نوع گزارش : گزارش های راهبردی
نویسنده
مدیر گروه فرهنگ عمومی، هنر و صنایع خلاق دفتر مطالعات آموزش و فرهنگ، مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی
گزیده سیاستی
بودجه فرهنگی ایران بر تقسیم اعتبارات میان نهاده های موازی استوار است؛رویکردی که منابع را به جای «پروژه های کلان ومحوری» و «تولید محتوای صادراتی» صرف هزینه های جاری و مصرفی می کند، در حالی که عربستان، امارات و ترکیه با پروژه های کلان و محتوای صادراتی، رقابت قدرت نرم را پیش می برند.
کلیدواژهها
بیان /شرح مسئله
بودجهریزی کشورها و دولتها در حوزه فرهنگ، رسانه و دیپلماسی عمومی، ماهیتی فراتر از تخصیص منابع برای خدمات عمومی پیدا کرده و با راهبردهای قدرت نرم و امنیت ملی پیوند خورده است. بر همین اساس در منظومه پیچیده روابط بینالملل، مفهوم قدرت نرم از یک کالای زینتی دیپلماتیک به یک ضرورت امنیتی تغییر ماهیت داده است. دیگر نمیتوان بودجههای فرهنگی، رسانهای و مذهبی را صرفاً هزینههایی برای اوقات فراغت یا تبلیغات سنتی دانست؛ این ارقام اکنون بهمثابه دیپلماسی عمومی و قدرت نرم عمل میکنند. در همین راستا، پژوهش حاضر با واکاوی سهم بخش فرهنگ از لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ کشور و مقایسه تطبیقی آن با بودجه فرهنگی و قدرت نرم کشورهای منطقه غرب آسیا و کشورهای پیشرو جهانی در تلاش است که وضعیت بودجه فرهنگی ایران را در یک بستر مقایسهای دقیق ترسیم کند.
نقطهنظرات/ یافتههای کلیدی
پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی
سهم دستگاههای اجرایی حوزه فرهنگ (متشکل از بخشهای «دین، ارشاد اسلامی و اوقاف»، «فرهنگ و هنر» و «رسانه») از مصارف بودجه عمومی در سال 1405، ۱.74 درصد (معادل 104 هزار میلیارد تومان) است[1][2]؛ اما مهمتر از سهم بودجه فرهنگی کشور، تفکیک بودجه فرهنگی کل کشور از منظر نوع اعتبار و محل هزینهکرد آن است. جاییکه چالش اصلی، نهفقط در این سهم کم، بلکه در ساختار هزینهکرد نهفته است؛ بهطوریکه بخش زیادی از اعتبارات امور فرهنگ صرف هزینههای جاری شامل هزینههای اداری شامل حقوق و دستمزد و رفاه کارکنان، خرید کالا و کمکهای بلاعوض شده و سهم سرمایهگذاریهای زیربنایی، برنامههای کلان، پروژههای محوری و تولید محتوای صادراتی اندک است. این رویکرد نشان میدهد، بودجه فرهنگی کشور بیش از اینکه به سمت سرمایهگذاریهای زیربنایی، تولید محتوا و برنامههای کلان حرکت کند، عمدتاً در جهت تأمین هزینههای جاری و پرداختهای مستمر مصرف میشود. البته لازم به ذکر است، بخشی از عملیات فرهنگی به وسیله نیروی انسانی دستگاهها انجام میشود؛ اما در دستگاههای فرهنگی نیروی انسانی، بهرهوری حداکثری جهت انجام امور و راهبری پروژههای جدید را نداشته، ازاینرو ضمن بازسازی ساختار ضروری است طراحی پروژههای کلان در حوزه فرهنگ، محور بودجهریزی قرار گیرد.
بهبیانی سادهتر، تمرکز بودجه فرهنگی بر تأمین اعتبار هزینهای و برنامههای کوتاهمدت سالیانه به این معناست که بخش بزرگی از منابع صرف هزینههای اداری، نگهداشت سازمانها و مخارج روزمره و کمکهای بلاعوض میشود. این وضعیت اگرچه برای حفظ استمرار فعالیت دستگاههای فرهنگی ضروری است، اما پیامد اصلی آن کاهش توان سیاستگذاری و برنامهریزی برای اجرای پروژههای تحولآفرین است. درواقع، زمانی که بخش زیادی از بودجه صرف هزینههای جاری و برنامههای کوتاهمدت میشود، ظرفیت نهادهای فرهنگی برای طراحی اقدامات نوآورانه، سرمایهگذاریهای زیربنایی، برنامههای کلان، پروژههای محوری، تولید محتوای صادراتی، توسعه زیرساختها و اجرای برنامههای گسترده فرهنگی به شدت محدود خواهد شد. اینها همان بخشهایی است که میتواند پشتوانه شکلگیری پروژههای تولید قدرت نرم، توسعه صنایع فرهنگی و خلاق، ساخت مراکز فرهنگی و هنری، سرمایهگذاری در رسانه و تولید محتوای راهبردی، حمایت از سکوهای رقومی و اقدامات اثرگذار در سطح ملی و بینالمللی باشد. زمانی که افق بلندمدتی در برنامهریزی فرهنگی در دستگاههای فرهنگی دیده نشود و عزمی برای تغییر رویه و جهش تحولآفرین وجود نداشته باشد، بودجه فرهنگی نیز عملاً فاقد قدرت توسعهای میشود و نمیتواند به ابزار مؤثری برای تقویت نفوذ فرهنگی و ارتقای جایگاه فرهنگی کشور در عرصه داخلی و جهانی تبدیل شود. بهعبارتدیگر، تمرکز بودجه بر هزینههای جاری روزمره باعث میشود فرهنگ از یک «سرمایهگذاری راهبردی» به یک «هزینه اداری و مصرفی» تقلیل یابد.
