خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله

گزارش حاضر با تمرکز بر این مسئله تدوین شده است که چه عواملی و چه میزان، به‌طور بنیادین بر قیمت خودرو در بازار ایران تأثیرگذار اند و روش‌شناسی این پژوهش نیز مبتنی‌بر رویکرد کمی و تحلیل اقتصادسنجی است. در این خصوص پاسخ به این پرسش کلیدی می‌تواند پیامدهای مهمی نیز برای آسیب‌شناسی سیاست قیمت‌گذاری در صنعت خودرو داشته باشد. در همین راستا، هدف اصلی این گزارش، تحلیل تجربی رابطه میان قیمت خودرو و متغیرهایی چون نرخ ارز، هزینه‌های تولید، وضعیت کمی تولید و سیاست‌های قیمت‌گذاری بر پایه داده‌های شاخص قیمت از سال ۱۳۸۱ تا ۱۴۰3 است. افزون بر آن، به‌منظور ارزیابی کارایی ابزارهای تنظیم‌گری، اثرات عرضه خودرو در بورس‌کالا بر تعدیل قیمت‌ها نیز مورد بررسی قرار گرفته است.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

بررسی روند قیمت‌ها در بازار خودرو نشان می‌دهد که تا پیش از پاییز 1397، به‌رغم افزایش مستمر قیمت‌ها در بازار خودرو، درصد رشد آن از نرخ تورم عمومی کشور کمتر بوده است اما پس از پاییز 1397، روند افزایشی قیمت‌ها در بازار خودرو شدت گرفته است و مقدار آن بیش از تورم عمومی کشور محاسبه شده است. بر اساس یافته‌های این گزارش، متغیرهای مهمی مانند تغییرهای نرخ ارز، هزینه‌های تولید و وضعیت کمی تولید بر سطح قیمت‌ها در بازار خودرو تأثیرگذار هستند. هم چنین بررسی نرخ رشد قیمت کارخانه و بازار خودروها از سال 1397 تا 1403 نشان‌دهنده آن است که خودروهای پرتقاضای داخلی رشدی فزاینده و بیش از قیمت کارخانه داشته‌اند.

در این گزارش به منظور برآورد سطح اثرگذاری متغیرهای اصلی بر قیمت خودرو در بازار، سعی شده است ضمن بررسی روند کلی قیمت بازار خودروهای تولید داخل، سطح اثرگذاری قیمت مصوب کارخانه و نرخ ارز در روند کلی قیمت خودروهای تولید داخل در بازار در دوره زمانی 1392 – 1403 برآورد شود. علاوه‌بر آن با توجه به اهمیت روند تغییرات قیمت خودروهای اقتصادی و پرتیراژ، برآورد میزان اثرگذاری نرخ مصوب فروش و نرخ ارز در روند قیمت خودروهای اقتصادی و پرتیراژ شامل خودروی تیبا 2 و کوییک در دو بازه زمانی تحریمی و غیرتحریمی، ارائه شده است.

جدول 1. برآورد سطح اثرپذیری قیمت خودرو در بازار از «نرخ ارز» و «قیمت مصوب فروش خودرو»

مأخذ: بررسی‌های پژوهش.

در ادامه خروجی محاسبات صورت گرفته در خصوص «سطح اثرگذاری عوامل مؤثر بر قیمت بازار خودروهای تولید داخل» و «سطح اثرگذاری عوامل مؤثر بر قیمت بازار خودروهای اقتصادی پرتیراژ» (جدول 1) به تفکیک بیان می گردد:

·   سطح اثرگذاری عوامل مؤثر بر «قیمت بازار خودروهای تولید داخل» در بازه زمانی 1392 - 1403

            براساس یافته‌های تحقیق با استفاده از یک مدل ARDL، ضریب اثرگذاری نرخ ارز بر قیمت خودرو در بازار در بازه زمانی 1392 – 1403 به میزان ۱.۲۱ و سطح اثرگذاری قیمت مصوب فروش بر قیمت بازار خودروهای تولید داخل ۰.۳۲ برآورد شده است؛ این بدان معنا است که در این بازه زمانی، هر 100 درصد افزایش در نرخ ارز به میزان 121 درصد قیمت بازار خودروهای تولیدی را افزایش می‌دهد. موضوعی که بیانگر این است که حساسیت قیمت خودرو به نرخ ارز نه‌تنها در لایه افزایش هزینه‌های تولید خودرو بلکه در سطح قیمت خودرو در بازار نیز به میزان معناداری اثرگذار بوده است. از طرف دیگر، قیمت مصوب فروش خودرو توسط نهاد قیمت گذار، با ضریب ۰.۳۲ به قیمت بازاری منتقل می‌شود. بدین معنا که افزایش 100 درصدی در نرخ مصوب فروش خودرو، به میزان 32 درصد قیمت خودرو در بازار را با رشد مواجه می سازد.

·   سطح اثرگذاری عوامل مؤثر بر «قیمت بازار خودروهای اقتصادی پرتیراژ» در دو دوره تحریمی و غیرتحریمی

برآوردهای اقتصادسنجی در خصوص میزان تاثیرپذیری خودروهای اقتصادی پرتیراژ از متغیر «نرخ ارز» و «قیمت مصوب فروش خودرو» و به طور مشخص در خصوص خودروهای تیبا 2 و کوئیک، تصویر شفاف تری از سطح اثر عوامل مؤثر بر بر قیمت بازاری خودروها به تفکیک دوران تحریمی و غیرتحریمی ارائه می‌دهد. تفکیک بررسی در دو دوره تحریمی و غیرتحریمی، منجر به فهم تغییر روند صورت گرفته در بازار خودرو پیش و پس از پاییز 97 در بازار خودرو در نسبت با تورم عمومی کشور می شود. که نتایج به شرح زیر است:

خودرو تیبا 2:

برآورهای صورت گرفته درخصوص خودرو تیبا 2 در دوره تحریمی، ضریب مثبت و بسیار معنادار 97/0 متغیر «نرخ ارز» بر قیمت این خودرو در بازار، نشان می‌دهد به این معنا که در دوران تحریمی، به ازای هر 100 درصد افزایش در نرخ ارز، قیمت این خودرو در بلندمدت به میزان 97 درصد افزایش می‌یابد. این در حالی است که محاسبه ضریب 0.24 در دوران غیرتحریمی، بیانگر آن است که به ازای هر 100 درصد افزایش در نرخ ارز، قیمت خودرو به میزان 24 درصد افزایش یافته است. تحلیل اثر تعاملی تحریم و نرخ ارز نشان‌ می‌دهد که، اثر نرخ ارز بر قیمت خودرو در دوره تحریمی با دوره غیرتحریمی، تفاوت قابل توجهی داشته است. در واقع، بازار خودرو در ایران به تغییرات نرخ ارز با شدتی بیشتر در دوران تحریم نسبت به دوره دیگر واکنش نشان داده است.

در مقابل سطح اثرگذاری قیمت مصوب فروش خودرو تیبا 2 بر روند قیمت بازار آن، به میزان 1.18 در دوران غیرتحریمی برآورد شده است که نشانگر آن است که هزینه‌های تولید عامل اصلی قیمت مبادله خودرو در بازار بوده است و هر 100 درصد افزایش در قیمت‌های تولیدکننده، به افزایش 118 درصدی در قیمت نهایی خودرو در بازار منجر می‌شود. در واقع، افزایش هزینه‌های تولید، با ضریبی بیشتر از یک به قیمت مصرف‌کننده منتقل می‌شود که نشان‌دهنده وجود فشارهای تورمی ذاتی در ساختار بازار خودرو است. این در حالی است که در دوره تحریمی این ضریب 0.38 محاسبه شده است.

