |
5.87 |
6.06 |
6.46 |
6.90 |
|
27 |
آذربایجان شرقی |
5.89 |
5.78 |
6.13 |
6.89 |
|
28 |
لرستان |
5.93 |
5.92 |
6.23 |
6.85 |
|
29 |
چهارمحال و بختیاری |
5.94 |
6.17 |
6.57 |
6.99 |
|
30 |
تهران |
6.08 |
6.04 |
6.42 |
7.01 |
|
31 |
کهگیلویه و بویراحمد |
6.17 |
6.16 |
6.35 |
7.06 |
|
میانگین |
5.66 |
5.73 |
6.10 |
6.82 |
|
توضیح: شاخص تلفیقی امنیت سرمایهگذاری میانگین وزنی دو بخش پیمایشی با وزن 0/8 و آماری با وزن 0/2 است.
رتبه استانها براساس شاخص تلفیقی تابستان 1402 از نامناسبترین به مناسبترین مرتب شده است.
جدول 1 نشان میدهد براساس فروض و تعاریف این پژوهش، مناسبترین استانها از نظر فعالان کسبوکار درخصوص امنیت سرمایهگذاری برای پایش تابستان 1402 بهترتیب استانهای هرمزگان، گلستان و خراسان شمالی بودهاند، درحالیکه در پایش بهار 1402 نیز همین استانها در جایگاه مناسبترین ها قرار داشتهاند.
در این میان برای پایش بهار 1402 بهترتیب استانهای کهگیلویه و بویراحمد، تهران و چهارمحال و بختیاری، بهعنوان نامناسبترین استانها از نظر امنیت سرمایهگذاری شناسایی شدهاند درحالیکه در پایش مربوط به فصل پایش بهار 1402 بهترتیب استانهای چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان در این جایگاه قرار داشتند.
دقت در جدول 1 و مقایسه آن در پایشهای مختلف نشان میدهد که تکرارشوندگی برخی استانها از نظر مناسب بودن یا نامناسب بودن وضعیت امنیت سرمایهگذاری حائز اهمیت بوده و میتواند دلالتهایی برای مقامات استانی داشته باشد. بهعبارتی درصورتیکه کفایت آماری لازم در پایشها از نظر تعداد مشارکتکننده حاصل شود، اگر استانهایی بهتناوب و با تکرار از مناسبترینها یا نامناسبترین استانها از حیث شاخص امنیت سرمایهگذاری در رتبهبندی استانی قرار بگیرند به بررسی و مطالعات دروناستانی ویژه نیاز خواهند داشت. ازطرفی برای مقامات استانی تغییر رتبه استان مورد نظر از نظر شاخص امنیت سرمایهگذاری میتواند این پیام را داشته باشد که به چه علتی و با تغییر چه مؤلفههایی در استان خویش وضعیت شاخص امنیت سرمایهگذاری استان تغییر کرده است. بر همین اساس تکرار متناوب استانهای چهارمحال و بختیاری، تهران، خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد بهعنوان نامناسبترین استانها از منظر شاخص امنیت سرمایهگذاری نشاندهنده وضعیت نامناسب این استانها از منظر مؤلفههای مربوطه است و قطعاً نیازمند انجام اقدامهای عاجل اصلاحکننده روندهای مربوط به افزایش امنیت سرمایهگذاری در استانهای مورد نظر ازسوی مقامات مسئول و مقامات استانی است.و از طرفی تکرار شوندگی استانهای هرمزگان، گلستان و خراسان شمالی به عنوان مناسب ترین استانها از منظر مؤلفه های شاخص امنیت سرمایه گذاری می تواند برای مقامات سایراستان ها نیز قابل توجه و با اهمیت باشد که چرا این استانها در چند فصل اخیر به عنوان مناسب ترینها ارزیابی می شوند.پیشنهاد می شود در راستای ایجاد بستر مناسب جهت توجه لازم به شاخص امنیت سرمایه گذاری از این به بعد شاخص امنیت سرمایه گذاری به عنوان یکی از شاخصهای ارزیابی میزان اثر گذاری مقامات استانی در هفته دولت مورد ارزیابی استانهای برتر شناخته شود.
شکل 1. شاخص ملی امنیت سرمایهگذاری به تفکیک استانها در تابستان 1402
نمودار 1 روند شاخص امنیت سرمایهگذاری طی 23 فصل گذشته را نشان میدهد. اوج نمودار (نشاندهنده بدترین و نامناسبترین وضعیت فصل) در پاییز و زمستان 1401 و تابستان 1399 و مناسبترین و بهترین وضعیت مربوط به فصل تابستان 1402 ، زمستان 1398و زمستان 1400 بوده است.
نمودار 1 روند تغییرات شاخص ملی امنیت سرمایهگذاری
طی 23 فصل گذشته (زمستان 1396 تا تابستان 1402)
با مطالعه نمودار 1 در می یابیم که وضعیت شاخص امنیت سرمایه گذاری در طول 23 فصل ارزیابی نشان می دهد که تابستان 1402 ( با کمیت 5/66 ) در مناسب ترین حالت قرار داشته و نسبت به دوره های گذشته به سمت یک روند مناسب حرکت کرده است . البته تحلیل دقیق این روند نشان دهنده این است که ضمن ارزیابی مناسب تر فعالان کسب وکار مشارکت کننده در تابستان 1402 از مؤلفه های پیمایشی مورد سنجش ، وضعیت مؤلفه های آماری نیز در این بازه به صورت محسوسی مناسب تر شده اند که در ادامه گزارش در خصوص برخی دلایل آنها توضیح داده شده است.
همچنانکه در بخشهای پیشین اشاره شد هر شاخص از تعدادی نماگر و هر نماگر از تعدادی مؤلفه تشکیل شده است. در بخش قبل، نتایج پژوهش براساس مؤلفههای آماری و پیمایشی ارائه شد. در این بخش نتایج پژوهش براساس نماگرهای هفتگانه امنیت سرمایهگذاری ارائه میشود.