«بودجه فرهنگی» در عربستان سعودی یک ردیف مالی واحد نیست، بلکه مجموعهای پیچیده از سه جریان مالی متمایز است که از 13.8 تا 15.3 میلیارد دلار برآورد میشود.
1. بودجه عملیاتی وزارت فرهنگ و رسانه در بخش «بهداشت و توسعه اجتماعی» قرار گرفته است [3][4]. درحالیکه وزارت دارایی ۶۹.۳ میلیارد دلار به بخش بهداشت و توسعه اجتماعی برای سال ۲۰۲۵ اختصاص داده است [3][4]. برآورد بودجه عملیاتی فرهنگی و رسانهای به ۵.۵ تا ۶ میلیارد دلار میرسد.
2. تخصیص سرمایه عظیم و خارج از بودجه توسط صندوق سرمایهگذاری عمومی در کلانپروژههایی مانند درعیه، العلا و قدیه [5]. از زمان آغاز چشمانداز ۲۰۳۰، دولت بیش از ۲۱.۶ میلیارد دلار را مشخصاً به زیرساختهای فرهنگی اختصاص داده است که با در نظر گرفتن شتاب پروژهها در سالهای پایانی، سهم ۲۰۲۴-۲۰۲۵ از این هزینه زیرساختی بین ۴ تا ۵.۳ میلیارد دلار در سال 2025 است [6].
3. بودجه راهبردی «برنامه کیفیت زندگی»؛ برنامه کیفیت زندگی، هزینهای راهبردی برای فرهنگ است که بودجه کل این برنامه ۳۴.۶ میلیارد دلار گزارش شده و با توجه به افق اجرایی ۱۰ساله (۲۰2۸-۲۰1۸) آن، میانگین هزینه سالیانه ۳.۴۶ میلیارد دلار است[7]. برنامه «کیفیت زندگی» که از سال ۲۰۱۸ اجرا شده است، یکی از محورهای اصلی سیاستهای تحولآفرین عربستان سعودی برای تبدیل این کشور به مقصدی مهم در حوزه ورزش، تفریح و گردشگری و نیز مکانی مطلوب برای زندگی بهشمار میرود. این برنامه با تمرکز بر توسعه هنر و فرهنگ، ترویج سبک زندگی سالم و بهبود فضاهای شهری، همزمان به تنوعبخشی اقتصادی، ایجاد فرصتهای شغلی و تقویت بخشهای گردشگری و سرگرمی کمک میکند. همچنین در این چارچوب، قصد دارد با اتکا به جمعیتی جوان و اجرای سیاستهایی مانند ویزای توریستی، زمینه تحقق اهداف چشمانداز ۲۰۳۰ و ارتقای پایدار کیفیت زندگی در جامعهای پویاتر را فراهم کند[8].
محاسبات صورت گرفته برمبنای فوق، نشان میدهد که «بودجه زیستبوم فرهنگی» عربستان سعودی در سالهای اخیر بهطور قابلتوجهی افزایش یافته است. این امر، حاکی از تحول ساختاری اقتصاد عربستان از حوزه فرهنگ است؛ جایی که فرهنگ از بخشی حاشیهای به یکی از ارکان اصلی اقتصاد غیرنفتی و ابزار قدرت نرم عربستان تبدیل شده است.
جدول 1. بودجه فرهنگی عربستان در سال 2025 به تفکیک نوع و محل تخصیص و ماهیت و محل هزینه (دلار) [3] [6] [7]
|
نوع و محل تخصیص |
مبلغ (میلیارد دلار) |
محل هزینه |
|
بودجه عملیاتی (فرهنگ و رسانه) |
۵.۵ - ۶ میلیارد دلار |
حقوق، تولید محتوا، شبکههای تلویزیونی |
|
زیرساختهای فرهنگی |
۴.۸ - ۵.۳ میلیارد دلار |
ساخت موزهها، شهرکهای رسانهای، سایتهای میراثی |
|
پروژههای کیفیت زندگی |
۳.۵ - ۴ میلیارد دلار |
رویدادها، سینما، سرگرمی |
الف) مصونیت بودجه فرهنگی از کاهش
بودجه عمومی سال مالی ۲۰۲۵ عربستان سعودی، 315.7 میلیارد دلار است که نسبت به بودجه سال 2024، 3.7 درصد کاهش یافته است [9]. بااینحال، فرهنگ و سرگرمی از این کاهش مصون مانده است؛ زیرا فرهنگ بهعنوان شاخص برجسته «تنوع اقتصادی» و «کیفیت زندگی» در نظر گرفته شده است. حالاگر برآورد محافظهکارانهای از سهم فرهنگ در بودجه عمومی عربستان داشته باشیم (فقط عملیاتی فرهنگ و رسانه)؛ فرهنگ، 1.6 درصد از بودجه را تشکیل میدهد. این درحالی است که برآورد جامع عملیاتی، سرمایهای و توسعهای از بودجه فرهنگی، حاکی از اختصاص حدود ۴.8 درصد از بودجه دولت به حوزه فرهنگ است که این امر نشاندهنده سرمایهگذاری عظیم عربستان در «قدرت نرم» و تغییر روایت ملی است. درواقع، بودجه ۲۰۲۵ گذار از «تأمین مالی صرف» به «سرمایهگذاری راهبردی» را نشان میدهد، جایی که هدف نهایی ایجاد یک اقتصاد خلاق و رسانهای خودکفا و قدرتمند است که فراتر از مرزهای نفت عمل کند.