خودرو کوئیک:

برآوردهای صورت گرفته در خصوص سطح اثرپذیری قیمت خودرو کوئیک در بازار از متغیر «نرخ ارز» و «قیمت مصوب فروش» روند نسبتا مشابهی با خودروی تیبا دارد؛ حساسیت قیمت این خودرو در بازار به نرخ ارز در دوران تحریمی 0.8، و این ضریب در دوران غیر تحریمی برابر 0.07 برآورد شده است. در واقع، در دوران تحریم‌ها ضریب نرخ ارز بر قیمت بازار خودرو به طرز معناداری بیشتر بوده است. هم چنین ضریب اثر قیمت مصوب بر قیمت بازار خودرو کوییک در دوران غیر تحریمی 1.13 است که در دوران تحریمی، کشش قیمت خودرو نسبت به قیمت کارخانه خودرو به حدود 0.36 کاهش یافته است.

پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی

با توجه به یافته‌های کلیدی گزارش در خصوص تأثیرپذیری قیمت خودرو از متغیرهای بنیادی اقتصاد کلان ازجمله نرخ ارز و قیمت کارخانه خودرو و تغییر ساختار بازار پس از پاییز ۱۳۹۷ و شکاف فزاینده و مستمر بین قیمت بازار و قیمت کارخانه حتی در دوره‌های ثبات قیمت رسمی، بازنگری در نحوه سیاست‌گذاری و استفاده از ابزارهای تنظیم گرانه درخصوص بازار خودرو خصوصاً اصلاح سازوکار و شیوه قیمت‌گذاری و عرضه خودرو ضروری به‌نظر می‌رسد.

۱. مقدمه

صنعت خودروی ایران با پیشینه‌ای که به دهه ۱۳۴۰ شمسی بازمی‌گردد، در مقاطع مختلف با حمایت و سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای همراه بوده و همین امر زمینه‌ساز رشد و توسعه قابل‌توجه آن شده است. با وجود این، حضور گسترده دولت در این صنعت از طریق مالکیت، مدیریت، سیاست‌گذاری‌های قیمتی و تخصیص ارز ترجیحی، همواره نقش‌آفرینی دولت را به‌عنوان یک بازیگر اصلی برجسته کرده است. همچنین به ‌دلیل جایگاه راهبردی این صنعت در ساختار اقتصادی کشور و پیامدهای اجتماعی آن، از دهه ۱۳۹۰ هدف تحریم‌های خارجی قرار گرفت. در این میان، زنجیره تأمین خودرو بیشترین آسیب را متحمل شد و ظرفیت تولید به‌شدت کاهش یافت؛ موضوعی که افزایش چشمگیر قیمت خودروهای داخلی را به‌ دنبال داشت.

در کنار این تحولات، حقوق مصرف‌کنندگان نیز همواره یکی از چالش‌های جدی صنعت خودرو بوده است؛ چالشی که علاوه بر سطح عمومی، در سطح سیاست‌گذاری نیز مطرح بوده و مسئله توجیه‌پذیری قیمت‌ها را با توجه به واقعیت‌های اقتصاد ایران، ساختار داخلی صنعت و وضعیت جهانی صنعت خودرو در کانون توجه قرار داده است. در این میان، سال‌های ۱۳۹۰ و ۱۳۹۱ را می‌توان نقطه عطفی در تشدید این چالش دانست؛ دوره‌ای که با نوسانات شدید ارزی و اعمال محدودیت‌های وارداتی، تأمین مواد اولیه برای خودروسازان و قطعه‌سازان با اختلال جدی مواجه شد و همین مسئله، افزایش محسوس قیمت خودرو در بازار را به دنبال داشت. در واکنش به این وضعیت، شورای رقابت به استناد بند «۵» ماده (۵۸) قانون اجرای سیاست‌های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی، برای نخستین‌بار وارد فرآیند قیمت‌گذاری خودرو شد.

در همین چارچوب، مسئله اصلی این است که چه عواملی بر قیمت خودرو تأثیرگذار هستند و به طور مشخص از سمتی تغییرات قیمت‌های مصوب خودرو و از طرفی دیگر نرخ ارز، تا چه اندازه می‌تواند بر قیمت‌ خودرودر بازار اثرگذار باشد. پاسخ به این پرسش می‌تواند پیامدهای مهمی برای آسیب‌شناسی سیاست قیمت‌گذاری در صنعت خودرو داشته باشد. با توجه به این موارد، گزارش حاضر بر بررسی روند قیمت‌ها در صنعت خودرو، با تأکید بر قیمت‌های رایج در بازار و خودروهای پرمصرف و عوامل مؤثر بر آن متمرکز است.

2. بررسی روند کلان تولید و شاخص‌های قیمتی در صنعت خودرو

قبل از بررسی عوامل مؤثر بر قیمت خودرو، لازم است روند کلی تولید و قیمت‌ها در صنعت خودرو بررسی شود. از آنجا که قیمت‌ها در سطح کارخانه عموما طی بیش از یک دهه گذشته توسط دولت کنترل شده است، لذا قیمت‌های مصوب فروش نمی‌توانند بازتاب واقعیات مربوط به بازار خودرو باشند. از این رو قیمت‌های تولیدکننده برای تحلیل بازار خودرو مناسب نیستند و باید سطح قیمت‌های مصرف‌کننده مد نظر قرار گیرند. یکی از اجزای شاخص قیمت مصرف‌کننده، تحت عنوان شاخص قیمت «خرید وسایل نقلیه» محاسبه می‌شود که می‌تواند به نوعی بازتاب‌دهنده قیمت‌ خودرو در بازار باشد. بررسی روند این شاخص از سال 1381 و نرخ تورم آن (درصد تغییر نسبت به ماه مشابه سال قبل) نشان می‌دهد که شاخص قیمت در بازار خودرو نوسانات قابل‌توجهی را طی بیش از دو دهه گذشته داشته است.

شکل ۱. نمودار روند شاخص قیمت «خرید وسایل نقلیه» (محور عمودی چپ) و نرخ تورم آن (محور عمودی راست)[1]

همان‌طور که مشخص است، تورم بازار خودرو در سال‌های 1386، 1387، 1391 و 1392 و مجدداً سال 1397، 1399 و 1402 افزایش‌های قابل توجهی داشته است. از سال 1403 نرخ تورم شاخص قیمت مصرف‌کننده خودرو کاهش یافته است، اما همچنان نرخ‌های تورم رایج در بازار بالاتر از 30 درصد است.

سؤال اساسی این است که چه نسبتی میان نرخ تورم شاخص قیمت خودرو در مقایسه با نرخ تورم کل سبد کالاها و خدمات مصرفی وجود داشته است؟ به زبان فنی، قیمت نسبی خودرو در طی این مدت چه تغییراتی داشته است. در این راستا، روند نسبت شاخص قیمت مصرف‌کننده گروه «خرید وسایل نقلیه» به شاخص کل قیمت مصرف‌کننده، به‌عنوان نماینده‌ای از قیمت نسبی خودرو، مورد بررسی قرار گرفته است. (شکل 2)

شکل ۲. نمودار نسبت شاخص قیمت «خرید وسایل نقلیه» به شاخص کل قیمت مصرف‌کننده (1400=1)[1]

بررسی روند قیمت نسبی خودرو نشان می‌دهد که تا پاییز 1397 به‌رغم این‌که تقریباً همیشه قیمت‌ها در بازار خودرو روندی افزایشی داشته است (شکل 1)؛ اما درصد افزایش آن از نرخ تورم عمومی کشور کمتر بوده است، چرا که قیمت نسبی خودرو تا آن زمان به‌صورت مداوم روندی نزولی داشته است (شکل 2). البته یک افزایش قیمت بین سال‌های 1390 تا 1392 در قیمت نسبی خودرو قابل ملاحظه است، اما روند افزایشی بعد از پاییز 1397 نشانگر نوعی از تغییر روند کلی قیمت‌ها در بازار خودرو است. از سال 1402 به‌صورت واضح شاهد کاهش قیمت نسبی خودرو هستیم، هر چند هنوز قیمت نسبی خودرو از کف قیمت آن در نیمه اول سال 1397 بسیار بالاتر است. بررسی تحولات قیمت خودرو در این دو دهه و به‌ویژه بعد از سال 1397 نشان می‌دهد که سیاست تعیین قیمت خودرو توسط دولت عملاً اثری بر قیمت بازاری خودرو نداشته است و عملاً قیمت خودرو تحت تأثیر عوامل بنیادین آن بوده است. این موضوع در ادامه گزارش به‌صورت دقیق‌تر بررسی خواهد شد.

