خلاصه مدیریتی

بیان / شرح مسئله

این گزارش به تحلیل و توصیف داده‌ها، اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای و اعتبارات ردیف‌های متفرقه دستگاه‌های اصلی بخش فرهنگ و هنر (ذیل «امور تفریح، فرهنگ و مذهب») در لایحه بودجه سال 1405 و مقایسه آن با اعتبارات مصوب سال 1404 می‌پردازد. منظور از بخش فرهنگ و هنر در این گزارش به‌طور مشخص بخش‌های فرهنگی و هنری سه دستگاه اصلی «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی»، «دبیرخانه شورای‌عالی انقلاب فرهنگی» و «سازمان تبلیغات اسلامی» و نهادهای تابعه آنهاست.

در لایحه بودجه سال ۱۴۰۵، بخش «امور تفریح، فرهنگ و مذهب» به فصول متعددی تقسیم شده است تا تخصیص منابع مالی به تفکیک حوزه‌های مختلف فرهنگی و اجتماعی روشن شود. عمده اعتبارات بخش فرهنگ و هنر علاوه‌بر فصل «خدمات فرهنگی»، در ردیف‌های «تحقیق و توسعه در تفریح، فرهنگ و مذهب» و «تفریح، فرهنگ و مذهب طبقه‌بندی نشده در جای دیگر»  قرار دارد اما چون سهم هریک از فصول، در ردیف‌های مذکور مشخص نیست، امکان ارائه سهم دقیق و نرخ رشد آن مقدور نیست.

نقطه‌نظرات / یافته‌های کلیدی

مجموع اعتبارات امور تفریح، فرهنگ و مذهب از 529,642,431 میلیون ریال (حدود 53 همت) در ۱۴۰۳ با رشد 45/5 درصدی به 770,477,844 میلیون ریال (حدود 77 همت) در مصوب سال ۱۴۰۴ رسیده و طبق برآورد لایحه ۱۴۰۵ با رشد 37/7 درصدی به 1,061,230,029 میلیون ریال (حدود 106 همت) افزایش یافته است. در فصل خدمات فرهنگی، مجموع اعتبارات از 106,623,282 میلیون ریال (حدود 10/7 همت) در ۱۴۰۳ با رشد 89/5 درصدی به 202,071,996 میلیون ریال (حدود 20/2 همت) در ۱۴۰۴ رسیده است. اما در برآورد لایحه بودجه 1405 برای این فصل تنها 6/5 درصد رشد لحاظ شده که نشان‌دهنده افزایش اندک نسبت به سال 1404 است. شایان ذکر است سهم مجموع اعتبارات «فصل خدمات فرهنگی» از مجموع «اعتبارات امور تفریح، فرهنگ و مذهب»، از حدود 26 درصد در سال 1404 به حدود 20 درصد در لایحه 1405 کاهش یافته است. در نهایت، سهم «فصل خدمات فرهنگی» از مصارف بودجه عمومی دولت در سال‌های 1403 و 1404 در حدود 0/37 درصد بوده است که این سهم در لایحه 1405 با 0/01 درصد کاهش به 0/36 درصد رسیده است.

در نگاهی کلان و برای ترسیمی تصویری دقیق و واقع‌نما از بودجه فرهنگی کشور، مجموع اعتبارات ردیف‌های دستگاه‌های اجرایی حوزه فرهنگ (متشکل از بخش‌های «دین، ارشاد اسلامی و اوقاف»، «فرهنگ و هنر» و «رسانه») در لایحه بودجه سال 1405 اعتباری در حدود 104 همت برآورد می‌شود که این اعتبار نسبت به مصارف بودجه عمومی دولت حدود 1/74 درصد است. همچنین سهم اعتبارات «امور تفریح، فرهنگ و مذهب» (به‌جز «فصل خدمات ورزشی و تفریحی») از بودجه عمومی دولت در لایحه بودجه سال 1405، حدود1/37 درصد است.