یادآور میشود در این پژوهش، هفت نماگر اصلی تشکیلدهنده شاخص امنیت سرمایهگذاری طبق جدول زیر تعریف شدهاند و ارزیابی کلی هر نماگر با تلفیق مؤلفههای آماری و پیمایشی (بهصورت تأثیر 20 درصدی مؤلفههای آماری و 80 درصدی مؤلفههای پیمایشی) بهترتیب زیر است:
جدول 2. نماگرهای امنیت سرمایهگذاری بهترتیب ارزیابی در تابستان 1402 و مقایسه آنها در فصول گذشته
|
ردیف |
نماگرهای شاخص امنیت سرمایهگذاری |
تابستان 1402 |
بهار 1402 |
زمستان 1401 |
پاییز 1401 |
تابستان 1401 |
میانگین چهار فصل منتهی به تابستان 1402 |
تغییر تابستان 1402 نسبت به بهار 1402 |
|
1 |
عملکرد دولت (نامناسبترین بدترین ارزیابی در فصول اخیر) |
6.59 |
6.84 |
7.45 |
8.22 |
8.33 |
7.71 |
مناسبتر |
|
2 |
ثبات اقتصاد کلان |
5.78 |
6.36 |
5.98 |
7.52 |
7.42 |
6.82 |
مناسبتر |
|
3 |
فرهنگ وفایبهعهد و صداقت و درستی |
5.68 |
5.92 |
6.10 |
6.67 |
6.90 |
6.40 |
مناسبتر |
|
4 |
تعریف و تضمین حقوق مالکیت |
5.65 |
6.03 |
6.65 |
7.50 |
7.38 |
6.89 |
مناسبتر |
|
5 |
ثبات و پیشبینیپذیری مقررات و رویههای اجرایی |
5.15 |
5.38 |
5.93 |
6.77 |
6.78 |
6.22 |
مناسبتر |
|
6 |
شفافیت و سلامت اداری |
5.12 |
5.36 |
5.98 |
6.95 |
6.81 |
6.28 |
مناسبتر |
|
7 |
مصونیت جان و مال شهروندان از تعرض (مناسبترین بهترین ارزیابی در دو فصل اخیر) |
4.71 |
4.83 |
4.65 |
5.23 |
5.06 |
4.94 |
مناسبتر |
توضیح: نمره 10: نامناسبترین ارزیابی.
در جدول 2 ترتیب نماگرهای هفتگانه از نامناسبترین به مناسبترین ارائه شده است. از مقایسه این جدول با مطالعات گذشته درمییابیم که نامناسبترین نماگر در تابستان 1402 همانند چند پایش گذشته، همچنان نماگر «عملکرد دولت» بوده است؛ در این میان مناسبترین نماگر در چند پایش اخیر همچنان نماگر «مصونیت جان و مال شهروندان از تعرض» است. با دقت در ارزیابیهای صورت گرفته متوجه میشویم که در تابستان 1402 وضعیت نماگر «ثبات اقتصاد کلان» در جایگاه دومین نماگر نامناسب قرار گرفته است؛ نکته قابلتوجه این است که ، وضعیت مقایسه کلی نماگرها نسبت به پایشهای گذشته حاکی از این است همه نماگرها در تابستان 1402 نسبت به بهار 1402 مناسبتر شده اند.نتیجه این بهبودی نیز در مناسب شدن شاخص کلی امنیت سرمایه گذاری پایش تابستان 1402 نسبت به چند سال گذشته حکایت می کند.
3-1. بررسی وضعیت نماگرهای امنیت سرمایهگذاری در ایران به تفکیک استانها
رتبهبندی استانها بهترتیب هریک از هفت نماگر امنیت سرمایهگذاری برحسب مناسبترین تا نامناسبترین ارزیابی در استانها در هر نماگر، در ادامه ارائه شده است.
نماگر «عملکرد دولت» در تابستان 1402 به تفکیک استانهای کشور در جدول 3 ارائه شده است. روند مقدار عددی این نماگر در سال 1402 نشان از بهتر شدن آن نسبت به پایشهای قبلی دارد، اما با این وجود در میان همه نماگرها همچنان نامناسبترین نماگر در میان هفت نماگر اصلی پایش امنیت سرمایهگذاری است.
جدول 3. رتبه استانها براساس نماگر «عملکرد دولت» در تابستان 1402
|
ردیف |
استان |
ارزیابی |
ردیف |
استان |
ارزیابی |
ردیف |
استان |
ارزیابی |
|
1 |
کردستان |
6/32 |
12 |
گلستان |
6/69 |
23 |
چهارمحال و بختیاری |
6/97 |
|
2 |
هرمزگان |
6/35 |
13 |
کرمانشاه |
6/75 |
24 |
آذربایجان شرقی |
7/00 |
|
3 |
خراسان شمالی |
6/37 |
14 |
اصفهان |
6/75 |
25 |
اردبیل |
7/01 |
|
4 |
یزد |
6/50 |
15 |
سمنان |
6/76 |
26 |
خراسان جنوبی |
7/02 |
|
5 |
قم |
6/53 |
16 |
خراسان رضوی |
6/78 |
27 |
مرکزی |
7/03 |
|
6 |
مازندران |
6/56 |
17 |
آذربایجان غربی |
6/81 |
28 |
بوشهر |
7/07 |
|
7 |
زنجان |
6/59 |
18 |
البرز |
6/82 |
29 |
سیستان و بلوچستان |
7/17 |
|
8 |
ایلام |
6/59 |
19 |
همدان |
6/83 |
30 |
تهران |
7/20 |
|
9 |
کرمان |
6/62 |
20 |
فارس |
6/86 |
31 |
لرستان |
7/26 |
|
10 |
قزوین |
6/65 |
21 |
گیلان |
6/94 |
میانگین کشوری |
6/59 |
|
|
11 |
خوزستان |
6/66 |
22 |
کهگیلویه و بویراحمد |
6/94 |
|||
شکل 2. وضعیت نماگ «عملکرد دولت» به تفکیک استانها در تابستان 1402
نماگر «ثبات اقتصاد کلان»
نماگر ثبات اقتصاد کلان در تابستان 1402 به تفکیک استانهای کشور در جدول 4 ارائه شده است. در این گزارش و در این نماگر، استانهای یزد، مازندران و کرمان نسبت به سایر استانها بهتر و مناسبتر ارزیابی شده و استانهای سیستان و بلوچستان ،مرکزی و کردستان نامناسبتر از بقیه بودهاند. نکته قابلتوجه این است که کمّیت این نماگر نسبت به پایش قبلی به مقدار قابل توجهی مناسب تر ارزیابی شده است. بهعبارتی وضعیت ثبات اقتصاد کلان در تابستان 1402 نسبت به بهار 1402 از نظر فعالان مشارکتکننده در این پایش مناسب تر ارزیابی شده است اما با این وجود چون نسبت به سایر نماگرها همچنان از ارزیابی مطلوبی برخوردار نیست مجدداْ در جایگاه دومین نماگر نامناسب قرار گرفته است.