شکل ۳. نمودار روند تولید خودروی سواری (میلیون دستگاه)[2]

شکل 3 نشانگر روند تولید خودرو سواری در کشور است. بررسی این نمودار به وضوح دو دوره شوک منفی به تولید خودرو را نشان می‌دهد که عبارت است از سال‌های 1391 و 1392 و سال‌های 1397 تا 1398 که شاهد کاهش شدید در تولید خودرو سواری بوده‌ایم. از سال 1399 مجدداً شاهد افزایش تولید خودرو هستیم، اما هنوز با اوج تولید خودرو در سال 1396 (بیش از 1 میلیون و 400 هزار دستگاه) فاصله قابل‌توجهی وجود دارد. بنابراین کاهش عرضه خودرو یکی از واقعیات بازار خودرو طی سال‌های 1397 تاکنون است که البته روند نسبتا قابل قبولی از احیای صنعت در سال‌های اخیر قابل مشاهده است.

همانطور که در شکل ۱، ۲ و ۳ روند تغییرات تولید خودرو با روند تغییرات قیمت نسبی و نیز تورم قیمت خودرو نمایش داده شده است، به نظر می‌رسد یکی از عواملی که تا حدی توضیح‌دهنده روند رو به رشد افزایش قیمت خودرو در بازار، در نسبت با تورم عمومی کالاها، در سال‌های پس از سال ۱۳۹۷ می‌باشد کاهش نسبی میزان تولید سالانه خودرو است؛ با این حال، روند افزایشی قیمت نسبی خودرو بعد از سال 1397 و علی‌رغم بازیابی تولید خودرو از سال 1399 نشان می‌دهد که تنها تولید خودرو نیست که بر قیمت آن مؤثر بوده است، بلکه متغیرهای مهم دیگری نیز بر آن تاثیرگذار بوده‌اند. بررسی عوامل تاثیرگذار بر قیمت خودرو نیازمند یک بررسی بلندمدت و کلان است که در بخش بعدی این گزارش به صورت جزئی‌تر به آن پرداخته شده است.

3. بررسی روند کلی قیمت‌های خودرو در بازار و کارخانه

بررسی و مقایسه روند قیمت‌های بازار و کارخانه خودروهای پرمصرف داخلی اطلاعات مناسبی در زمینه سیاست قیمت‌گذاری خودرو ارائه می‌دهد. سوال مهم این است که آیا سیاست قیمت‌گذاری بر خودرو است، بر قیمت بازار خودرو مؤثر بوده است؟ ازاین‌رو، در این بخش روند قیمت بازار و کارخانه چند خودروی پرمصرف تولید داخل شامل تیبا 2، کوییک دنده‌ای، دنا پلاس، پژو پارس و پژو 207 دنده‌ای با یکدیگر مقایسه شده است.

روند قیمت‌های بازار و کارخانه خودرو تیبا 2 نشان می‌دهد که فاصله قابل توجهی بین قیمت بازار و کارخانه این خودرو وجود دارد. بررسی اختلاف قیمت تیبا ۲ میان بازار و کارخانه نشان می‌دهد که این شکاف قیمتی همواره قابل‌توجه بوده است.

شکل 4. نمودار قیمت بازار و کارخانه (محور عمودی چپ به میلیون تومان) و درصد اختلاف آن‌ها (محور عمودی راست به درصد) برای خودرو تیبا 2[4]

همچنین بررسی روند قیمت‌های بازار و کارخانه خودرو کوئیک دنده‌ای شکل 5 حاکی از آن است که به‌رغم افزایش قیمت‌های کارخانه و بازار این محصول، به‌طور متوسط 31 درصد فاصله بین این دو قیمت وجود دارد. بااین‌حال به نظر می‌رسد که قیمت کارخانه‌ای این خودرو بیش از تیبا 2 روند بازار را دنبال کرده و همین موضوع سبب شده است که طی یک سال اخیر شکاف قیمت کارخانه و بازار برای این خودرو کاهشی باشد.

شکل 5. نمودار قیمت بازار و کارخانه (محور عمودی چپ به میلیون تومان) و درصد اختلاف آن‌ها (محور عمودی راست به درصد) برای خودرو کوئیک دنده‌ای[4]

بررسی روند قیمت‌های بازار و کارخانه خودرو دنا پلاس (شکل 6) نشان می‌دهد که فاصله بین قیمت بازار و کارخانه این خودرو، به‌طور متوسط از ابتدای سال 1397 تا شهریورماه 1403 برابر 83 درصد بوده که نشانگر شکافی عمیق قیمتی بین قیمت بازار و کارخانه است. در اینجا نیز ملاحظه می‌شود که به‌رغم ثابت بودن قیمت کارخانه این خودرو از تابستان 1402 تا تابستان 1403 و همچنین در سال 1401، اما روند افزایشی قیمت بازار این خودرو همچنان ادامه داشته است. به بیان دیگر، به نظر می‌رسد که قیمت بازار این خودرو نیز به قیمت کارخانه آن حساسیت معناداری نشان نمی‌دهد.

شایان توجه است که در سال 1401 خودرو دنا پلاس در مقاطعی در بورس کالا عرضه شد به‌رغم این عرضه و قیمت‌گذاری رقابتی، این خودرو در همان سال بیش از 96 درصد در بازار افزایش قیمت داشته است؛ که در مقایسه با متوسط رشد متوسط تورم قیمت خودروها در همان زمان (55 درصد) رقم قابل توجهی است. این نشان می‌دهد که عرضه این خودرو در بورس کالا نیز چندان بر قیمت بازار آن مؤثر نبوده است. هر چند عرضه این خودرو و خودروهای مشابه آن در بورس کالا مدت زمان زیادی انجام نشده است و مقدار عرضه نیز محدود بوده است که این محدودیت‌ها قضاوت درباره تأثیرگذاری سیاست عرضه خودرو در بورس کالا را مشکل می‌کند، بااین‌‌حال، آمار و اطلاعات درباره این خودرو نشان می‌دهد که این سیاست در خصوص این خودرو نتوانسته است بر قیمت بازار آزاد آن تأثیرگذار باشد.

شکل 6. نمودار قیمت بازار و کارخانه (محور عمودی چپ به میلیون تومان) و درصد اختلاف آن‌ها (محور عمودی راست به درصد) برای خودرو دنا پلاس[4]

پژو پارس نیز یکی از خودروهای پرتقاضای داخلی بوده است. مقایسه روند قیمت‌های بازار و کارخانه آن نشان می‌دهد که فاصله قابل توجهی بین قیمت بازار آزاد و کارخانه وجود دارد، به‌طوری‌که این فاصله در فروردین ‌ماه 1402 به اوج رسیده و در ادامه با روند ملایم کاهشی همراه بوده است. درصد اختلاف قیمت بازار و کارخانه این خودرو به‌طور متوسط از ابتدای سال 1397 تا شهریور ماه 1403 برابر 86 درصد بوده که معرف شکاف عمیق قیمتی بین قیمت بازار آزاد و کارخانه است. در اینجا نیز به نظر می‌رسد که قیمت کارخانه تأثیر قابل توجهی بر قیمت بازار این خودرو نداشته است.