ب) چرخش بودجه فرهنگی به سوی صنایع خلاق و رسانهای در عربستان
با اینکه بودجه تجمیعی در زیربخشهای متنوع توزیع شده، اما رویکردی هدفمند به صنایع خلاق و رسانهای دارد. بزرگترین سهم به بخش فیلم و سینما اختصاصیافته و با تأمین مالی مستقیم و صندوق فیلم سعودی، همراه با مشوقهایی مانند بازگشت نقدی تا ۴۰ درصد، به تمرکز «میلیارددلاری» رسیده است [10]. جشنوارهها و رویدادها نیز با مدل بازیافت درآمد و پروژههای چندمیلیارددلاری موسم ریاض پیش میروند. همچنین صندوقهای مد و هنرهای تجسمی و سرمایهگذاری در دانشگاه هنر ریاض برای افتتاح در ۲۰۲۶ تقویت شدهاند. در حوزه میراث فرهنگی و باستانشناسی نیز منابع به کاوش در العلا و حائل و بازسازی بافتهای تاریخی مانند البلد در جده هدایت میشود [11].
در بافت دولتی و اداری ترکیه، «فرهنگ» یک سبد واحد نیست که توسط یک نهاد اداره شود؛ بلکه مسئولیتی توزیع شده میان نهادهای مختلف است. «بودجه فرهنگی» در ترکیه بهعنوان مجموع هزینههایی است که به موارد زیر اختصاص مییابد [12][13].
1. تثبیت: حفظ و نگهداری میراث فرهنگی و تداوم فعالیت هنرهایی مانند اپرا، تئاتر و ... ،
2. گسترش: گسترش دسترسی فرهنگی از طریق جشنوارهها و زیرساختها (مانند پروژههای جاده فرهنگی)،
3. قدرت نرم: نمایش فرهنگ و نفوذ ترکیه در خارج از کشور از طریق دیپلماسی فرهنگی، آموزش زبان و ارتباطات راهبردی.
الف) بودجه فرهنگی ترکیه و سهم آن از بودجه عمومی
بودجه عمومی ترکیه در سال 2025 با رشد 32.8 درصدی به 342.3 میلیارد دلار رسیده است که جهش قابلتوجهی را از نظر اسمی نشان میدهد [12][14]. مجموع بودجه فرهنگی ترکیه نیز همراستا با این روند افزایشی به 4.39 میلیارد دلار رسیده است [12][14]. بنابراین ترکیه 1.28 درصد از بودجه عمومی خود را به فرهنگ اختصاص داده است. سازمان دیانت با 3.02 میلیارد دلار بیشترین بودجه فرهنگی را داراست. سازمان دیانت ترکیه، متولی اداره امور دینی و تبلیغی کشور ترکیه است که در قالب یک تشکیلات اداری منسجم و منظم بهطور مستقیم زیر نظر رئیسجمهور فعالیت میکند. سازمان دیانت ترکیه، همچنین فراتر از مرزهای این کشور، بهعنوان یکی از بازوهای اصلی «دیپلماسی مذهبی» و «قدرت نرم» ترکیه عمل میکند. فعالیتهای بینالمللی این سازمان مانند مدیریت شبکه مساجد در اروپا، اعزام امامان جماعت و مبلغان مذهبی، پروژههای ساخت مسجد در سطح جهان، ارائه بورسیههای تحصیلی بینالمللی، نشر و ترجمه متون دینی به زبانهای مختلف و سازماندهی خدمات حج و عمره برای اتباع خارج از کشور از طریق «اداره کل روابط خارجی» مدیریت میشود. بیشترین میزان افزایش بودجه فرهنگی نیز، در سازمان دیانت رخ داده که این امر نشاندهنده تعریف و توجه دولت ترکیه از «مخارج فرهنگی ضروری» در میدان دیپلماسی و قدرت نرم منطقه و افزایش هدفمند نهاد و سازمان پیشران و مؤثر است [15].
جدول 2. بودجه فرهنگی ترکیه در سال 2025 به تفکیک نهادی [12] [14]
|
وزارت/سازمان |
بودجه ۲۰۲۵ (لیر) |
بودجه ۲۰۲۵ (دلار) |
|
سازمان دیانت |
130,119,153,000 |
3,020,000,000 |
|
وزارت فرهنگ و گردشگری |
۵۳,۲۰۲,۳۹۲,۰۰۰ |
۱,۲۳۶,۴۰۲,۳۲۳ |
|
سازمان ارتباطات |
6,155,014,000 |
141,460,822 |
|
کل بودجه فرهنگی |
۱۸۹,۴۷۶,۵۵۹,۰۰۰ |
۴,۳۹۷,۸۶۳,۱۴۵ |
ب) راهبردهای فرهنگی ترکیه
واگرایی آشکاری میان بودجههای «تثبیت» و «گسترش» فرهنگ در ترکیه وجود دارد. بودجههای تئاترهای دولتی و اپرا (تثبیت) تقریباً بهطور کامل (80 درصد) صرف هزینههای اداری و پرسنلی میشوند و ظرفیت کمی برای سرمایهگذاری جدید دارد [16]. این درحالی است که بودجه شاخه سرمایهگذاری وزارت فرهنگ و اداره ارتباطات (گسترش و قدرت نرم) پویا، پروژهمحور و بهطور قابلتوجهی بهتر تأمین مالی شدهاند. دولت ترکیه عملاً هنرهای سنتی را با دستگاه تنفس مصنوعی زنده نگه داشته است؛ درحالیکه بخش جدی و مهم بودجه فرهنگی را به گردشگری و روایتهای رسانهای تزریق کرده است [17].