جدول 4. رتبه استانها براساس نماگر «ثبات اقتصاد کلان» در تابستان 1402
|
ردیف |
استان |
ارزیابی |
ردیف |
استان |
ارزیابی |
ردیف |
استان |
ارزیابی |
|
1 |
یزد |
5/01 |
12 |
بوشهر |
6/04 |
23 |
قزوین |
6/40 |
|
2 |
مازندران |
5/36 |
13 |
اردبیل |
6/05 |
24 |
خراسان جنوبی |
6/42 |
|
3 |
کرمان |
5/41 |
14 |
اصفهان |
6/05 |
25 |
البرز |
6/53 |
|
4 |
گلستان |
5/61 |
15 |
خراسان رضوی |
6/14 |
26 |
لرستان |
6/56 |
|
5 |
تهران |
5/66 |
16 |
گیلان |
6/17 |
27 |
کرمانشاه |
6/71 |
|
6 |
سمنان |
5/73 |
17 |
آذربایجان غربی |
6/18 |
28 |
چهارمحال و بختیاری |
6/72 |
|
7 |
فارس |
5/77 |
18 |
همدان |
6/26 |
29 |
کردستان |
6/86 |
|
8 |
هرمزگان |
5/88 |
19 |
ایلام |
6/27 |
30 |
مرکزی |
6/88 |
|
9 |
آذربایجان شرقی |
5/97 |
20 |
زنجان |
6/27 |
31 |
سیستان و بلوچستان |
6/93 |
|
10 |
خوزستان |
5/98 |
21 |
کهگیلویه و بویراحمد |
6/30 |
میانگین کشوری |
5/78 |
|
|
11 |
قم |
6/01 |
22 |
خراسان شمالی |
6/36 |
|||
شکل 3. وضعیت نماگر «ثبات اقتصادکلان» به تفکیک استانها در تابستان 1402
نماگر «فرهنگ وفایبهعهد و صداقت و درستی»
نماگر فرهنگ وفایبهعهد و صداقت و درستی، دارای بیشترین مؤلفه (9 مؤلفه) در میان هفت نماگر دیگر است که بیش از نیمی از آن مؤلفهها پیمایشی (توسط فعالان مشارکتکننده در این پایش مورد ارزیابی قرار گرفته است) هستند. این نماگر در تابستان 1402، در رتبه سوم نامناسبترین نماگرها قرار گرفته هر چند نسبت به پایشهای قبلی وضعیت مناسبتری را از خود نشان داده است. در جدول 5 وضعیت استانها در این نماگر ارائه شده است.
جدول 5. رتبه استانها در نماگر «فرهنگ وفایبهعهد و صداقت و درستی» تابستان 1402
|
ردیف |
استان |
ارزیابی |
ردیف |
استان |
ارزیابی |
ردیف |
استان |
ارزیابی |
|
1 |
هرمزگان |
5/07 |
12 |
کردستان |
5/85 |
23 |
کهگیلویه و بویراحمد |
6/12 |
|
2 |
گلستان |
5/33 |
13 |
قزوین |
5/90 |
24 |
چهارمحال و بختیاری |
6/20 |
|
3 |
کرمان |
5/40 |
14 |
گیلان |
5/90 |
25 |
خوزستان |
6/32 |
|
4 |
آذربایجان غربی |
5/46 |
15 |
همدان |
5/91 |
26 |
یزد |
6/38 |
|
5 |
خراسان رضوی |
5/59 |
16 |
مرکزی |
5/92 |
27 |
آذربایجان شرقی |
6/41 |
|
6 |
فارس |
5/61 |
17 |
مازندران |
5/93 |
28 |
اصفهان |
6/46 |
|
7 |
خراسان شمالی |
5/62 |
18 |
زنجان |
6/04 |
29 |
تهران |
6/54 |
|
8 |
سیستان و بلوچستان |
5/65 |
19 |
لرستان |
6/04 |
30 |
قم |
6/55 |
|
9 |
کرمانشاه |
5/80 |
20 |
البرز |
6/05 |
31 |
ایلام |
6/59 |
|
10 |
خراسان جنوبی |
5/82 |
21 |
اردبیل |
6/07 |
میانگین کشوری |
5/68 |
|
|
11 |
سمنان |
5/84 |
22 |
بوشهر |
6/11 |
|||
شکل 4. وضعیت نماگر «فرهنگ وفایبهعهد و صداقت و درستی»
به تفکیک استانها در تابستان 1402
نماگر «تعریف و تضمین حقوق مالکیت»
در تابستان 1402، این نماگر با عدد 5/65 از 10 در جایگاه چهارمین نماگر نامناسب قرار گرفته است. در جدول 6 رتبهبندی استانها نمایش داده شده که در آن، استانهای خراسان جنوبی،ایلام و خراسان شمالی مناسبترین وضعیت و استانهای تهران، قم و خراسان رضوی نامناسبترین وضعیت را داشتهاند.وضعیت این نماگر نسبت به پایش بهار 1402 یه قدری مناسب تر شده است که در جایگاه چهارمین نماگر نامناسب قرار گرفته است.
جدول 6. رتبه استانها براساس نماگر «تعریف و تضمین حقوق مالکیت» در تابستان 1402
|
ردیف |
استان |
ارزیابی |
ردیف |
استان |
ارزیابی |
ردیف |
استان |
ارزیابی |
|
1 |
خراسان جنوبی |
5/15 |
12 |
گلستان |
5/92 |
23 |
البرز |
6/24 |
|
2 |
ایلام |
5/25 |
13 |
فارس |
6/04 |
24 |
کهگیلویه و بویراحمد |
6/36 |
|
3 |
خراسان شمالی |
5/34 |
14 |
همدان |
6/06 |
25 |
چهارمحال و بختیاری |
6/36 |
|
4 |
کرمانشاه |
5/55 |
15 |
آذربایجان شرقی |
6/09 |
26 |
قزوین |
6/37 |
|
5 |
هرمزگان |
5/57 |
16 |
خوزستان |
6/12 |
27 |
گیلان |
6/39 |
|
6 |
مازندران |
5/79 |
17 |
آذربایجان غربی |
6/14 |
28 |
اردبیل |
6/40 |
|
7 |
یزد |
5/80 |
18 |
سمنان |
6/14 |
29 |
خراسان رضوی |
6/44 |
|
8 |
بوشهر |
5/82 |
19 |
کردستان |
6/17 |
30 |
قم |
6/45 |
|
9 |
اصفهان |
5/83 |
20 |
کرمان |
6/19 |
31 |
تهران |
6/77 |
|
10 |
زنجان |
5/87 |
21 |
لرستان |
6/19 |
میانگین کشوری |
5/65 |
|
|
11 |
مرکزی |
5/89 |
22 |
سیستان و بلوچستان |
6/22 |
|||
شکل 5. وضعیت نماگر «تعریف و تضمین حقوق مالکیت» به تفکیک استانها، تابستان 1402
نماگر «ثبات و پیشبینیپذیری مقررات و رویههای اجرایی»
جدول 7 نشان میدهد در تابستان 1402 فعالان اقتصادی استانهای گلستان، کرمان و مازندران مناسبترین ارزیابی و استانهای لرستان،کهگیلویه و بویر احمد و کردستان نامناسبترین ارزیابی در نماگر «ثبات و پیشبینیپذیری مقررات و رویههای اجرایی» را ارائه دادهاند.