در بررسی دستگاه‌های اصلی بخش فرهنگ و هنر لایحه بودجه سال 1405، «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی» به‌عنوان دستگاه اصلی با اعتباری معادل 152,268,020 میلیون ریال (حدود 15/2 همت) بالاترین اعتبار را در این بخش به خود اختصاص داده است و پس از آن، سازمان تبلیغات اسلامی و دبیرخانه شورای‌عالی انقلاب فرهنگی به ترتیب با اعتباری معادل 13,500,000 میلیون ریال (1/35 همت) و 7,998,269 میلیون ریال (حدود 800 میلیارد تومان) قرار دارند. درمجموع، اهم دستگاه‌های بخش فرهنگ و هنر اعتباری بالغ بر 173,766,289 میلیون ریال (حدود 17/3 همت) از اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای برآوردشده در لایحه بودجه سال 1405 را به خود اختصاص داده‌اند.

اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای (جدول 7) بخش فرهنگ و هنر در قانون بودجه سال 1404، معادل 149,105,2174 میلیون ریال (حدود 15 همت) و در لایحه بودجه 1405 در حدود 173,766,289 میلیون ریال (حدود 17/3 همت) بوده که رشد حدود 16 درصدی را نشان می‌دهد. همچنین اعتبارات ردیف‌های متفرقه (جدول 9) بخش فرهنگ و هنر، در قانون بودجه 1404 معادل 20,680,000 میلیون ریال (حدود 2 همت) و در لایحه بودجه 1405 معادل 7,720,000 میلیون ریال (772 میلیارد تومان) است که حدود 62 درصد کاهش داشته است؛ اما در‌خصوص برنامه‌های هم‌افزایی و ارتقای فعالیت‌ها و تولیدات فرهنگی با محوریت هزینه‌کرد یک درصد از هزینه‌های شرکت‌های دولتی (جدول 12) در بخش فرهنگ و هنر، در قانون بودجه 1404 معادل 28,122,170 میلیون ریال (حدود 2/8 همت) و در لایحه بودجه سال 1405 معادل 39,750,000 میلیون ریال (حدود 4 همت) بوده که حدود 41 درصد افزایش داشته است. درنهایت منابع اجرای تکالیف جدید قانون برنامه هفتم پیشرفت از محل ماده (8) قانون هدفمند کردن یارانه‌ها (جدول 14) در بخش فرهنگ و هنر، در قانون بودجه سال 1404 اعتباری معادل 6,089,000 میلیون ریال (حدود 600 میلیارد تومان) مصوب شد که در لایحه بودجه سال 1405 اعتباری برای بخش فرهنگ و هنر ذیل جدول 14 لحاظ نشده است. بنابراین، در یک نگاه مقایسه‌ای کلان، مجموع اعتبارات بخش فرهنگ و هنر در لایحه بودجه سال 1405 به نسبت قانون بودجه سال 1404 از اعتباری معادل 203,996,387 میلیون ریال (حدود 20/4 همت) به 221,236,289 میلیون ریال (حدود 22 همت)، با رشدی حدود 8 درصد، افزایش یافته است.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

شایان ذکر است براساس ماده (۱) قانون «الزام‌ها و احکام مورد نیاز قوانین بودجه سنواتی» (مصوب 1393/7/30)، درج الزام‌ها و احکام بودجه‌ای مندرج در قوانین بالادستی -ازجمله قانون برنامه پنج‌ساله جاری- در بودجه‌های سنواتی الزامی است. در همین راستا، بررسی‌ لایحه بودجه سال 1405 نشان می‌دهد احکام بخش فرهنگ و هنر در قانون برنامه هفتم، شامل شاخص‌های کمّی مؤسسات فرهنگی و هنرجویان هنرستان‌های هنری (ماده ۷۴)، تأمین هزینه‌های آب و برق مراکز فرهنگی (بند «ح» ماده (۷۵))، حمایت بیمه‌ای از فعالان فرهنگ و هنر (بند «ذ» ماده (۷۶)) و حمایت‌های زیرساختی برای تولید پویانمایی (بند «پ» ماده (۷۶)) به صراحت در لایحه بودجه سال 1405 درج نشده‌اند که این نبود شفافیت و لحاظ نشدن اعتبارات می‌تواند اجرای این احکام را با مانع مواجه سازد. این امر به‌منزله نقض صدر اصل پنجاه و دوم قانون اساسی است که تصریح کرده است دولت لایحه بودجه را به ترتیب مقرر در قانون تهیه می‌کند.