شکل 7. نمودار قیمت بازار و کارخانه (محور عمودی چپ به میلیون تومان) و درصد اختلاف آن‌ها (محور عمودی راست به درصد) برای خودرو پژو پارس[4]

روند قیمت‌های بازار و کارخانه خودرو پژو 207 دنده‌ای نیز نشان می‌دهد درصد اختلاف قیمت بازار آزاد و کارخانه به‌طور متوسط از ابتدای سال 1397 تا شهریور ماه 1403 برابر 62 درصد بوده که نشان‌دهنده شکاف عمیق قیمتی بین قیمت بازار و کارخانه است. پژو 207 نیز در سال 1401 در مقاطعی در بورس کالا عرضه شد. این خودرو نیز، با وجود عرضه در بورس کالا در سال 1401، بیش از 108 درصد در بازار آزاد افزایش قیمت داشته است که در مقایسه با متوسط رشد افزایش قیمت خودروها (55 درصد) در آن سال رقم زیادی است. در خصوص این خودرو نیز به نظر می‌رسد که: اولاً عرضه در بورس کالا به‌ دلیل محدودیت‌هایی که در مورد مشابه دنا پلاس بیان شد، بر قیمت بازار این خودرو تأثیر معناداری نداشته است و ثانیاً روند قیمت بازار این خودرو از قیمت کارخانه آن تأثیر نپذیرفته است.

شکل 8. نمودار قیمت بازار و کارخانه (محور عمودی چپ به میلیون تومان) و درصد اختلاف آن‌ها (محور عمودی راست به درصد) برای خودرو پژو 207 دنده‌ای[4]

به طور کلی بررسی نرخ رشد قیمت بازار و کارخانه خودروها از سال 1397 تا 1403 نشان‌دهنده آن است که خودروهای مورد مطالعه رشدی فزاینده و بیشتر از قیمت کارخانه داشته‌اند. همچنین نتایج نشانگر آن است در دوره‌هایی که قیمت کارخانه ثابت مانده است قیمت بازار آن‌ها رشدی سریع‌تر داشته است؛ یعنی قیمت کارخانه بر قیمت بازار اثری نداشته است. همان‌طور که قبلاً نیز اشاره شد از مهم‌ترین دلایل افزایش قیمت خودرو نرخ تورم عمومی کشور و نرخ ارز بوده است. در این خصوص ضریب همبستگی بالای بین قیمت خودرو و نرخ ارز مؤید ارتباط بالای این دو متغیر است.

جدول 2. نرخ رشد قیمت بازار آزاد و کارخانه از ابتدا تا انتهای دوره مورد مطالعه و متوسط درصد اختلاف قیمت بازار آزاد و کارخانه و ضریب همبستگی نرخ ارز و قیمت بازار آزاد خودرو [4]

4. برآورد سطح اثرپذیری قیمت خودرو در بازار از «نرخ ارز» و «قیمت مصوب فروش خودرو»

در این بخش به منظور برآورد سطح اثرگذاری متغیرهای اصلی بر قیمت خودرو در بازار، سعی شده است ضمن بررسی روند کلی قیمت بازار خودروهای تولید داخل، سطح اثرگذاری قیمت مصوب کارخانه و نرخ ارز در روند کلی قیمت خودروهای تولید داخل در بازار در دوره زمانی 1392 – 1403 برآورد شود. علاوه بر آن با توجه به اهمیت روند تغییرات قیمت خودروهای اقتصادی و پرتیراژ، برآورد میزان اثرگذاری نرخ مصوب فروش و نرخ ارز در روند قیمت خودروهای اقتصادی و پرتیراژ شامل خودروی تیبا 2 و کوییک در دو بازه زمانی تحریمی و غیرتحریمی، ارائه شده است. در ادامه خروجی محاسبات صورت گرفته در خصوص «سطح اثرگذاری عوامل مؤثر بر قیمت بازار خودروهای تولید داخل» و «سطح اثرگذاری عوامل مؤثر بر قیمت بازار خودروهای اقتصادی پرتیراژ» به تفکیک بیان می گردد:

1-4. روند کلی قیمت بازار خودروهای تولید داخل و برآورد سطح اثرگذاری قیمت مصوب کارخانه و نرخ ارز در آن

در مقایسه با مطالعات گسترده‌ای که در زمینه بازارهایی مانند مسکن، ارز و طلا صورت گرفته است، مطالعات چندانی در زمینه عوامل کلان مؤثر بر بازار و قیمت خودرو در ایران صورت نگرفته است و در این مورد خلأ مطالعاتی وجود دارد. بر اساس مطالعات پیشین می‌توان استنباط کرد که متغیرهای مهمی مانند نرخ ارز بر سطح قیمت‌ها در بازار خودرو تأثیرگذار هستند.

برای عبور از محدودیت‌های سری‌های زمانی کلان و امکان تفکیک اثرگذاری متغیرها بر قیمت بازاری خودروهای خاص (متغیر وابسته)، از داده‌های قیمت مصوب کارخانه‌ای چهار خودروی پرتیراژ (پژو پارس، پژو ۲۰۷، تیبا ۲ و کوئیک) و نرخ ارز (متغیرهای مستقل) به‌ صورت ماهانه در بازه زمانی ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۳ و الگوی برآورد پانل ARDL استفاده شده است. جدول 2 خلاصه نتایج را ارائه می‌دهد و جزئیات آن به تفصیل در پیوست قابل مشاهده است.

براساس یافته‌های تحقیق با استفاده از اقتصادسنجی، ضریب اثرگذاری نرخ ارز بر قیمت خودرو در بازار در بازه زمانی 1392 – 1403 به میزان ۱.۲۱ و سطح اثرگذاری قیمت مصوب فروش بر قیمت بازار خودروهای تولید داخل ۰.۳۲ برآورد شده است؛ این بدان معنا است که در این بازه زمانی، هر 100 درصد افزایش در نرخ ارز به میزان 121 درصد بر افزایش قیمت بازار خودروهای تولیدی سرریز می‌شود. موضوعی که بیانگر این است که حساسیت قیمت خودرو به نرخ ارز نه‌تنها در لایه افزایش هزینه‌های تولید خودرو بلکه در سطح قیمت خودرو در بازار نیز به میزان معناداری اثرگذار بوده است. از طرف دیگر، قیمت مصوب فروش خودرو توسط نهاد قیمت گذار، با ضریب ۰.۳۲ به قیمت بازاری منتقل می‌شود. بدین معنا که افزایش 100 درصدی در نرخ مصوب فروش خودرو، به میزان 32 درصد قیمت مبادله خودرو در بازار را با رشد مواجه می سازد.

جدول 3. خلاصه نتایج مدل‌سازی روند کلی قیمت بازار خودروهای تولید داخل و برآورد سطح اثرگذاری قیمت مصوب کارخانه و نرخ ارز در آن

مأخذ: یافته‌های تحقیق.