اداره ارتباطات به یک «وزارت فرهنگ سایه» تبدیل شده است. با مخارج محقق شده نزدیک به ۱۵۵ میلیون دلار در سال ۲۰۲۵، واضح است که دولت ترکیه فرهنگ را بهطور فزایندهای از دریچه ارتباطات راهبردی و مدیریت رسانه تعریف کرده است. همچنین با وجود افزایش اسمی بیش از ۳۰ درصدی بودجه فرهنگی به لیر از سال ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵، ارزش کل به دلار نسبتاً ثابت باقی مانده است. این رکود در قدرت خرید بینالمللی، توانایی ترکیه را برای صادرات فرهنگ خود یا واردات کالاهای فرهنگی جهانی محدود میکند و اجبار به اتکا بر تولید فرهنگی داخلی و بومی را ایجاد مینماید.
مدل بودجه فرهنگی کره جنوبی یک مورد منحصربهفرد و جذاب است. برخلاف بسیاری از کشورها که در آنها «فرهنگ» اغلب بهعنوان حفظ هنر و میراث فرهنگی تعریف میشود (مرکز هزینهای که نیاز به یارانه دارد)، کره جنوبی فرهنگ را بهعنوان ستون اصلی راهبرد صنعتی، پیشران درآمد صادراتی و ابزاری حیاتی برای قدرت نرم دیپلماتیک خود تعریف کرده است.
در کره جنوبی، «بودجه فرهنگی» عمدتاً توسط وزارت فرهنگ، ورزش و گردشگری مدیریت میشود. بودجه فرهنگی در کره جنوبی بر مدلی همگرا استوار است که چهار بخش مجزای «صنعت محتوا» شامل بازیها، کیپاپ، رادیو و تلویزیون، وبتونها و پویانمایی، «فرهنگ و هنر» شامل هنرهای سنتی، هنرهای نمایشی، ادبیات و اداره کتابخانهها و موزهها، «گردشگری» شامل زیرساختهای گردشگری بهعنوان سازوکاری برای صادرات تجربیات فرهنگی به بازدیدکنندگان ورودی و احیای اقتصاد منطقهای و «میراث فرهنگی» شامل حفظ و حراست از پیشینه فرهنگی را در یک سبد مالی واحد ادغام میکند.
الف) سهم بودجه فرهنگی کرهجنوبی از بودجه عمومی کشور
بودجه عمومی کره جنوبی در سال 2025 با رشد 3.2 درصدی نسبت به سال 2024 به 483.9 میلیارد دلار رسیده است[18][19]. با در نظر گرفتن بخشهای مختلف، سهم بودجه فرهنگی از بودجه عمومی کره جنوبی 6.3 میلیارد دلار بوده که این رقم معادل 1.3 درصد از بودجه عمومی کشور است [20][19][18]مطابق با برنامه کره جنوبی در حوزه فرهنگ، بودجه فرهنگی در سال 2025 متمرکز بر تثبیت جایگاه کره جنوبی بهعنوان یک «قدرت فرهنگی جهانی» است. توزیع و تخصیص بودجه فرهنگی نیز منعکسکننده گذار از حمایت مبتنیبر کمک بلاعوض به سرمایهگذاری راهبردی است [21].
جدول 3. بودجه فرهنگی کره جنوبی در سال 2025 (میلیارد دلار) [18] [19]
|
بودجه عمومی |
بودجه فرهنگی |
سهم بودجه فرهنگی از بودجه عمومی (درصد) |
|
483.9 |
6.3 |
1.3 |
سهم 1.3 درصدی بودجه فرهنگی از کل بودجه در سالهای اخیر، نشاندهنده محقق شدن انتظار و اهداف زیستبوم فرهنگی کره جنوبی و همچنین یک چارچوب سیاست فرهنگی بالغ است. بر همین اساس، دولت سطح فعلی هزینههای مستقیم را کافی میداند و ترجیح میدهد از سرمایهگذاری بخش خصوصی و وامهای سیاستی برای پیشبرد رشد بیشتر صنایع فرهنگی و خلاق استفاده کند. در همین راستا، صدور 1.74 میلیارد دلار ضمانتهای مالی سیاستی در حوزه فرهنگ، نشان میدهد که نقش دولت از حامی هنر به ضامن صنعت محتوا در حال تغییر است [22].