جدول 7. رتبه استانها براساس نماگر «ثبات و پیشبینیپذیری مقررات و رویههای اجرایی» در تابستان 1402
|
ردیف |
استان |
ارزیابی |
ردیف |
استان |
ارزیابی |
ردیف |
استان |
ارزیابی |
|
1 |
گلستان |
4/79 |
12 |
خراسان شمالی |
5/25 |
23 |
تهران |
5/51 |
|
2 |
کرمان |
4/88 |
13 |
مرکزی |
5/27 |
24 |
کرمانشاه |
5/57 |
|
3 |
مازندران |
4/89 |
14 |
آذربایجان غربی |
5/30 |
25 |
همدان |
5/61 |
|
4 |
سمنان |
5/05 |
15 |
چهارمحال و بختیاری |
5/30 |
26 |
سیستان و بلوچستان |
5/61 |
|
5 |
اصفهان |
5/05 |
16 |
ایلام |
5/31 |
27 |
اردبیل |
5/61 |
|
6 |
یزد |
5/16 |
17 |
زنجان |
5/36 |
28 |
خراسان جنوبی |
5/72 |
|
7 |
بوشهر |
5/19 |
18 |
قزوین |
5/37 |
29 |
کردستان |
5/73 |
|
8 |
هرمزگان |
5/20 |
19 |
گیلان |
5/38 |
30 |
کهگیلویه و بویراحمد |
5/82 |
|
9 |
آذربایجان شرقی |
5/22 |
20 |
خوزستان |
5/38 |
31 |
لرستان |
6/01 |
|
10 |
البرز |
5/23 |
21 |
فارس |
5/38 |
میانگین کشوری |
5/15 |
|
|
11 |
خراسان رضوی |
5/25 |
22 |
قم |
5/43 |
|||
شکل 6. وضعیت نماگر «ثبات و پیشبینیپذیری مقررات و رویههای اجرایی»
از شاخص امنیت سرمایهگذاری به تفکیک استانها در تابستان 1402
نماگر شفافیت و سلامت اداری، شامل چهار مؤلفه است که همه آنها بهصورت پیمایشی محاسبه شدهاند، لذا دقت در وضعیت آن میتواند قابلتوجه باشد؛ در تابستان 1402 در جایگاه ششم نامناسبترین نماگرها قرار گرفته است. جدول 8 رتبهبندی استانها براساس این نماگر را در مطالعه تابستان 1402 نشان میدهد.
جدول 8. رتبه استانها براساس نماگر «شفافیت و سلامت اداری» در تابستان 1402
|
ردیف |
استان |
ارزیابی |
ردیف |
استان |
ارزیابی |
ردیف |
استان |
ارزیابی |
|
1 |
مرکزی |
4/84 |
12 |
گیلان |
5/22 |
23 |
خراسان جنوبی |
5/57 |
|
2 |
هرمزگان |
4/99 |
13 |
اصفهان |
5/24 |
24 |
قزوین |
5/58 |
|
3 |
خراسان شمالی |
5/01 |
14 |
فارس |
5/29 |
25 |
زنجان |
5/58 |
|
4 |
کرمانشاه |
5/04 |
15 |
یزد |
5/31 |
26 |
کهگیلویه و بویراحمد |
5/62 |
|
5 |
سیستان و بلوچستان |
5/06 |
16 |
اردبیل |
5/38 |
27 |
خوزستان |
5/65 |
|
6 |
کردستان |
5/07 |
17 |
مازندران |
5/38 |
28 |
آذربایجان شرقی |
5/66 |
|
7 |
آذربایجان غربی |
5/08 |
18 |
سمنان |
5/41 |
29 |
چهارمحال و بختیاری |
5/66 |
|
8 |
همدان |
5/12 |
19 |
قم |
5/48 |
30 |
لرستان |
5/77 |
|
9 |
گلستان |
5/15 |
20 |
البرز |
5/48 |
31 |
تهران |
6/09 |
|
10 |
خراسان رضوی |
5/16 |
21 |
کرمان |
5/51 |
میانگین کشوری |
5/12 |
|
|
11 |
ایلام |
5/17 |
22 |
بوشهر |
5/54 |
|||
شکل 7. وضعیت نماگر «شفافیت و سلامت اداری» به تفکیک استانها در تابستان 1402
نماگر «مصونیت جان و مال شهروندان از تعرض»
نماگر مصونیت جان و مال شهروندان از تعرض شامل هشت مؤلفه است که اکثر آنها آماری هستند. جدول 9 رتبهبندی استانها را براساس این نماگر نشان میدهد. در تابستان 1402 فعالان اقتصادی استانهای سمنان، گلستان و یزد مناسبترین ارزیابی و فعالان اقتصادی استانهای ایلام، کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان نامناسبترین ارزیابی را از نماگر «مصونیت جان و مال شهروندان از تعرض» داشتهاند. این نماگر در تابستان 1402 نیز همانند پایشهای قبلی در میان هفت نماگر، بهعنوان مناسبترین نماگر ارزیابی شده است.