 1. مقدمه

با اصلاح ماده (۱۸۲) آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی درخصوص نحوه بررسی لایحه بودجه در میانه سال ۱۴۰۴، بررسی لایحه به‌صورت تک‌مرحله‌ای درآمد. ازاین‌رو، لایحه بودجه سال 1405، برخلاف سال گذشته در یک بخش به مجلس شورای اسلامی توسط رئیس‌جمهور تقدیم شد. این گزارش به تحلیل و توصیف داده‌های لایحه بودجه، اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای دستگاه‌های اصلی بخش فرهنگ و هنر در لایحه بودجه سال 1405 و مقایسه آن با اعتبارات مصوب سال 1404 و اعتبارات ردیف‌های متفرقه لایحه بودجه سال 1405 در بخش فرهنگ و هنر می‌پردازد.

منظور از بخش فرهنگ و هنر در این گزارش به طور مشخص بخش‌های فرهنگی - هنری سه دستگاه اصلی و نهادهای تابعه آنها را شامل می‌شود. دستگاه‌های اصلی شامل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی و دبیرخانه شورای‌عالی انقلاب فرهنگی است و دستگاه‌های تابعه آنها در بخش فرهنگ و هنر همراه با شماره طبقه‌بندی جداول بودجه به شرح زیر است:

جدول 1. دستگاه‌های اصلی و تابعه بخش فرهنگ و هنر ]1[

در این گزارش سعی شده ضمن ارائه تصویری از اعتبارات هریک از این دستگاه‌ها در سال 1405، میزان رشد آن نسبت به سال 1404، نقاط عطف و تغییرهای جدی بودجه‌های سنواتی بررسی شود؛ همچنین، در گزارش پیش‌رو، سهم بخش فرهنگ و هنر (با تعریف و تقسیمی که توضیح آن داده شد) و هریک از دستگاه‌های اصلی و تابعه، نسبت به مصارف بودجه عمومی دولت در سال 1405 و امور ده‌گانه نیز مشخص شده است. همچنین تصویری از تغییرهای لایحه بودجه نسبت به سال گذشته و انطباق آن با احکام مرتبط با بخش فرهنگ و هنر در قانون برنامه هفتم پیشرفت و نیز قانون بودجه سال 1404 ارائه می‌شود.

2. اعتبارات دستگاه‌های فرهنگی و هنری

در لایحه بودجه سال 1405، مجموعه دستگاه‌هایی که عمده اعتبارات آنها ذیل برنامه‌های مرتبط با «امور تفریح، فرهنگ و مذهب» تعریف می‌شود، به‌عنوان دستگاه‌های بخش فرهنگ و هنر در نظر گرفته‌ شده‌ است، لذا 13 ردیف دستگاهی را که زیرمجموعه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دبیرخانه شورای‌عالی انقلاب فرهنگی و سازمان تبلیغات اسلامی به‌عنوان دستگاه‌های اصلی قرار دارند، شامل می‌شود.

نکته قابل توجه در این گزارش، اعتبارات مندرج در جدول (۷-ب) از جداول تفصیلی لایحه بودجه سال ۱۴۰۵، به‌طور کامل تمامی دستگاه‌های اجرایی ذیل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، شورای‌عالی انقلاب فرهنگی و سازمان تبلیغات اسلامی را در برنمی‌گیرد. بلکه با توجه به مأموریت‌ها و حوزه‌های فعالیت زیرمجموعه‌های این نهادها، صرفاً دستگاه‌هایی مورد بررسی قرار گرفته‌اند که مأموریت‌های آنها به‌صورت مستقیم با بخش فرهنگ و هنر مرتبط است.

جدول 2. مقایسه بودجه کل کشور در لایحه بودجه سال 1405 و قانون بودجه سال 1404 ]1[]2[

(مبالغ به ریال)

مأخذ: لایحه بودجه 1405 و قانون بودجه 1404.