همان‌طور که ملاحظه می‌شود، نرخ ارز محرک اصلی قیمت بازاری خودرو است. کشش بلندمدت ۱.۲۱ به‌معنای آن است که تقریباً هر یک درصد افزایش در نرخ ارز، در بلندمدت به میزان 1.21 درصد نرخ قیمت خودرو در بازار را افزایش می‌دهد که بالاتر از میزان افزایش ارز است. این موضوع، نشان می‌دهد حساسیت قیمت خودرو به ارز نه‌تنها در سطح کلان بلکه در سطح خودروهای خاص نیز پایدار بوده است. بر اساس یافته‌های تحقیق، قیمت مصوب کارخانه در بلندمدت با ضریب ۰.۳۲ به قیمت بازاری منتقل می‌شود؛ به این معنا که به ازای هر واحد درصد افزایش قیمت کارخانه، 0.32 آن به قیمت بازار منتقل می‌شود.

بر اساس اطلاعات جدول 1 پیوست، به جز ضرایب اثرگذاری «قیمت مصوب خودرو» و «نرخ ارز» در «قیمت خودرو در بازار»، برخی نتایج دیگر نیز قابل حصول است؛ یکی از این موارد «ضریب روند زمانی منفی» محاسبه‌شده در مدل‌سازی است که به میزان (0.01-) را برآورد شده است، پیش‌بینی می‌کند که در بازار خودرو در مقاطع پیش‌رو، رشد قیمت در صورت عدم تغییر معنادار سرعت رشد «نرخ ارز» و «قیمت مصوب»، مسیر صعودی ملایم‌تری در نسبت با دوره فعلی خواهد داشت و ضرایب انتقال میزان رشد «نرخ ارز» و «قیمت مصوب» در مقاطع پیش‌رو کمتر از میزان ۱.۲۱ و ۰.۳۲ خواهد بود. این یافته می‌تواند بیانگر آن باشد که انتظارات تورمی ناشی از تقاضای سرمایه‌ای خودرو، طی چند سال گذشته به سقف خود رسیده و در غیاب شوک جدید یا تغییر ساختار بازار در اثر عوامل، نرخ رشد قیمت بازار از نرخ رشد ارز و تورم کارخانه کمتر خواهد بود. برخی دیگر از نتایج قابل دریافت از ضرایب محاسبه‌شده در مدل، در پیوست ۱ ارائه شده است.

در مجموع، نتایج پانل با داده‌های ماهانه و مقطع زمانی بلندتر (۱۳۹۲-۱۴۰۳)، برداشت‌های کلی بخش‌های پیشین گزارش را در سطح خودروهای پرتیراژ تأیید می‌کند: نرخ ارز «موتور» اصلی قیمت خودرو در بازار است، به عبارتی دیگر، آنچه که از این بخش می‌توان استنباط کرد این است که افزایش در نرخ ارز عامل اصلی مؤثر بر تغییرات قیمت خودرو در بازار است.

2-4. روند قیمت بازار خودروهای اقتصادی پرتیراژ شامل تیبا ۲ و کوئیک و برآورد سطح اثرگذاری قیمت مصوب کارخانه و نرخ ارز در آن

برای بررسی دقیق‌تر در خصوص ارتباط بین متغیرهای کلان اقتصادی و قیمت در بازار خودرو، خودروهای اقتصادی نظیر تیبا 2 و کوئیک با استفاده از الگوی پویای خود بازگشتی با وقفه‌های توزیعی ARDL مدل‌سازی شده است. در ادامه ابتدا مدل‌سازی روابط بین متغیرهای کلان اقتصادی و قیمت در بازار خودرو تیبا 2 و سپس خودرو کوئیک آورده شده است. تفکیک بررسی در دو دوره تحریمی و غیرتحریمی، منجر به فهم تغییر روند صورت گرفته در بازار خودرو پیش و پس از پاییز 97 در بازار خودرو در نسبت با تورم عمومی کشور می شود.

نتایج مدل ARDL برای خودرو تیبا 2 در خصوص مهمترین عوامل تاثیرگذار به تفکیک دوران تحریم و غیر تحریم در جدول 3 آورده شده است.

جدول 4. خلاصه نتایج برآوردهای مدل‌سازی روند قیمت بازار خودرو تیبا 2 و برآورد سطح اثرگذاری قیمت مصوب کارخانه و نرخ ارز در آن

ماخذ: همان.

برآوردهای اقتصادسنجی در خصوص میزان تاثیرپذیری خودروهای اقتصادی پرتیراژ از متغیر «نرخ ارز» و «قیمت مصوب فروش خودرو» و به طور مشخص در خصوص خودروهای تیبا 2 و کوئیک، تصویر شفاف تری از سطح اثر عوامل مؤثر بر بر قیمت بازاری خودروها به تفکیک دوران تحریمی و غیرتحریمی ارائه می‌دهد:

برآورهای صورت گرفته در خصوص خودرو تیبا 2 در دوره تحریمی، ضریب مثبت و بسیار معنادار 97/0 متغیر «نرخ ارز» بر قیمت این خودرو در بازار، نشان می‌دهد به این معنا که در دوران تحریمی، به ازای هر 100 درصد افزایش در نرخ ارز، قیمت این خودرو در بلندمدت به میزان 97 درصد افزایش می‌یابد. این در حالی است که محاسبه ضریب 0.24 در دوران غیرتحریمی، بیانگر آن است که به ازای هر 100 درصد افزایش در نرخ ارز، قیمت خودرو به میزان 24 درصد افزایش یافته است. تحلیل اثر تعاملی تحریم و نرخ ارز نشان‌ می‌دهد که، اثر نرخ ارز بر قیمت خودرو در دوره تحریمی با دوره غیرتحریمی، تفاوت قابل توجهی داشته است. در واقع، بازار خودرو در ایران به تغییرات نرخ ارز با شدتی بیشتر در دوران تحریم نسبت به دوره دیگر واکنش نشان داده است.

در مقابل سطح اثرگذاری قیمت مصوب فروش خودرو تیبا 2 بر روند قیمت بازار آن، به میزان 1.18 در دوران غیرتحریمی برآورد شده است که نشانگر آن است که هر 100 درصد افزایش در قیمت‌های تولیدکننده، به افزایش 118 درصدی در قیمت نهایی خودرو در بازار منجر می‌شود. در واقع، افزایش هزینه‌های تولید، با ضریبی بیشتر از یک به قیمت مصرف‌کننده منتقل می‌شود. این در حالی است که در دوره تحریمی این ضریب 0.38 محاسبه شده است.

برآوردهای صورت گرفته در خصوص سطح اثرپذیری قیمت خودرو کوئیک در بازار از متغیر «نرخ ارز» و «قیمت مصوب فروش» روند نسبتا مشابهی با خودروی تیبا دارد؛ حساسیت قیمت این خودرو در بازار به نرخ ارز در دوران تحریمی 0.80، و این ضریب در دوران غیر تحریمی برابر 0.07 برآورد شده است. در واقع، در دوران تحریم‌ها ضریب نرخ ارز بر قیمت بازار خودرو به طرز معناداری بیشتر بوده است. هم چنین ضریب اثر قیمت مصوب بر قیمت بازار خودرو کوییک در دوران غیر تحریمی 1.13 است که در دوران تحریمی، به حدود 0.36 کاهش یافته است.

نتایج مدل ARDL برای خودرو کوئیک در جدول (4) آورده شده است. بر اساس نتایج به دست آمده ضریب تاثیر نرخ ارز در دوران تحریم و غیر تحریم بر قیمت بازاری خودرو قابل توجه است. در دوران تحریم، حساسیت قیمت خودرو به نرخ ارز بسیار بیشتر و 0.8 درصد است. در واقع، در دوران تحریم‌ها ضریب نرخ ارز بر قیمت بازار خودرو بیشتر شده است. افزایش نرخ ارز، هزینه‌های تولید را افزایش می‌دهد. این افزایش هزینه به‌صورت مستقیم به مصرف‌کننده منتقل می‌شود.