جدول 9. رتبه استانها براساس نماگر «مصونیت جان و مال شهروندان از تعرض» تابستان 1402
|
ردیف |
استان |
ارزیابی |
ردیف |
استان |
ارزیابی |
ردیف |
استان |
ارزیابی |
|
1 |
سمنان |
3/66 |
12 |
همدان |
4/58 |
23 |
زنجان |
4/98 |
|
2 |
گلستان |
3/66 |
13 |
کرمانشاه |
4/61 |
24 |
گیلان |
5/00 |
|
3 |
یزد |
4/03 |
14 |
قم |
4/72 |
25 |
کردستان |
5/01 |
|
4 |
خراسان جنوبی |
4/03 |
15 |
آذربایجان غربی |
4/75 |
26 |
قزوین |
5/03 |
|
5 |
هرمزگان |
4/38 |
16 |
آذربایجان شرقی |
4/76 |
27 |
تهران |
5/07 |
|
6 |
کرمان |
4/38 |
17 |
البرز |
4/76 |
28 |
سیستان و بلوچستان |
5/26 |
|
7 |
فارس |
4/42 |
18 |
اصفهان |
4/80 |
29 |
خوزستان |
5/39 |
|
8 |
مرکزی |
4/43 |
19 |
اردبیل |
4/81 |
30 |
کهگیلویه و بویراحمد |
5/63 |
|
9 |
خراسان شمالی |
4/46 |
20 |
مازندران |
4/82 |
31 |
ایلام |
5/78 |
|
10 |
خراسان رضوی |
4/51 |
21 |
لرستان |
4/87 |
میانگین کشوری |
4/71 |
|
|
11 |
چهارمحال و بختیاری |
4/57 |
22 |
بوشهر |
4/89 |
|||
شکل 8. وضعیت نماگر «مصونیت جان و مال شهروندان از تعرض»
به تفکیک استانها در تابستان 1402
۴. بررسی مؤلفههای امنیت سرمایهگذاری در تابستان 1402
4-1. امنیت سرمایهگذاری در ایران برحسب 17 مؤلفه آماری در تابستان 1402
شاخص امنیت سرمایهگذاری در ایران شامل 38 مؤلفه است که 17 مؤلفه آن آماری (HD)[11] هستند؛ یعنی سنجش آن به پیمایش و نظرخواهی نیاز ندارد و ازسوی نهادهای رسمی، محاسبه و اعلام میشوند. گفتنی است دادههای مربوط به مؤلفههای نرخ تورم، ثبات نرخ ارز و ثبات مسئولان استانی[12] بهروزرسانی شده براساس دادههای تابستان 1402 بوده و دادههای مربوط به مؤلفه ضریبنفوذ بیمه مربوط به سال 1401 است و سایر دادههای مربوط به مؤلفههای باقی مانده براساس آخرین سالنامه منتشر شده و در دسترس قوه قضائیه [13]برای سال 1401 در تحلیلها مورد استفاده قرار گرفته است.
همانطور که در پایشهای قبلی توضیح داده شده است دو نماگر شفافیت و سلامت اداری و نماگر عملکرد دولت صرفاً براساس مؤلفههای پیمایشی سنجش و ارزیابی میشوند و هیچ مؤلفه آماری برای آنها در نظر گرفته نشده است. بهعبارتی وضعیت آنها دقیقاً براساس فصل مورد سنجش مورد ارزیابی قرار میگیرند.
گفتنی است برای تلفیق اطلاعات فوق (دادههای آماری) با دادههای پیمایشی و استخراج شاخص امنیت سرمایهگذاری برای هر استان و درنهایت برای کل کشور، پس از تهیه جدول اطلاعات نسبی 17 مؤلفه، این مؤلفهها نرمالسازی شده[14] و سپس با جدول اطلاعات پیمایشی تلفیق شدهاند. با توجه به مراحل و پیشفرضهای مذکور، مؤلفههای آماری (HD) شاخص امنیت سرمایهگذاری پس از نرمال شدن برای فصل تابستان 1402 محاسبه میشود که با توجه به لزوم رعایت اختصار، جداول مربوطه در این گزارش ارائه نشدهاند.
مطالعه این فصل نشان میدهد شاخص امنیت سرمایهگذاری از نظر مؤلفههای آماری برای فصل تابستان 1402 عدد میانگین 3/93 از 10 (شاخص 10 بهمعنای ناامنی مطلق سرمایهگذاری) بهدست آمده است که نسبت به فصول گذشته به مقدار زیادی مناسبتر شده است، بررسی ها نشان می دهد با توجه به بروزرسانی داده های آماری براساس بروز رسانی شدن منابع آماری مورد استفاده در این پایش ،با کاهش و مناسب شدن اکثر داده های مؤلفه های آماری ، نهایتا میانگین ارزیابی مؤلفههای آماری در پایش تابستان 1402 به مقدار قابل توجهی مناسب شده و در جایگاه بهترین ارزیابی در چند سال گذشته قرار گرفته است ،لیکن با بررسی دقیق تر اجزای آن در می یابیم که یکی از عمده ترین دلایل اصلی در مناسب شدن آن ،مناسب تر ارزیابی شدن مؤلفه ثبات نرخ ارز در فصل تابستان 1402 است. البته باید اذعان کرد که مناسب ارزیابی شدن این مؤلفه به دلیل تثبیت نرخ ارز و یا توصیه به تثبیت آن نیست بلکه به دلیل عدم وجود نوسانات ارزی بالا و با دامنه زیاد در مدت زمان کوتاه (3 ماهه بررسی هر پایش ) است ،در نتیجه می توان اذعان کرد که نوسانات نرخ ارز در مدت زمان های کوتاه ازجمله عوامل اصلی اثرگذار مؤلفههای آماری بر محاسبات شاخص امنیت سرمایهگذاری است که بهوضوح بر وضعیت مؤلفههای آماری در فصول مختلف اثر میگذارد و هر چه میزان نوسان نرخ ارز(بالا و پایین شدن آن) در یک دامنه زمانی کمتر باشد اثر گذاری مثبت آن بر پایش امنیت سرمایه گذاری اثر مناسب تر و بهتری دارد و هر چه میزان نوسانات نرخ ارز (بالا و پایین شدن آن) در یک مدت زمان بیشتر باشد(مثلا نرخ ارز به میزان قابل توجهی در یک بازه یک تا سه ماهه نوسانات زیادی داشته باشد) میزان اثر گذاری منفی آن بر پایش امنیت سرمایه گذاری اثر نا مناسب تر و بدتری خواهد گذاشت. در پایشهای فصول آتی در صورتی که نوسانات نرخ ارز در بازه محدود را نداشته باشیم صحیح بودن این مطلب قابل ارزیابی دقیق تر است.