لایحه بودجه سال 1405 نشان‌دهنده 28 درصد افزایش در مصارف کل بودجه کشور است؛ به‌عبارتی مصارف کل بودجه از حدود 112,795 هزار میلیارد ریال (11,280 همت) به حدود 144,414 هزار میلیارد ریال (14,440 همت) رسیده است. در بخش مصارف بودجه عمومی دولت رشد حدود10/6 درصد دیده می‌شود؛ به عبارتی از 53,844 هزار میلیارد ریال (5,384 همت) به 59,540 هزار میلیارد ریال (5,954 همت) افزایش یافته است. مصارف عمومی دولت نیز با رشد 3/5 درصد از 49,564 هزار میلیارد ریال (4,956 همت) به 52,200 هزار میلیارد ریال (5,220 همت) رسیده است. این افزایش نسبت به عملکرد واقعی سال قبل حدود 29 درصد رشد داشته است ]3[. در مقابل، مصارف از محل درآمد اختصاصی وزارتخانه‌ها و مؤسسات دولتی (هزینه‌ای و سرمایه‌ای) رشد بسیار بالای 71/5 درصد داشته است، در مجموع از 4,280 هزار میلیارد ریال (428 همت) به 7,340 هزار میلیارد ریال (734 همت) رسیده است.

جدول 3. مقایسه اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای بر حسب امور و فصول لایحه 1405 با مصوب 1404 و عملکرد 1403 و تغییرهای سهم فصل خدمات فرهنگی از امور تفریح، فرهنگ و مذهب (مبتنی‌بر جدول6 لایحه بودجه 1405) [1]

(مبالغ به میلیون ریال)

 در لایحه بودجه سال ۱۴۰۵، بخش «امور تفریح، فرهنگ و مذهب» به فصول متعددی تقسیم شده است تا تخصیص منابع مالی به تفکیک حوزه‌های مختلف فرهنگی و اجتماعی روشن شود. این فصول شامل: «خدمات ورزشی و تفریحی»، «خدمات فرهنگی»، «خدمات انتشارات و پخش برنامه‌های رادیو و تلویزیون»، «خدمات مذهبی و سایر خدمات اجتماعی»، «تحقیق و توسعه در تفریح، فرهنگ و مذهب» و «تفریح، فرهنگ و مذهب طبقه‌بندی نشده در جای دیگر» است. با توجه به بررسی بخش فرهنگ و هنر در این گزارش، تمرکز بر فصل خدمات فرهنگی بوده و نسبت منابع این فصل به سایر ردیف‌های مرتبط بررسی می‌شود. شایان ذکر است عمده اعتبارات بخش فرهنگ و هنر علاوه‌بر فصل «خدمات فرهنگی»، در ردیف‌های «تحقیق و توسعه در تفریح، فرهنگ و مذهب» و «تفریح، فرهنگ و مذهب طبقه‌بندی نشده در جای دیگر» قرار دارد اما چون سهم هریک از فصول، در ردیف‌های مذکور مشخص نیست، امکان ارائه سهم دقیق و نرخ رشد آن مقدور نیست.

براساس جدول 2، اعتبارات هزینه‌ای فصل خدمات فرهنگی از 84,923,535 میلیون ریال (حدود 8/5 همت) در ۱۴۰۳ با رشدی معادل 62/9 درصد به 138,347,923 میلیون ریال (حدود 13/8 همت) در مصوب سال ۱۴۰۴ رسیده است. برآورد ۱۴۰۵ نیز با 159,371,251 میلیون ریال (حدود 15/9 همت)15/2 درصد افزایش نسبت به مصوب سال ۱۴۰۴ پیش‌بینی شده است. کاهش رشد اعتبارات هزینه‌ای نسبت به سال قبل نشان می‌دهد که سرعت افزایش اعتبارات هزینه‌ای در سال ۱۴۰۵ کمتر خواهد بود. شایان ذکر است که سهم اعتبارات هزینه‌ای فصل خدمات فرهنگی از اعتبارات هزینه‌ای«امور تفریح، فرهنگ و مذهب» از حدود 22 درصد در سال 1404 به حدود 19 درصد در لایحه 1405کاهش داشته است.