ب) پروژههای راهبردی و مسائل عمده فرهنگی کره جنوبی
بودجه فرهنگی کره جنوبی ایستا نیست؛ بلکه سازوکاری دارد که با چالشهای ملی خاص سروکار داشته و باید به آنها پاسخگو باشد. سه مسئله عمده و پروژه راهبردی که بودجه فرهنگی کره جنوبی در سال 2025 را هدایت میکنند عبارتند از:
1. صندوق لیگ جهانی فرهنگ برای حفظ مالکیت فکری
درحالیکه محتوای کره جنوبی مانند «بازی مرکب» به موفقیت جهانی عظیمی دست یافته است، نگرانی فزایندهای وجود دارد که ارزش اقتصادی و حقوق مالکیت فکری توسط پلتفرم(سکو)های جهانی مانند نتفلیکس تصاحب میشود و تولیدکنندگان کرهای صرفاً بهعنوان ارائهدهندگان خدمات باقی میمانند؛ در همین راستا دولت کره جنوبی اقدام به تأسیس صندوق لیگ جهانی کرده است. این صندوق راهبردی که در سال ۲۰۲۵ راهاندازی شده، برای جذب سرمایهگذاری خارجی و تطبیق آن با بودجههای دولتی طراحی شده است. هدف صندوق لیگ جهانی این است که سرمایه کافی برای شرکتهای تولیدکننده کرهای فراهم شود تا بتوانند تولیدات خود را بهطور کامل تأمین مالی کنند و درنتیجه مالکیت فکری را حفظ نمایند[24][23].
2. فرهنگ بهعنوان راه حل بحران جمعیتی و مهاجرت
کره جنوبی در زمره کشورهایی با پایینترین نرخ زادوولد قرار دارد و با کاهش شدید جمعیت در مناطق روستایی مواجه است. در این وضعیت، فرهنگ بهعنوان یک ابزار جدی برای حل مسئله بهکار گرفته شده است. بدینصورت که بودجه فرهنگی به شکل ویژه پروژههایی را تأمین مالی میکند که شهرها و استانهای دور از مرکز را قابل سکونت کنند. برای مثال، پروژه «شهر فرهنگ کره» با بودجه حدود 300 میلیوندلاری، فقط درباره فرهنگ و هنر نیست؛ بلکه راهبرد برنامهریزی شهری برای حفظ جمعیت جوان در مناطق مختلف به وسیله امکانات فرهنگی (تئاترها، جشنوارهها، فضاهای خلاق) است تا مهاجرت به سئول را مهار و محدود کند. این پروژه تلاشی برای ایجاد موتور اقتصادی در جنوب کشور با استفاده از درآمد گردشگری برای جایگزینی مشاغل تولیدی رو به زوال است [23].
3. گسترش قدرت نرم و دیپلماسی فرهنگی
دولت کره جنوبی، موضع سیاست خارجی کره جنوبی را بهعنوان «دولت محوری جهانی» اتخاذ کرده که فرهنگ وسیله اصلی برای این دیپلماسی است. کره جنوبی در سال 2025 با تصویب طرح جامع همکاری در توسعه بینالمللی 4.5 میلیارددلار را به کمکهای رسمی توسعهای با عنوان پروژه آموزش فرهنگی و هنری اودیای اختصاص داده است [25]. استفاده از بودجه فرهنگی برای ساخت کتابخانه، حمایت از حفظ هنر و آموزش تولیدکنندگان محتوا در کشورهای بهاصطلاح در حال توسعه (بهویژه آسیای جنوب شرقی)، گسترش زیرساختهای قدرت نرم [26] و افزایش بودجه بنیاد مؤسسه پادشاه سجونگ (آموزش زبان کرهای) در همین راستاست. این بودجه از افتتاح ۱۱ مؤسسه جدید در سال ۲۰۲۵ حمایت کرد، که بهطور راهبردی کشورهایی مانند مصر و ازبکستان را هدف قرار دادند که تقاضا برای یادگیری زبان کرهای در آنها به شدت در حال افزایش است، اما منابع کمیاب هستند [27].
اداره فرهنگ در سنگاپور، بهعنوان یک کشور چندنژادی و چندفرهنگی، صرفاً بهمعنای تأمین مالی بخشهای هنری و اوقات فراغت نیست، بلکه یک ضرورت وجودی است که ریشه در مفهوم «دفاع جامع» بهویژه ارکان دفاع اجتماعی و دفاع روانی آن دارد. برخلاف کشورهای بزرگتر که در آنها فرهنگ ممکن است بهعنوان یک بخش مجزا و حاشیهای تلقی شود، سنگاپور هزینههای فرهنگی را در هسته راهبردهای بقای ملی ادغام کرده است [28].
بودجه دولتی تخصیصیافته به حوزه فرهنگ در سنگاپور فراتر از مرزهای اداری سنتی «وزارت فرهنگ، جامعه و جوانان» است. بر همین اساس، بودجه فرهنگی سنگاپور در چارچوب «جهان فرهنگی و شهروندی چندفرهنگی» ترسیم شده و عناصر مهندسی اجتماعی (انجمن مردم)، سیاستگذاری اقتصادی (هیئت گردشگری سنگاپور و رویدادهای ورزشی بزرگ) و زیرساختهای علمی- فرهنگی (هیئت کتابخانه ملی) را دربرمیگیرد [29].
الف) بودجه فرهنگی سنگاپور و سهم آن از بودجه عمومی
بودجه عمومی سنگاپور با رشد 9.2 درصدی نسبت به سال 2024 در سال 2025 به 91.7 میلیارد دلار رسیده است [28][29]. بودجه فرهنگی سنگاپور در سال 2025 با افزایش 8.4 درصدی و هماندازه با بودجه عمومی به 2.7 میلیارد دلار رسیده است [28][29]. این رقم، نشاندهنده سهم 2.95 درصدی بودجه فرهنگی از بودجه عمومی کشور است. رقمی که بالاتر از تخصیصهای معمول «وزارتخانههای فرهنگ» در سطح جهان بوده و نشاندهنده نقش جغرافیای سیاسی و اجتماعی منحصربهفردی است که فرهنگ در سنگاپور ایفا میکند[30].