نمودار 2. امنیت سرمایهگذاری در ایران برحسب مؤلفههای آماری در تابستان 1402
(10 بدترین ارزیابی)
جدول 10. ارزیابی 17 مؤلفه آماری امنیت سرمایهگذاری در تابستان 1402 (به ترتیب از مناسب تا نا مناسب)
|
عنوان مؤلفه |
تابستان 1402 |
بهار 1402 |
||
|
رتبه |
ارزیابی |
رتبه |
ارزیابی |
|
|
ثبات نرخ ارز (تابستان 1402) |
1 |
0.87 |
3 |
2.00 |
|
ثبات مسئولان استانی (تابستان 1402) |
2 |
1.34 |
1 |
1.39 |
|
مزاحمت ملکی (بهازای هر 100 هزار نفر جمعیت) |
3 |
1.45 |
2 |
1.52 |
|
شکایتهایی با موضوع تصرف عدوان (بهازای هر 100 هزار نفر جمعیت) |
4 |
2.59 |
4 |
2.71 |
|
تعداد تصادف منجر به فوت یا جرح (بهازای هر 100 هزار نفر جمعیت) |
5 |
3.26 |
5 |
3.35 |
|
سرقت مستوجب تعزیر (بهازای هر 100 هزار نفر جمعیت) |
6 |
3.67 |
16 |
6.55 |
|
تعداد پروندههای مطالبهطلب (بهازای هر 100 هزار نفر جمعیت) |
7 |
3.76 |
6 |
3.89 |
|
ضربوجرح عمدی (بهازای هر 100 هزار نفر جمعیت) |
8 |
4.03 |
12 |
4.85 |
|
درصد چکهای برگشتی |
9 |
4.08 |
8 |
4.25 |
|
میانگین زمان رسیدگی به هر پرونده ورودی (روز) |
10 |
4.19 |
7 |
4.03 |
|
نرخ رسیدگی به پروندههای قضایی (درصد از ورودی) |
11 |
4.64 |
9 |
4.28 |
|
ضریب نفوذ بیمه |
12 |
4.80 |
14 |
5.10 |
|
عدم نوسان شاخص تورم مصرفکننده (تابستان 1402) |
13 |
4.93 |
15 |
5.70 |
|
اجرای کامل و بهموقع احکام مراجع قضایی |
14 |
4.99 |
11 |
4.58 |
|
تعداد پروندههای خیانت در امانت (بهازای هر 100 هزار نفر جمعیت) |
15 |
5.10 |
10 |
4.32 |
|
تعداد پروندههای کلاهبرداری (بهازای هر 100 هزار نفر جمعیت) |
16 |
5.44 |
13 |
5.08 |
|
رسیدگی به اختلافات تجاری از طریق داوری (سال 1401) |
17 |
7.60 |
17 |
7.60 |
|
میانگین ارزیابی مؤلفههای آماری |
3.93 |
4.19 |
||
4-2. امنیت سرمایهگذاری در ایران برحسب 21 مؤلفه پیمایشی
ارزیابی فعالان اقتصادی مشارکتکننده در این مطالعه از وضعیت مؤلفههای پیمایشی (پرسشنامه) شاخص امنیت سرمایهگذاری (نمره 10 بدترین ارزیابی و صفر مناسبترین ارزیابی) براساس نتایج حاصل از مشارکت فعالان کسبوکار در این پایش در نمودار 2 ارائه شده است.
مقایسه نتایج ارزیابی تابستان 1402 با بهار 1402 و فصول گذشته نشان میدهد متأسفانه همچنان مؤلفه «عمل مسئولان ملی به وعدههای داده شده» در میان دو مؤلفه نامناسب ارزیابی شده است. درعینحال با بررسی ارزیابی فعالان اقتصادی از مؤلفههای پیمایشی در پایش تابستان 1402 درمییابیم که برای دومین بار طی چند پایش گذشته ، مؤلفه «میزان حمایت مسئولان استانی از داوطلبان سرمایهگذاری» با ارزیابی نامناسبتری نسبت به سایر موارد مواجه شده و مجدداْ در جایگاه اولین مؤلفه نامناسب قرار گرفته است. ازطرفی مؤلفه «عمل مسئولان استانی و محلی به وعدههای اقتصادی داده شده» که همواره در سه مؤلفه نامناسب پایشهای مختلف قرار میگرفته در پایش تابستان 1402 نیز همانند پایش بهار 1402 با مناسب ارزیابی شدن وضعیت آن با هشت رتبه بهبود به شانزدهمین مؤلفه نامناسب ارتقا یافته بوده است. دقت در تغییرات رتبهای بیان شده در جدول 11 درخصوص مؤلفههای پیمایشی نشان میدهد که در پایش تابستان 1402 نسبت به بهار 1402 مؤلفه های مورد سنجش تغییرات قابل توجهی نه در مقدار کمی و نه در تغییرات رتبه ای نداشته اند به عبارتی ارزیابی فعالان مشارکت کننده در تابستان 1402 از نظر رتبه بندی و اهمیت همانند ارزیابی فعالان مشارکت کننده در پایش بهار 1402 بوده اند که اتفاق می تواند از نظر میزان اهمیت مؤلفه های نا مناسب و مناسب و دقت در چرایی ارزیابی آنها قابل توجه و مورد تأکید باشد.
نمودار 3. ارزیابی فعالان اقتصادی از 21 مؤلفه پیمایشی امنیت سرمایهگذاری در تابستان 1402
(10 بدترین ارزیابی)
جدول 11. ارزیابی فعالان اقتصادی از 21 مؤلفه پیمایشی امنیت سرمایهگذاری در تابستان 1402
و مقایسه وضعیت آن با بهار 1402
|
عنوان مؤلفه |
تابستان 1402 |
بهار 1402 |
||
|
رتبه |
ارزیابی |
رتبه |
ارزیابی |
|
|
ثبات قوانین و مقررات |
1 |
4/66 |
1 |
4.75 |
|
تأثیر تغییر قوانین و مقررات وارداتی |
2 |
4.72 |
2 |
4.8 |
|
تغییر قوانین و مقررات صادراتی |
3 |
4.82 |
3 |
4.82 |
|
سرقت مالی (پول نقد، کالا و تجهیزات) |
4 |
4.9 |
4 |
4.85 |
|
میزان وفایبهعهد در اجرای قرارداد کتبی یا شفاهی در بازار |
5 |
4.95 |
5 |
4.97 |
|
وجود کلاهبرداری یا تقلب در بازار |
6 |
5.02 |
6 |
4.97 |
|
میزان اعتماد به دادگاههای استان برای احقاق بهموقع و منصفانه حق در دعاوی تجاری |
7 |
5.05 |
7 |
4.97 |
|
رواج توزیع کالای قاچاق |
8 |
5.16 |
8 |
5.13 |
|
استفاده غیرمجاز از نام و علائم تجاری یا مالکیت معنوی |
9 |
5.24 |
9 |
5.21 |
|
میزان اختلال ایجاد شده در اثر تحریمهای خارجی |
10 |
5.31 |
10 |
5.3 |
|
اعمالنفوذ و تبانی در معاملات ادارات |
11 |
5.37 |
11 |
5.3 |
|
دسترسی آزاد و عمومی به اطلاعات و تصمیمات مسئولان |
12 |
5.40 |
12 |
5/5 |
|
میزان شیوع رشوه در ادارات |
13 |
5.50 |
13 |
5.52 |
|
قیمتگذاری دستوری |
14 |
5.91 |
14 |
5.99 |
|
سرعت عمل و تعهد مراجع انتظامی (پلیس) در رسیدگی به شکایات فعالان اقتصادی |
15 |
6.27 |
15 |
6.47 |
|
عمل مسئولان استانی و محلی به وعدههای اقتصادی داده شده |
16 |
6.72 |
16 |
6.72 |
|
واضح بودن قوانین و مقررات ناظر بر کسبوکار |
17 |
6.91 |
17 |
6.85 |
|
ثبات قیمت مواد اولیه |
18 |
7.00 |
18 |
7.03 |
|
وفایبهعهد در اجرای قراردادها توسط دولت و شرکتهای دولتی |
19 |
7/15 |
19 |
7/18 |
|
احقاق حقوق قانونی در ادارات دولتی |
20 |
7.26 |
21 |
7/34 |
|
میزان تخصصی بودن رسیدگی به دعاوی تجاری در مراجع قضایی |
21 |
7.27 |
20 |
7.34 |
|
ثبات یا قابل پیشبینی بودن تصمیمات مسئولان استانی یا محلی |
22 |
7.49 |
22 |
7.54 |
|
عمل مسئولان ملی به وعدههای داده شده |
23 |
7.61 |
23 |
7.69 |
|
میزان حمایت مسئولان استانی از داوطلبان سرمایهگذاری |
24 |
7.79 |
24 |
7.87 |
|
میانگین ارزیابی مؤلفههای پیمایشی (21 مؤلفه اصلی) |
6.10 |
6.12 |
||
توضیح: - 10 = بدترین ارزیابی و رتبه بالاتر = وضعیت نامناسبتر را نشان میدهد.