در بخش اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای، فصل خدمات فرهنگی از 21,699,747 میلیون ریال (حدود 2/2 همت) در ۱۴۰۳ با رشد 193/7 درصد به 63,724,073 میلیون ریال (حدود 6/4 همت) در سال ۱۴۰۴ رسیده است. اما برآورد لایحه سال ۱۴۰۵ با 55,762,020 میلیون ریال (حدود 5/6 همت) کاهش 12/5 درصدی نسبت به مصوب سال ۱۴۰۴ را نشان می‌دهد. همچنین، سهم این فصل از اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای امور تفریح، فرهنگ و مذهب نیز کاهش قابل توجه داشته است به‌نحوی که از 44/5 درصد در ۱۴۰۴ به 24/6 درصد در ۱۴۰۵ رسیده است که بیانگر کاهش سرمایه‌گذاری جدید در تملک دارایی‌های سرمایه‌ای فرهنگی و ضرورت اولویت‌بندی منابع و کنترل مصارف عمرانی است.

مجموع اعتبارات امور تفریح، فرهنگ و مذهب از 529,642,431 میلیون ریال (حدود 52 همت) در ۱۴۰۳ با رشد 45/5 درصد به 770,477,844 میلیون ریال (حدود 77 همت) در مصوب سال ۱۴۰۴ رسیده و برآورد لایحه ۱۴۰۵ با رشد 37/7 درصد به 1,061,230,029 میلیون ریال (حدود 106 همت) افزایش یافته است. در فصل خدمات فرهنگی، مجموع اعتبارات از 106,623,282 میلیون ریال (حدود10/7 همت) در ۱۴۰۳ با رشد 89/5 درصد به 202,071,996 میلیون ریال (حدود 20/2 همت) در ۱۴۰۴ رسیده است. اما برای این فصل برآورد لایحه بودجه ۱۴۰۵ تنها 6/5 درصد رشد لحاظ شده که نشان‌دهنده افزایش اندک نسبت به سال 1404 است. شایان ذکر است سهم مجموع اعتبارات فصل خدمات فرهنگی از مجموع اعتبارات امور تفریح، فرهنگ و مذهب از حدود 26 درصد در سال 1404 به حدود 20 درصد در لایحه 1405 کاهش یافته است. در نهایت، سهم فصل خدمات فرهنگی از مصارف بودجه عمومی دولت در سال‌های 1403 و 1404 در حدود 0/37 درصد بوده است که این سهم در لایحه 1405 با 0/01 درصد کاهش به 0/36 درصد رسیده است.

موضوع دیگری که لازم است در این بخش به آن پرداخته شود، سهم بودجه فرهنگ از بودجه عمومی کشور است. معمولاً وقتی در رسانه‌ها صحبت از بودجه فرهنگی می‌شود، اعتبارات مربوط به سه حوزه «دین»، «فرهنگ و هنر» و «رسانه» را مدنظر گرفته می‌شود؛ بر این اساس، در ادامه با تجمیع اعتبارات این سه حوزه و نسبت آن به منابع بودجه عمومی دولت، تصویری کلی از اعتبارات حوزه فرهنگ ارائه خواهد شد.

در نگاهی کلان، مجموع اعتبارات دستگاه‌های اجرایی بخش فرهنگ (متشکل از بخش‌های «دین، ارشاد اسلامی و اوقاف»، «فرهنگ و هنر» و «رسانه») شامل ردیف‌های دستگاه‌های اجرایی در لایحه بودجه سال 1405 اعتباری در حدود 104 همت برآورد می‌شود که این اعتبار نسبت به مصارف بودجه عمومی دولت حدود 1/74 درصد است. شایان توجه است جزئیات برآورد مذکور در جدول 1 پیوست ارائه شده است.

همچنین سهم اعتبارات امور تفریح، فرهنگ و مذهب (به جزء فصل خدمات ورزشی و تفریحی) از بودجه عمومی دولت در لایحه بودجه سال 1405 به 1/37 درصد رسیده است.