جدول 4. بودجه فرهنگی سنگاپور در سال 2025 (میلیارد دلار) [28] [29]
|
بودجه عمومی |
بودجه فرهنگی |
سهم بودجه فرهنگی از بودجه عمومی (درصد) |
|
91.7 |
2.7 |
2.95 |
بودجه فرهنگی سنگاپور در سالهای اخیر، به سمت تأمین مالی مبتنیبر رویداد (قدرت نرم) و یارانههای تقاضامحور (گذرنامه فرهنگی سنگاپور) حرکت کرده و از کمکهای بلاعوض عرضهمحور فاصله گرفته است. بخش عمده بودجه فرهنگی (60 درصد) به حفظ هماهنگی نژادی و انسجام اجتماعی میان جمعیت چینی، مالایی، هندی و ... اختصاص پیدا کرده است [31]. این حوزه عمدتاً در قلمرو انجمن مردم و هیئت میراث ملی قرار دارد که وظیفه دارند شهروندان را در یک روایت تاریخی مشترک و مدیریت شده مجتمع کنند. همچنین بودجه فرهنگی سنگاپور با ادغام فعالیتهای هنری، میراث فرهنگی، گردشگری و سرمایه اجتماعی یک ابزار پیچیده و چندوزارتخانهای است که برای تضمین ثبات داخلی ملت و درعینحال اعمال نفوذ خارجی طراحی شده است [32].
ب) کلانپروژهها و حوزههای هزینهکرد بودجه فرهنگی سنگاپور
1. احیای میراث فرهنگی و معنوی مانند پروژه «روح سنگاپور»
بخش بزرگی از بودجه فرهنگی توسط پروژههایی مصرف میشود که برای تثبیت بافت اجتماعی طراحی شدهاند. برای مثال ساخت «یادمان بنیانگذاران» گرانترین پروژه مربوط به زیرساختهای فرهنگی سنگاپور است که هدف آن نهادینهسازی «ارزشهای بنیادین» سنگاپور (چندفرهنگی بودن، شایستهسالاری) در یک مکان زیارتی فیزیکی است. این پروژه تضمین میکند که روایت پس از استقلال با درگذشت نسل بنیانگذار زنده میماند [32]. همچنین تأمین مالی گروههای اجتماعی برای فعالسازی میراث فرهنگی و اجتماعی در مناطق مختلف سنگاپور مانند برگزاری جشنواره شهری بهجای محدود کردن میراث فرهنگی به موزهها نمونه دیگری از کلانپروژههای روح سنگاپور است [33].
2. گذار از تأمین مالی تولید به اعتبار مصرف
بودجه فرهنگی سنگاپور، نمونه عالی چرخش و گذار از تأمین مالی تولید (هنرمندان) به تأمین مالی مصرف (مخاطبان) است. یارانه تقاضامحور فرهنگی سنگاپور نمونه بارز این کار است. بدینصورت که هر شهروند سنگاپوری ۱۸ سال به بالا دارای یک اعتبار 74 دلاری برای خرید بلیت رویدادهای هنری و میراثی محلی است. این کار عملاً بودجه دولت را بهطور مستقیم به دست شهروندان منتقل میکند و به نیروهای بازار اجازه میدهد تا تعیین نمایند کدام گروههای هنری رشد کنند [34]. همچنین برنامه پایداری «صندوق تطبیق فرهنگی» با هدف کاهش وابستگی مطلق بخش هنر به دولت نمونهای دیگر از گذار از تأمین مالی تولید به اعتبار مصرف است. «صندوق تطبیق فرهنگی» که توسط وزارت فرهنگ، جامعه و جوانان تأسیس شده است، کمکهزینههای تطبیقی برای کمکهای نقدی خصوصی به خیریههای ثبت شده در بخش هنر و میراث فرهنگی فراهم میکند. هدف صندوق تطبیق فرهنگی، تشویق به حمایت مالی از بخش هنر و میراث فرهنگی است. این اقدام به ایجاد یک عرصه هنری و میراثی پایدارتر کمک میکند و زمینهای فراهم میسازد که افراد بیشتری در سنگاپور در آن ذینفع باشند. صندوق تطبیق فرهنگی، کمکهای مالی نقدی دریافتی توسط سازمانهای واجد شرایط را ازسوی افراد، بنیادها و شرکتها بهصورت تطبیقی پشتیبانی میکند. این صندوق ارزش هر کمک نقدی را برای سازمان دریافتکننده دو برابر میکند؛ منابعی که میتواند برای اهداف گوناگون مورد استفاده قرار گیرد، ازجمله توسعه توانمندیها برای پایداری بلندمدت سازمان و کل بخش فرهنگی.