جدول 11 بهعبارتی نشاندهنده میزان تغییرات رتبه مؤلفههای پیمایشی در مقایسه با هم طی دو دوره متوالی پایش است؛ در اصل اگر میزان تغییرات رتبه در پایشهای مورد سنجش، بیشتر باشد باید دقت شود که چرا در آن دوره، وضعیت مؤلفه مورد نظر، به آن میزان تغییر کرده است (چه از منظر مناسبتر شدن یا نامناسبتر شدن). همانطور که ملاحظه می شود تغییرات رتبه ای مؤلفه های پیمایشی در تابستان 1402 با بهار 1402 چندان قابل توجه نبوده است.
4-3. امنیت سرمایهگذاری در ایران برحسب مؤلفههای پیمایشی به تفکیک حوزههای کاری
یکی دیگر از اطلاعات قابل ارائه در این پایش، ارزیابی فعالان اقتصادی مشارکتکننده در این پژوهش از امنیت سرمایهگذاری به تفکیک حوزههای کاری بوده که در جدول 12 ارائه شده است.
جدول 12. ارزیابی فعالان اقتصادی از امنیت سرمایهگذاری در ایران
به تفکیک حوزههای کاری در مطالعه تابستان 1402[15]
|
حوزه کاری |
تابستان 1402 |
بهار 1402 |
زمستان 1401 |
پاییز 1401 |
تابستان 1401 |
تغییر وضعیت تابستان 1402 نسبت به بهار 1402 |
|
نفت خام و گاز طبیعی، تأمین آب، برق و گاز |
6.19 |
6.24 |
6.30 |
7.93 |
7.86 |
مناسبتر |
|
ارتباطات، توزیع و... (حملونقل، انبارداری، عمدهفروشی و خُردهفروشی) |
6.17 |
6.30 |
6.63 |
7.67 |
7.64 |
مناسبتر |
|
دامداری، مرغداری و شیلات |
6.16 |
6.11 |
6.53 |
7.65 |
7.68 |
نا مناسبتر |
|
صنعت (شامل همه صنعت و موارد مرتبط با ساختمان) |
6.14 |
6.19 |
6.70 |
7.39 |
7.36 |
مناسبتر |
|
زراعت، باغداری و جنگلداری |
6.13 |
6.26 |
6.70 |
7.51 |
7.47 |
مناسبتر |
|
خدمات تولیدی (واسطهگری مالی، بانک، بیمه، مستغلات اجاره و فعالیتهای کسبوکار) |
6.13 |
6.21 |
6.57 |
7.42 |
7.37 |
مناسبتر |
|
خدمات (آموزش، بهداشت و...) |
6.10 |
6.02 |
6.40 |
7.55 |
7.58 |
نا مناسبتر |
|
هتل، رستوران، تهیه و توزیع غذا |
6.09 |
6.10 |
6.27 |
7.57 |
7.58 |
مناسبتر |
|
معدن بهجز نفت و گاز |
6.09 |
5.79 |
6.37 |
7.19 |
6.72 |
مناسبتر |
بررسی وضعیت حوزه کاری در پایش امنیت سرمایهگذاری فصل تابستان 1402 نشان میدهد که از منظر فعالان اقتصادی مشارکتکننده در این مطالعه، حوزه کاری « نفت خام و گاز طبیعی، تأمین آب، برق و گاز » نامناسبترین وضعیت را در میان تمام حوزههای کاری به خود اختصاص دادهاست و حوزه کاری «ارتباطات، توزیع و ... (حملونقل، انبارداری، عمدهفروشی و خُردهفروشی)» که در پایش بهار 1402 در جایگاه نا مناسب ترین حوزه کاری قرار داشته بود در پایش تابستان 1402 با مناسب شدن وضعیت ارزیابی کنندگان حاضر در آن حوزه در جایگاه دومین حوزه نا مناسب قرار گرفته است. قابلذکر است که حوزه کاری «معدن بهجز نفت و گاز» همانند پایش گذشته مجدداْ مناسبترین وضعیت را در میان حوزههای کاری 1402 داراست.
گزارش حاضر، ارزیابی شاخص امنیت سرمایهگذاری در ایران برای فصل تابستان 1402 و محاسبه هفت نماگر مربوطه است. براساس محاسبات انجام شده شاخص کل امنیت سرمایهگذاری در ایران که با استفاده از دو مجموعه دادههای پیمایشی و آماری تهیه میشود در تابستان 1402 با کمّیت 5/66 از 10 (10 بدترین حالت) سنجیده شده که براساس این تحقیق نتایج زیر قابلذکر است:
اما متأسفانه با نامناسب ارزیابی شدن این مؤلفه این سؤال بهوجود میآید که دولتمردان حقیقتاً برای افزایش شاخص امنیت سرمایهگذاری و حمایت از فعالان کسبوکار جهت حفظ سطح تولیدات آنها و نیز افزایش ظرفیت تولید از طریق افزایش سرمایهگذاری، چه برنامه و اقدامهایی برای حمایت از سرمایهگذاران خواهند داشت.
پیوست
در پژوهش اخیر (پایش تابستان 1402)، امکان تکمیل پرسشنامه توسط فعالان اقتصادی علاوه بر سایت از طریق پیامرسان داخلی «بله» نیز فراهم شد. با توجه به استقبال کاربران از پیامرسانهای داخلی طی ماههای اخیر و همچنین با هدف افزایش ضریب دسترسی به کاربران با توجه به محدودیتهای موجود در ارسال پیامک (هزینه سنگین ارسال پیامک در کنار شیوع ارسال پیامک حاوی لینک کلاهبرداری)، این امکان در قالب بازوی پیامرسان بله برای پایش امنیت سرمایهگذاری تدارک دیده شد.