جدول 4. اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای اهم دستگاه‌های بخش فرهنگ و هنر در لایحه بودجه سال 1405 (مبتنی‌بر جداول 7-ب و 7-ج لایحه بودجه

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        (ارقام به میلیون ریال)

مأخذ: جداول 7-ب و 7-ج لایحه بودجه 1405 ]1[

در خصوص اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای اهم دستگاه‌های بخش فرهنگ و هنر در لایحه بودجه سال 1405، شایان ذکر است که ردیف «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی» با ۸۷,۹۸۹,۰۲۰ میلیون ریال (حدود 8/8 همت) از بیشترین اعتبار در میان دستگاه‌های این بخش برخوردار است. البته در صورتی که مجموع اعتبارات هزینه‌ای ردیف‌های مستقل «حمایت از نشر، کتاب و مطبوعات»، «سازمان امور سینمایی و سمعی-بصری» و «کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی»، معادل 16,650,000 میلیون ریال (حدود 1/6 همت) به اعتبارات این وزارت افزوده شود، در مجموع اعتباری در حدود 10/4 همت برای این دستگاه برآورد شده‌ است. پس از آن، «سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی» با 21,560,000 میلیون ریال (حدود 2/1 همت)، «نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور» با 14,303,000 میلیون ریال (حدود 1/4 همت) و «حوزه هنری انقلاب اسلامی» با 13,500,000 میلیون ریال (حدود 1/3 همت) اعتبار قرار دارند.

شایان ذکر است در بررسی دستگاه‌های اصلی بخش فرهنگ و هنر لایحه بودجه سال 1405، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به‌عنوان دستگاه اصلی نیز با اعتباری معادل 152,268,020 میلیون ریال (حدود 15/2 همت) بالاترین اعتبار را در این بخش به خود اختصاص داده است و پس از آن، سازمان تبلیغات اسلامی و دبیرخانه شورای‌عالی انقلاب فرهنگی به ترتیب با اعتباری معادل 13,500,000 میلیون ریال (1/35 همت) و 7,998,269 میلیون ریال (حدود 800 میلیارد تومان) قرار دارند. درمجموع، اهم دستگاه‌های بخش فرهنگ و هنر اعتباری بالغ بر 173,766,289 میلیون ریال (حدود 17/3 همت) از اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای برآورد شده در لایحه بودجه سال 1405 را به خود اختصاص داده‌اند.

افزون‌بر این، برای ارائه سهم اعتبارات بخش فرهنگ و هنر نسبت به مصارف بودجه عمومی دولت لازم است اثر اعتبارات دستگاه‌های مذکور یا موضوع‌های مربوطه را در دیگر جداول لایحه بودجه سال 1405 نیز دنبال کرد که در ادامه به آنها اشاره خواهد شد.

جدول 5. برآورد اعتبارات ردیف‌های متفرقه اهم دستگاه‌های بخش فرهنگ و هنر

در لایحه بودجه سال 1405 (مبتنی‌بر جدول 9 لایحه بودجه)

                                                                                                                              (ارقام به میلیون ریال)

مأخذ: جدول 9 لایحه بودجه 1405 ]1[

برآورد مجموع اعتبارات ردیف‌های متفرقه دستگاه‌های بخش فرهنگ و هنر مبتنی‌بر جدول 9 لایحه بودجه سال 1405 معادل 7,720,000 میلیون ریال (772 میلیارد تومان) است.

جدول 6. برنامه‌های هم‌افزایی و ارتقای فعالیت‌ها و تولیدات فرهنگی از محل یک درصد از هزینه‌های شرکت‌های دولتی

(موضوع  بند «ب» ماده (76) قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت) اهم دستگاه‌های بخش فرهنگ و هنر در لایحه بودجه سال 1405 (مبتنی‌بر جدول 12 لایحه بودجه)

(ارقام به میلیون ریال)

مأخذ: جدول 12 لایحه بودجه 1405 ]1[

در جدول 12 لایحه بودجه سال 1405، ذیل برنامه‌های اجرایی محورهای «اعتلای سبک زندگی ایرانی-اسلامی و ارتقای فرهنگ و هنر» و «راهبری و ارتقای دیپلماسی فرهنگی»، درمجموع، اعتباری بالغ بر 39,750,000 میلیون ریال (حدود 4 همت) در نظر گرفته شده است.