3. ساخت قدرت نرم به وسیله تبدیل سنگاپور به پایتخت رویدادها
بودجه فرهنگی سنگاپور صراحتاً پولیسازی فرهنگ را از طریق قدرت نرم تأمین مالی میکند. برای مثال، طرح «صندوق رویدادهای تفریحی» با تأمین مالی تور هنرمندان بهدنبال برندسازی سنگاپور بهعنوان یگانه مکان سرگرمی در جنوب شرقی آسیا و جهان است [35]. این کار علاوهبر تولید درآمدهای گردشگری (قدرت سخت) بهدنبال این است که جذابیت سنگاپور را برای جوانان جهان (قدرت نرم) افزایش دهد [36].
برای محاسبه و برآورد دقیق بودجه تخصیص یافته امارات متحده عربی به حوزه فرهنگ، باید حوزههای مالی متمایز، اما درهمتنیده دولت فدرال امارات و دولتهای مستقل امیرنشینهای ابوظبی، دبی و شارجه بررسی شوند. برخلاف دولتهای متمرکز که بودجه فرهنگی در آنها متمرکز است، فدرالیسم مالی امارات منجر به توزیع پیچیده هزینههای سرمایهای و هزینههای عملیاتی است. درحالیکه وزارت فرهنگ و جوانان فدرال خطمشیها را تعیین و دیپلماسی ملی را مدیریت میکند [37]، هزینههای سنگین زیرساختی که به میلیاردها دلار میرسد- در بودجههای مستقل امارتهای جداگانه، بهویژه دپارتمان فرهنگ و گردشگری ابوظبی، اداره فرهنگ و هنر دبی و اداره موزههای شارجه قرار دارد [38][39][40].
فرهنگ در امارات صرفاً حفظ میراث فرهنگی یا ترویج هنر نیست؛ بلکه ابزاری سهگانه برای قدرت دولت است که شامل «قدرت نرم» با هدف نمایش نفوذ و ارتباطات جهانی، «ثبات اجتماعی» با تمرکز بر تقویت هویت ملی و انسجام در یک چشمانداز جمعیتی بسیار متنوع و «تنوعبخشی اقتصادی» که محصولات و خدمات خلاق را بهعنوان کالایی درآمدزا و ضروری برای گذار از اقتصاد نفتی میبیند.
الف) هزینه (بودجه) فرهنگی امارات و سهم آن از هزینه عمومی
بودجه فرهنگی امارات متحده عربی، متشکل از تجمیع تخصیصهای خاص فدرال با بخشهای فرهنگی از بودجههای مستقل امارت ابوظبی، دبی و شارجه است. هزینه (بودجه) عمومی تلفیقی دولت امارات (فدرال و تمام امارت) در سال 2025 تقریباً 136.1 میلیارد دلار برآورد شده است. این درحالی است که مجموع هزینه (بودجه) فرهنگی امارات 2.39 میلیارد دلار است [37][38][39][40]. بنابراین 1.76 درصد از کل بودجه عمومی امارات متحده عربی به بودجه فرهنگی اختصاص یافته است.
جدول 5. هزینه (بودجه) فرهنگی امارات متحده عربی در سال 2025 [37-40]
|
نهاد بودجهای |
دستهبندی/مکانیسم |
تخصیص (درهم) |
تخصیص (دلار) |
|
دولت فدرال |
وزارت فرهنگ (مستقیم) |
۱.۲۸۸ میلیارد |
۳۵۰.۷ میلیون |
|
ابوظبی (DCT) |
پروژههای سرمایهای و عملیات |
۳.۵ میلیارد |
۹۵۰ میلیون |
|
دبی (DCAA) |
زیرساخت خلاق و زیرساخت نرم |
۲.۲ میلیارد |
۶۰۰ میلیون |
|
شارجه (SMA) |
میراث فرهنگی |
۱.۸ میلیارد |
۴۹۰ میلیون |
|
کل |
هزینه ملی فرهنگ |
۸.۸ میلیارد |
۲.۳۹ میلیارد |
اگرچه در نگاه اول، ممکن است سهم بودجه فرهنگی امارت در اصطلاح مطلق کوچک بهنظر برسد، اما این عدد بهطور قابلتوجهی بالاتر از میانگین جهانی برای هزینههای فرهنگی (اغلب کمتر از 1 درصد) است که این امر نشاندهنده اولویت راهبردی حوزه فرهنگ برای امارات است. تحلیل هزینه فرهنگی در سراسر امارات نشاندهنده تغییر عمیقی در ماهیت تأمین مالی فرهنگی در این کشور است. بدینصورت که دوران یارانههای منفعل برای نهادهای فرهنگی به پایان رسیده است و بهجای آن، یک راهبرد سرمایهگذاری پیچیده وجود دارد که در آن انتظار میرود هر دلار هزینه شده بازدهی در یکی از سه حوزه نفوذ دیپلماتیک، رشد اقتصادی و انسجام اجتماعی داشته باشد[41][42].
ب) قدرت نرم، دیپلماسی و هزینه نفوذ فرهنگی
بودجه فرهنگی امارات بهطور جداییناپذیری با سیاست خارجی آن مرتبط است. هزینه فرهنگی فقط داخلی نیست؛ بلکه نمایشی از نفوذ در خارج است.
سرمایهگذاری امارات در فرهنگ منجر به کسب رتبه دهم جهانی در شاخص جهانی قدرت نرم ۲۰۲۵ شده است. این جایگاه از طریق هزینههای مداوم در حضور دیپلماتیک امارات و کمکهای خارجی برای فرهنگ خریداری شده است [42][43]. در همین راستا، بودجه وزارت امور خارجه از وابستگان فرهنگی و مشارکت در مجامع جهانی حمایت میکند. همچنین امارات اصلیترین حامی بنیاد اتحاد بینالمللی برای حفاظت از میراث فرهنگی در مناطق جنگی است. با این هزینهکرد، امارات ادعا دارد خود را بهعنوان یک بازیگر بیطرف و خیرخواه در درگیریهای منطقهای قرار دهد و اهرم دیپلماتیک آن را افزایش میدهد[44].