تحلیل اثر قیمت کارخانه خودرو با ضریب مثبت و بسیار معنادار در دوران غیر تحریم (1.13) نشان می‌دهد که هزینه‌های تولید عامل محرک در دوران غیر تحریم اصلی قیمت‌گذاری در بازار خودرو است. هر 1 درصد افزایش در قیمت‌های تولیدکننده، به افزایش 1.13 درصد در قیمت نهایی خودرو منجر می‌شود. همان‌طور که قبلا بیان شد، در آن افزایش هزینه‌های تولید، با ضریبی بیشتر از یک به قیمت مصرف‌کننده منتقل می‌شود که نشان‌دهنده وجود فشارهای تورمی ذاتی در ساختار این صنعت است. تحلیل اثر تعاملی تحریم و قیمت کارخانه خودرو بر اساس تفسیر آماری با علامت منفی ضریب نشان‌دهنده آن است که در دوره تحریم، قدرت انتقال هزینه تولیدکننده به مصرف‌کننده تضعیف شده است. کشش بلندمدت قیمت خودرو نسبت به قیمت کارخانه خودرو از 1.13 در دوره عادی به حدود 0.36 در دوره تحریم کاهش یافته است.

جدول 5. خلاصه نتایج برآوردهای مدل‌سازی روند قیمت بازار خودرو کوئیک و برآورد سطح اثرگذاری قیمت مصوب کارخانه و نرخ ارز در آن

ماخذ: همان.

به عبارت دیگر در دوره غیر تحریمی، لنگر اسمی افزایش قیمت در بازار، قیمت مصوب فروش بوده و نرخ ارز تاثیر اندکی بر قیمت خودرو در بازار دارد. در حالی که در دوران تحریمی، مهمترین پیشران قیمت خودرو در بازار، نرخ ارز بوده و قیمت مصوب کارخانه تاثیر اندکی بر نرخ خودروها در بازار دارد.

5. بررسی تأثیر عرضه خودروهای منتخب در بورس کالا بر اختلاف قیمت بازار و کارخانه در سال 1401

همان‌طور که نشان داده شد، اختلاف قیمت بازار و کارخانه خودروها در سال‌های اخیر همواره چشمگیر بوده است و دولت در بازه‌هایی از سال ۱۴۰۱ با عرضه خودروهای منتخب در بورس کالا تلاش کرده است تا بازار فروش خودرو را متعادل کند. با این حال، سمت عرضه و تقاضا با محدودیت‌هایی همراه بوده است؛ از جمله ناپایداری عرضه و اعمال محدودیت‌هایی در تقاضا، مانند مالیات بر فروش خودروی خریداری شده از بورس کالا در سال اول که بر عملکرد بازار اثرگذار بوده‌اند.

بررسی‌ها بیانگر آن است که از 28 اردیبهشت‌ماه 1401 تا 18 دی‌ماه 1401 حدود ۳4816 دستگاه خودرو به ارزش 19.۵ هزار میلیارد تومان در بورس کالا عرضه شده است. این عرضه از سویی به نفع مصرف‌کنندگان بوده است، به‌طوری‌که در مجموع خودروهای عرضه شده به میزان 4.4 هزار میلیارد تومان ارزان‌تر از قیمت بازار خریداری شده‌اند و از سوی دیگر تولیدکنندگان نیز تا حدی از فشار سیاست قیمت‌گذاری خارج شده‌اند و 6 هزار میلیارد تومان بیشتر از قیمت مصوب، عایدی کسب کرده‌اند. [5]

بررسی دو خودرو پژو 207 دنده‌ای و دنا پلاس، به‌عنوان دو نمونه پرمصرف از خودروهای عرضه شده در بورس کالا در سال 1401، بیانگر آن است که درهمان زمانی که این خودرو در بازار بورس عرضه می‌شدند، بین نرخ رشد قیمت بازاری و تورم نقطه‌به‌نقطه شاخص قیمت خرید خودرو سواری (به‌عنوان شاخص تورم متوسط بازار خودرو) در مقاطعی نرخ افزایش قیمت پژو 207 کمتر از تورم عمومی بوده است، اما از اواخر پاییز همان سال و با توقف عرضه این خودرو در بورس کالا قیمت این خودرو از نرخ تورم عمومی بازار خودرو نیز بیشتر شده است.

وضعیت در خصوص خودروی دنا پلاس نیز کمابیش مشابه است، به این معنا که تا زمانی که این خودرو در بازار بورس عرضه شده، قیمت آن در بازار کمتر از متوسط قیمت بازار خودرو افزایش یافته است؛ اما از زمستان و با توقف عرضه در بورس، بازار شاهد افزایش رشد قیمت این خودرو است.

درخصوص هر دو خودرو چیزی که به چشم می‌خورد این است که تغییرات وضعیت هم‌بستگی روند کلی قیمت‌ بازار آن‌ها در دوره مورد مطالعه، در نسبت با روند تغییرات نرخ ارز، در مقایسه با دوره پیش و پس از آن، محدود به نظر می‌رسد. به عبارتی‌ دیگر، عرضه خودرو در بورس کالا در مقطع زمانی مورد بررسی، نه باعث افزایش معنادار قیمت خارج از روند بلندمدت بازار و نه منجر به کاهش جدی آن، شده است.

شکل 9. نمودار مقایسه نرخ تورم متوسط بازار خودرو و نرخ رشد قیمت بازار خودروی پژو 207 دنده‌ای [1] و [4]

شکل 10. نمودار مقایسه نرخ تورم عمومی بازار خودرو و نرخ رشد قیمت بازار خودرو دنا پلاس [1] و [4]

6. جمع‌بندی

بررسی ابعاد اقتصادی صنعت خودرو نیازمند یک مطالعه دقیق و همه‌جانبه است، اما مسئله گزارش حاضر، بررسی قیمت‌های رایج در این صنعت است. به‌طور مشخص، مسئله اصلی این است که اصولاً چه عواملی بر قیمت خودرو تأثیرگذار هستند. به‌طور مشخص، روند قیمت خودروها در بازار در مقایسه با روند کلی قیمت‌ها چگونه بوده است و اصولاً چه عواملی بر قیمت خودرو تأثیرگذار هستند. پاسخ به این پرسش کلیدی می‌تواند پیامدهای مهمی نیز برای آسیب‌شناسی سیاست قیمت‌گذاری محصولات صنعت خودرو داشته باشد.

بررسی‌ها نشان می‌دهند که تورم بازار خودرو در سال‌های 1386، 1387، 1391 و 1392 و مجدداً سال 1397، 1399 و 1402 افزایش‌های قابل توجهی داشته است. از سال 1403 نرخ تورم شاخص قیمت مصرف‌کننده خودرو کاهش یافته است، اما همچنان نرخ‌های تورم رایج در بازار بالاتر از 30 درصد است. بررسی روند قیمت نسبی خودرو نیز نشان می‌دهد که تا پاییز 1397 به‌رغم این‌که تقریباً همیشه قیمت‌ها در بازار خودرو روندی افزایشی داشته است اما درصد افزایش آن از نرخ تورم عمومی کشور کمتر بوده است، اما روند افزایشی بعد از پاییز 1397 به وضوح نشانگر نوعی از تغییر ساختار در بازار خودرو است.

روند تغییرهای قیمت خودرو با روند تغییرات تولید آن نیز هماهنگ است که نشان می‌دهد که تورم قیمت خودرو در بازار تحت تأثیر میزان تولید خودرو در کشور بوده است. بررسی روند تولید خودرو طی سال‌های گذشته به وضوح دو دوره شوک منفی به تولید خودرو را نشان می‌دهد که عبارت‌اند از سال‌های 1391 و 1392 و سال‌های 1397 تا 1398 که شاهد کاهش شدید در تولید خودرو سواری بوده‌ایم. از سال 1399 مجدداً شاهد افزایش تولید خودرو هستیم، اما هنوز با اوج تولید خودرو در سال 1396 (بیش از 1 میلیون و 400 هزار دستگاه) فاصله قابل توجهی وجود دارد.