با توجه به اینکه بهروزرسانی اطلاعات فعالان اقتصادی با کمک دادههای دریافتی از وزارت بهداشت، پیام دعوتنامه مشارکت در تکمیل پرسشنامه از طریق بازوی پیامرسان بله به بیش از 1 میلیون شماره تلفن همراه ارسال شد؛ شکی نیست که در میان این یک میلیون شماره همراه، تعداد بسیاری پیامرسان بله را نصب نداشتند و پیام ما به آنها نرسیده است و برخی نیز بهرغم دریافت پیام، آن را مشاهده نکردند. از بین نفراتی که پیام را مشاهده کردند، بخشی دعوت ما را برای تکمیل پرسشنامه پذیرفته و پاسخگویی به پرسشنامه را شروع کردند. بازوی بله نیز بهصورت هوشمند، تمامی سؤالها را بهترتیب از آنها پرسیده است .
در کنار استفاده از بازوی هوشمند پیامرسان بله، تعدادی هم پیامک و ایمیل دعوت به تکمیل پرسشنامه از طریق وبسایت برای کاربران، بهویژه نفراتی که سابقاً پرسشنامه فصول قبل را تکمیل کرده بودند ارسال شد که درنهایت پرسشنامه های قابلقبول پایش بهار 1402 درمجموع به 7812 مورد رسید. گفتنی است منظور از پرسشنامه غیرقابلقبول، پرسشنامهای است که هویت تکمیلکننده پرسشنامه برای تیم پژوهش احراز نشده است. علاوهبراین تعدادی پرسشنامه بهصورت تکراری و یا توسط افرادی تکمیل شده که پیامکی برای آنها ارسال نشده بود لذا پرسشنامههای غیرقابلقبول در دسته پاسخهای نامعتبر ارزیابی شدند.
از خروجی حاصل از نظرسنجی، این نتیجه برداشت میشود که شرکتکنندگان نظرسنجی چه نگاهی به مؤلفههای مختلف امنیت سرمایهگذاری دارند. گروه تحقیق در تلاش است با بهروزرسانی دائم جامعه آماری این تحقیق در فصلهای آتی، تعداد نمونههای مشارکتکننده در هر پایش به حدنصاب تعیین شده، یعنی حداقل 8035 فعال اقتصادی از همه استانها را تثبیت کرده و حداقل حدود 260 پاسخ صحیح برای هر استان دریافت شود تا امکان تعمیم نتایج پژوهش به کل جامعه با کفایت آماری حداکثری فراهم شود.
جدول حجم جامعه و نمونه لازم، تعداد پیامکهای ارسالی و پاسخ دریافتی به تفکیک استانها در پایش تابستان 1402
|
استان |
حجم نمونه لازم* |
پاسخ دریافتی قابلقبول در |
درصد تحقق تعداد نمونه در تابستان 1402 |
درصد تحقق تعداد نمونه در بهار 1402 |
|
|
تابستان 1402 |
بهار 1402 |
||||
|
آذربایجان شرقی |
264 |
211 |
270 |
80% |
102% |
|
آذربایجان غربی |
262 |
196 |
179 |
74% |
68% |
|
اردبیل |
256 |
187 |
88 |
71% |
34% |
|
اصفهان |
265 |
364 |
431 |
137% |
163% |
|
البرز |
260 |
287 |
183 |
108% |
70% |
|
ایلام |
252 |
192 |
96 |
72% |
38% |
|
بوشهر |
256 |
175 |
120 |
66% |
47% |
|
تهران |
266 |
817 |
1151 |
308% |
433% |
|
چهارمحال و بختیاری |
254 |
161 |
93 |
61% |
37% |
|
خراسان جنوبی |
265 |
274 |
99 |
103% |
37% |
|
خراسان رضوی |
265 |
294 |
327 |
111% |
123% |
|
خراسان شمالی |
263 |
178 |
302 |
67% |
115% |
|
خوزستان |
257 |
273 |
150 |
103% |
58% |
|
زنجان |
251 |
273 |
156 |
103% |
62% |
|
سمنان |
257 |
175 |
94 |
66% |
37% |
|
سیستان و بلوچستان |
263 |
148 |
76 |
56% |
29% |
|
فارس |
256 |
308 |
267 |
116% |
104% |
|
قزوین |
259 |
304 |
99 |
115% |
38% |
|
قم |
259 |
301 |
124 |
114% |
48% |
|
کردستان |
261 |
203 |
97 |
77% |
37% |
|
کرمان |
256 |
243 |
118 |
92% |
46% |
|
کرمانشاه |
260 |
223 |
163 |
84% |
63% |
|
کهگیلویه و بویراحمد |
249 |
218 |
74 |
82% |
30% |
|
گلستان |
260 |
231 |
96 |
87% |
37% |
|
گیلان |
262 |
241 |
94 |
91% |
36% |
|
لرستان |
259 |
237 |
86 |
89% |
33% |
|
مازندران |
264 |
208 |
98 |
78% |
37% |
|
مرکزی |
260 |
254 |
143 |
96% |
55% |
|
هرمزگان |
255 |
181 |
129 |
68% |
51% |
|
همدان |
259 |
190 |
108 |
72% |
42% |
|
یزد |
260 |
265 |
111 |
100% |
43% |
|
کل کشور |
8035* |
7812 |
5622 |
97٪ |
69.97 % |
* براساس فرمول کوکران و سطح اطمینان 95 درصد و با بازه اطمینان 6 درصد.
مأخذ: استخراج تیم پژوهش از فایلهای جمعآوری شده فعالان اقتصادی و جدول مورگان برای تعیین حجم نمونه، پایش تابستان 1402.
تعداد 7812 پرسشنامه معتبر و تکمیل شده توسط فعالان اقتصادی از سراسر کشور مربوط به تابستان 1402 که فایلهای پرسشنامهها در مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی (دفتر مطالعات اقتصادی، گروه مطالعات محیط کسبوکار و تنظیمگری بخشی) محفوظ است.
۹. حسینزاده بحرینی، محمدحسین و سیدسعید ملکالسادات. «موانع نهادی سرمایهگذاری و کسبوکار در ایران»، پژوهشنامه بازرگانی، تابستان 1390، دوره 15، ش 59.
۱۰. دسوتو، هرناندو. «راز سرمایه: چرا سرمایهداری در غرب موفق میشود و در جاهای دیگر شکست میخورد؟» ترجمه فریدون تفضلی، تهران، نشر نی، 1386.
۱۱. سیاح، سیدامیر. «آموزههای 16 دوره ارزیابی فصلی محیط کسبوکار در ایران طی پاییز 1389 تا تابستان 1393»، مجلس و راهبرد، سال بیستوسوم، ش 85، بهار 1395.