هزینه برای «مدارا» ویژگی منحصربهفرد هزینههای فرهنگی امارات است. مؤسساتی مانند مرکز تفاهم فرهنگی شیخ محمد و خانه خاندان ابراهیمی در ابوظبی برای ترویج نسخهای از «اسلام میانهرو» که با روایتهای افراطی مقابله میکند، تأمین مالی میشوند. این هزینه از نظر عملکردی یک بودجه امنیتی است که در پوشش برنامهریزی فرهنگی پنهان شده است. با انحصار گفتمان مذهبی و فرهنگی از طریق مدارای تأمین مالی شده توسط دولت، حکومت، جمعیت کشورش را در برابر ایدئولوژیهای رادیکال (مکاتب فکری افراطی) واکسینه کند و بدینترتیب در تلاش است تا ثبات داخلی را تضمین نماید [42].
سهم بودجه فرهنگی از بودجه عمومی (درصدی از کل مخارج عمومی دولت که به بودجه فرهنگی اختصاص مییابد)، عیار واقعی سنجش اراده دولتها برای سرمایهگذاری در فرهنگ است. این نسبت بهوضوح نشان میدهد که «چه کشوری برای نفوذ فرهنگی و بسط قدرت نرم خود، حاضر است بخش بزرگتری از منابع و بودجه عمومی خود را هزینه کند؟». درواقع بررسی و مقایسه این سهم به این پرسش پاسخ میدهد که رقبای منطقهای و جهانی ایران، چه وزنی از کل مخارج عمومی کشورشان را به بودجه فرهنگی اختصاص دادهاند و کشور ما در این جدولِ اولویتبندی، در چه جایگاهی قرار دارد.
جدول 6. سهم بودجه فرهنگی از بودجه عمومی کشورها (درصد)
|
کشور |
بودجه عمومی (میلیارد دلار) |
بودجه فرهنگی (میلیارد دلار) |
سهم بودجه فرهنگی از بودجه عمومی (درصد) |
|
عربستان سعودی |
315.7 |
15.3 |
4.8 |
|
سنگاپور |
91.7 |
2.7 |
2.95 |
|
امارات متحده عربی |
136.1 |
2.39 |
1.76 |
|
ایران |
46.1 |
0.85 |
1.74 |
|
کره جنوبی |
483.9 |
6.3 |
1.3 |
|
ترکیه |
342.3 |
4.39 |
1.28 |
ماخذ: نگارنده
با اینکه رتبه ایران در شاخص سهم از منابع عمومی با ۱٫8 درصد ظاهراً معادل با میانگین جهانی است، اما این رقم میانگین گمراهکننده است. زیرا افزونبر کمتر بودن بودجه عمومی کشور (مخرج کسر) نسبت به سایر کشورهای پیشرو منطقه و جهان،کشورهای حوزه خلیج فارس با اختصاص دو تا پنج درصد از بودجه خود به قدرت نرم، عملاً یک مسابقه در حوزه قدرت نرم به راه انداختهاند و بهدنبال هژمونی فرهنگی در منطقه هستند. درحالیکه سهم ایران بهدلیل صرف شدن بودجه در امور غیرمولد و جاری، آورده عملیاتی چندانی ندارد، سهمهای بالاتر رقبا به ساخت شهرهای فرهنگی جدید، تولید انبوه محتوا و جذب مخاطب جهانی انجامیده است. این شکاف نشاندهنده خطر حاشیهنشین شدن ایران در صورت عدم تغییر رویکرد فعلی است. با توجه به شکلگیری «مسابقه قدرت نرم» در منطقه- بهویژه در کشورهای حوزه خلیج فارس که سهمهای بالاتری از بودجه خود را به قدرت نرم اختصاص میدهند- ضروری است برای بودجه فرهنگی، هدفگذاری میانمدت (۳ تا ۵ساله) و یک نظام پایش عملکرد مبتنیبر اثربخشی تعریف شود. پیشنهاد میشود در پیوست بودجه، شاخصهای سنجش مانند «سهم اعتبارات پروژهمحور»، «میزان مخاطب خارجی و منطقهای»، «درآمد و ارزش صادرات خدمات و محصولات فرهنگی» و «شاخصهای نفوذ و اثرگذاری فرهنگی و رسانهای» درج شود و تخصیصها به تحقق این شاخصها گره بخورد تا اعتبارات فرهنگی از «اداره وضع موجود» به ابزار حکمرانی راهبردی تبدیل شود. بر همین اساس لازم است، یک سبد مشخص برای تولید، ترجمه/بومیسازی، توزیع و بازاریابی بینالمللی محتوا ایجاد شود. برای افزایش اثربخشی این سبد بهتر است از «کمکهای بلاعوض خرد» فاصله بگیرد و به سمت تطبیق منابع با سرمایه خصوصی، تضمین/تسهیلات هدفمند و مشوقهای سرمایهگذاری حرکت کند؛ همان منطق «گذار از کمک بلاعوض به سرمایهگذاری راهبردی» که در تجربه کشورهای موفق برجسته است.