بر اساس مطالعات پیشین می‌توان استنباط کرد که متغیرهای مهمی مانند تغییر نرخ ارز، سطح تورم عمومی و وضعیت تولید صنعت بر سطح قیمت‌ها در بازار خودرو تأثیرگذار هستند. بر این اساس، یافته‌های گزارش حاضر نیز نشان می‌دهد که قیمت خودرو در طی دو دهه گذشته رابطه مستقیم و شدید با افزایش نرخ ارز دارد.

بررسی روند قیمت‌ها در بازار خودرو نشان می‌دهد که تا پیش از پاییز 1397، به‌رغم افزایش مستمر قیمت‌ها در بازار خودرو، درصد رشد آن از نرخ تورم عمومی کشور کمتر بوده است اما پس از پاییز 1397، روند افزایشی قیمت‌ها در بازار خودرو شدت گرفته است و مقدار آن بیش از تورم عمومی کشور محاسبه شده است. بر اساس یافته‌های این گزارش، متغیرهای مهمی مانند تغییرهای نرخ ارز، هزینه‌های تولید و وضعیت کمی تولید بر سطح قیمت‌ها در بازار خودرو تأثیرگذار هستند. قیمت خودرو در طی دو دهه گذشته رابطه مستقیمی با افزایش نرخ ارز و قیمت کارخانه خودرو به‌عنوان شاخصی از هزینه‌های تولید خودرو دارد. هم چنین بررسی نرخ رشد قیمت کارخانه و بازار خودروها از سال 1397 تا 1403 نشان‌دهنده آن است که خودروهای پرتقاضای داخلی رشدی فزاینده و بیش از قیمت کارخانه داشته‌اند. در دوره‌هایی که قیمت کارخانه ثابت مانده است، قیمت بازار آن‌ها روندی مستقل و فزاینده داشته است.

در این گزارش به منظور برآورد سطح اثرگذاری متغیرهای اصلی بر قیمت خودرو در بازار، سعی شده است ضمن بررسی روند کلی قیمت بازار خودروهای تولید داخل، سطح اثرگذاری قیمت مصوب کارخانه و نرخ ارز در روند کلی قیمت خودروهای تولید داخل در بازار در دوره زمانی 1392 – 1403 برآورد شود. علاوه بر آن با توجه به اهمیت روند تغییرات قیمت خودروهای اقتصادی و پرتیراژ، برآورد میزان اثرگذاری نرخ مصوب فروش و نرخ ارز در روند قیمت خودروهای اقتصادی و پرتیراژ شامل خودروی تیبا 2 و کوییک در دو بازه زمانی تحریمی و غیرتحریمی، ارائه شده است. در ادامه خروجی محاسبات صورت گرفته در خصوص «سطح اثرگذاری عوامل مؤثر بر قیمت بازار خودروهای تولید داخل» و «سطح اثرگذاری عوامل مؤثر بر قیمت بازار خودروهای اقتصادی پرتیراژ» به تفکیک بیان می گردد:

براساس یافته‌های تحقیق با استفاده از اقتصادسنجی، ضریب اثرگذاری نرخ ارز بر قیمت خودرو در بازار در بازه زمانی 1392 – 1403 به میزان ۱.۲۱ و سطح اثرگذاری قیمت مصوب فروش بر قیمت بازار خودروهای تولید داخل ۰.۳۲ برآورد شده است؛ این بدان معنا است که در این بازه زمانی، هر 100 درصد افزایش در نرخ ارز به میزان 121 درصد بر افزایش قیمت بازار خودروهای تولیدی سرریز می‌شود. موضوعی که بیانگر این است که حساسیت قیمت خودرو به نرخ ارز نه‌تنها در لایه افزایش هزینه‌های تولید خودرو بلکه در سطح قیمت خودرو در بازار نیز به میزان معناداری اثرگذار بوده است. از طرف دیگر، قیمت مصوب فروش خودرو توسط نهاد قیمت گذار، با ضریب ۰.۳۲ به قیمت بازاری منتقل می‌شود. بدین معنا که افزایش 100 درصدی در نرخ مصوب فروش خودرو، به میزان 32 درصد قیمت مبادله خودرو در بازار را با رشد مواجه می سازد. این محاسبات به طور ضمنی بر وابستگی قیمت ها در بازار خودرو به نرخ ارز، به میزان 4 برابر وابستگی آن به قیمت مصوب فروش خودرو است.

برآوردهای اقتصادسنجی در خصوص میزان تاثیرپذیری خودروهای اقتصادی پرتیراژ از متغیر «نرخ ارز» و «قیمت مصوب فروش خودرو» و به طور مشخص در خصوص خودروهای تیبا 2 و کوئیک، تصویر شفاف تری از سطح اثر عوامل مؤثر بر بر قیمت بازاری خودروها به تفکیک دوران تحریمی و غیرتحریمی ارائه می‌دهد:

برآورهای صورت گرفته در خصوص خودرو تیبا 2 در دوره تحریمی، ضریب مثبت و بسیار معنادار 97/0 متغیر «نرخ ارز» بر قیمت این خودرو در بازار، نشان می‌دهد به این معنا که در دوران تحریمی، به ازای هر 100 درصد افزایش در نرخ ارز، قیمت این خودرو در بلندمدت به میزان 97 درصد افزایش می‌یابد. این در حالی است که محاسبه ضریب 0.24 در دوران غیرتحریمی، بیانگر آن است که به ازای هر 100 درصد افزایش در نرخ ارز، قیمت خودرو به میزان 24 درصد افزایش یافته است. تحلیل اثر تعاملی تحریم و نرخ ارز نشان‌ می‌دهد که، اثر نرخ ارز بر قیمت خودرو در دوره تحریمی با دوره غیرتحریمی، تفاوت قابل توجهی داشته است. در واقع، بازار خودرو در ایران به تغییرات نرخ ارز با شدتی بیشتر در دوران تحریم نسبت به دوره دیگر واکنش نشان داده است.

در مقابل سطح اثرگذاری قیمت مصوب فروش خودرو تیبا 2 بر روند قیمت بازار آن، به میزان 1.18 در دوران غیرتحریمی برآورد شده است که نشانگر آن است که هزینه‌های تولید عامل اصلی قیمت مبادله خودرو در بازار بوده است و هر 100 درصد افزایش در قیمت‌های تولیدکننده، به افزایش 118 درصدی در قیمت نهایی خودرو در بازار منجر می‌شود. در واقع، افزایش هزینه‌های تولید، با ضریبی بیشتر از یک به قیمت مصرف‌کننده منتقل می‌شود که نشان‌دهنده وجود فشارهای تورمی ذاتی در ساختار بازار خودرو است. این در حالی است که در دوره تحریمی این ضریب 0.38 محاسبه شده است.

برآوردهای صورت گرفته در خصوص سطح اثرپذیری قیمت خودرو کوئیک در بازار از متغیر «نرخ ارز» و «قیمت مصوب فروش» روند نسبتا مشابهی با خودروی تیبا دارد؛ حساسیت قیمت این خودرو در بازار به نرخ ارز در دوران تحریمی 0.8، و این ضریب در دوران غیر تحریمی برابر 0.07 برآورد شده است. در واقع، در دوران تحریم‌ها ضریب نرخ ارز بر قیمت بازار خودرو به طرز معناداری بیشتر بوده است. هم چنین ضریب اثر قیمت مصوب بر قیمت بازار خودرو کوییک در دوران غیر تحریمی 1.13 است که در دوران تحریمی، کشش قیمت خودرو نسبت به قیمت کارخانه خودرو به حدود 0.36 کاهش یافته است. تفکیک بررسی در دو دوره تحریمی و غیرتحریمی، منجر به فهم تغییر روند صورت گرفته در بازار خودرو پیش و پس از پاییز 97 در بازار خودرو در نسبت با تورم عمومی کشور می شود.

با توجه به یافته‌های کلیدی گزارش در خصوص تأثیرپذیری قیمت خودرو از متغیرهای بنیادی اقتصاد کلان ازجمله نرخ ارز و قیمت کارخانه خودرو و تغییر ساختار بازار پس از پاییز ۱۳۹۷ و شکاف فزاینده و مستمر بین قیمت بازار و قیمت کارخانه حتی در دوره‌های ثبات قیمت رسمی، بازنگری در نحوه سیاست‌گذاری و شیوه استفاده از ابزارهای تنظیم گرانه در خصوص بازار خودرو خصوصا اصلاح سازوکار و شیوه قیمت‌گذاری و عرضه خودرو ضروری به‌نظر می‌رسد.

پیوست فنی مدل‌سازی برآورد عوامل مؤثر بر قیمت خودرو در بازار‌

جدول 1-پ. برآوردهای بلندمدت و کوتاه‌مدت الگوی پانل ARDL

مأخذ: یافته‌های تحقیق.

جدول 2-پ. برآورد مدل ARDL-خودرو تیبا 2

مأخذ: همان.

با توجه به نتایج به‌ دست آمده ضریب ECM از نظر آماری معنا‌دار و بیانگر سرعت تعدیل بالایی است. همچنین، معنا‌دار بودن ضریب ECM نشان‌دهنده رابطه بلندمدت و معنا‌دار بین متغیرهای الگو است. بر اساس نتایج ارائه ‌شده ضریب ECM(-1) برابر با 0.9 است که بیانگر ارتباط قوی بین روابط کوتاه‌مدت و بلندمدت مدل تحقیق مذکور است. علاوه بر این، با توجه به هم‌ جمع بودن آزمون مرزی آماره F، معنادار بودن ضریب ECM دال بر وجود رابطه بلندمدت است و نشان می‌دهد بازار خودرو ایران به شوک‌ها واکنش سریعی نشان می‌دهد و به سرعت به مسیر بلندمدت خود باز می‌گردد.

در ادامه برای مطالعه محققان در خصوص نحوه محاسبه و ارزیابی مدل توضیح‌های آورده شده است. اولین گام در رویکرد ARDL بررسی وجود رابطه بلندمدت بین متغیرها با استفاده از آزمون F است. در این آزمون آماره F با مقدار بحرانی جدول‌بندی شده توسط پسران و همکاران (2001) مقایسه می‌شود[6]. اگر آماره F محاسبه شده از مقدار حد بالایی جدول، بزرگ‌تر باشد، فرضیه صفر نبود هم‌جمعی رد می‌شود. اگر آماره F محاسباتی از حد پایین کمتر باشد، در این صورت فرضیه صفر نبود هم‌جمعی را نمی‌توان رد کرد و سرانجام در حالتی که مقدار F محاسباتی بین دو حد بالا و پایین قرار گیرد نتیجه مبهم و نامشخص است[7]. بنابراین با توجه به نتایج جدول ذیل در سطح 5% وجود هم‌جمعی و رابطه بلندمدت اثبات می‌شود.

جدول 3-پ. نتایج آزمون F-خودرو تیبا 2

مأخذ: یافته‌های تحقیق.

جدول 4-پ. برآورد مدل ARDL-خودرو کوئیک

مأخذ: همان.

معنا‌دار بودن ضریب ECM نشان‌دهنده رابطه بلندمدت و معنا‌دار بین متغیرهای الگو است. بر اساس نتایج ارائه ‌شده ضریب ECM(-1) برابر با 0.42 است که بیانگر ارتباط قوی بین روابط کوتاه‌مدت و بلندمدت مدل تحقیق مذکور است. علاوه بر این، با توجه به هم‌ جمع بودن آزمون مرزی آماره F، معنادار بودن ضریب ECM دال بر وجود رابطه بلندمدت است و نشان می‌دهد بازار خودرو ایران به شوک‌ها واکنش سریعی نشان می‌دهد و به سرعت به مسیر بلندمدت خود باز می‌گردد.

بررسی وجود رابطه بلندمدت بین متغیرها با استفاده از آزمون F نشان می‌دهد که با توجه به نتایج جدول ذیل در سطح 5% وجود هم‌جمعی و رابطه بلندمدت اثبات می‌شود.

جدول 5-پ. نتایج آزمون F-خودرو کوئیک

مأخذ: یافته‌های تحقیق.

انجام آزمون والد تست برای بررسی معنا‌داری حداقل اثر یکی از متغیر نرخ ارز در دوران تحریم و غیر آن بر قیمت خودرو در بازار آزاد، معنا‌داری ضرایب را تأیید می‌کند.

جدول 6-پ. نتایج آزمون والد برای بررسی معنا‌داری متغیر نرخ ارز در دوران تحریم و غیر آن-خودرو کوئیک

مأخذ: همان.

ضریب روند زمانی منفی (0.01-) نشان می‌دهد که در بلندمدت، رشد قیمت بازاری در صورت کنترل شوک‌های ارزی و هزینه‌ای، مسیر صعودی ملایم‌تری خواهد داشت؛ این یافته می‌تواند بیانگر آن باشد که انتظارات تورمی خودرو طی سال‌های ۱۳۹۹-۱۴۰۱ به سقف خود رسیده و در غیاب شوک جدید، نرخ رشد قیمت بازار از نرخ رشد ارز و تورم کارخانه کمتر خواهد بود.

بر اساس یافته‌های تخمین، سرعت تعدیل به سوی تعادل بلندمدت بالاست: ضریب خطای تعادل 0.07- به ‌معنای آن است که نیمی از شکاف قیمتی هر دوره، ظرف 9.5 ماه برطرف می‌شود. این یافته بیانگر آن است که بازار خودروهای مورد بررسی، علی‌رغم وجود سیاست‌های تکلیفی، به متغیرهای بنیادی واکنش نشان می‌دهد؛ البته جهت این واکنش بیشتر از طریق «تغییر کمیت عرضه» (صف، کاهش تحویل فوری، عرضه در بورس) و نه «تغییر قیمت» ظاهر می‌شود.

وجود وقفه‌های قیمت بازاری خودرو در مدل کوتاه‌مدت، نشان‌دهنده اثر تکانه و روند گذشته قیمت‌ها بر تغییرات جاری است. علامت مثبت و منفی آن‌ها می‌تواند نشان‌دهنده وجود چرخه‌ها، رفتار گله‌ای، یا انتظارات تطبیقی در بازار باشد. مثلاً ضریب منفی در وقفه دوم (0.18-) ممکن است نشان‌دهنده اصلاح قیمتی پس از یک افزایش شدید باشد.

در مجموع، نتایج پانل با داده‌های ماهانه و مقطع زمانی بلندتر (۱۳۹۲-۱۴۰۳)، برداشت‌های کلی بخش‌های پیشین گزارش را در سطح خودروهای پرتیراژ تأیید می‌کند: نرخ ارز «موتور» اصلی قیمت خودرو در بازار است، به عبارتی دیگر، آنچه که از این بخش می‌توان استنباط کرد این است که افزایش در نرخ ارز عامل اصلی مؤثر بر تغییرات قیمت خودرو در بازار است.