جدول 7. مقایسه مجموع اعتبارات بخش فرهنگ و هنر در قانون بودجه سال 1404 و لایحه بودجه سال 1405[1[ ]2[

‌(میلیون ریال)

در توضیح جدول فوق، اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای (جدول 7 قانون بودجه) بخش فرهنگ و هنر، در قانون بودجه سال 1404 معادل 149,105,2174 میلیون ریال (حدود 15 همت) و در لایحه بودجه 1405 در حدود 173,766,289 میلیون ریال (حدود 17/3 همت) بوده که رشد حدود 16 درصدی را دربرداشته است. همچنین اعتبارات ردیف‌های متفرقه (جدول 9) بخش فرهنگ و هنر، در قانون بودجه 1404 معادل 20,680,000 میلیون ریال (حدود 2 همت) و در لایحه بودجه 1405 معادل 7,720,000 میلیون ریال (772 میلیارد تومان) است که حدود 62 درصد کاهش نشان می‌دهد؛ اما در‌خصوص برنامه‌های هم‌افزایی و ارتقای فعالیت‌ها و تولیدات فرهنگی با محوریت هزینه‌کرد یک درصد از هزینه‌های شرکت‌های دولتی (جدول 12 قانون بودجه) در بخش فرهنگ و هنر، در قانون بودجه 1404 معادل 28,122,170میلیون ریال (حدود 2/8 همت) و در لایحه بودجه سال 1405 معادل 39,750,000 میلیون ریال (حدود 4 همت) بوده که حدود 41 درصد افزایش داشته است.

درنهایت منابع اجرای تکالیف جدید قانون برنامه هفتم پیشرفت از محل ماده (8) قانون هدفمند کردن یارانه‌ها (جدول 14قانون بودجه) در بخش فرهنگ و هنر، در قانون بودجه سال 1404 اعتباری معادل 6,089,000 میلیون ریال (حدود 600 میلیارد تومان) مصوب شد که در لایحه بودجه سال 1405 اعتباری برای بخش فرهنگ و هنر ذیل جدول 14 لحاظ نشده است. طبق حکم ماده (182) قانون آیین‌نامه داخلی مجلس، «دولت مکلف است احکام قوانینی که طی پنج سال منتهی به ارائه لایحه بودجه، به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده و برای آن اعتباری پیش‌بینی نکرده است را به همراه لایحه به مجلس منعکس نماید»؛ این امر در لایحه منعکس نشده است.

بنابراین مجموع اعتبارات بخش فرهنگ هنر در لایحه بودجه سال 1405 به نسبت قانون بودجه سال 1404 از اعتباری معادل 203,996,387» میلیون ریال (حدود 20/4 همت) به 221,236,289 میلیون ریال (حدود 22 همت) با رشدی حدود 8 درصد، افزایش پیدا کرده است.

جدول 8. اعتبارات اهم دستگاه‌های بخش فرهنگ و هنر در لایحه بودجه سال 1405 و مقایسه آن با اعتبارات مصوب قانون بودجه سال 1404 (مبتنی‌بر جداول (7-ب) و (7-ج) و پیوست 1 لایحه بودجه)

(ارقام به میلیون ریال)

مأخذ: قانون بودجه 1404 و لایحه بودجه 1405 ]1[ ]2[

در لایحه بودجه سال 1405، بیشترین افزایش اعتبار دستگاه‌های بخش فرهنگ و هنر، مربوط به «بنیاد ایران‌شناسی» است که حدود 41 درصد نسبت به مصوب سال 1404 در مجموع اعتبارات افزایش داشته است. ردیف‌های مربوط به «فرهنگستان هنر»، «نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور» و «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی» به ترتیب با رشد حدود 26، 24 و 24 درصدی در رتبه‌های بعدی قرار دارند. کمترین میزان رشد اعتبارات نیز مربوط به «حوزه هنری انقلاب اسلامی» با حدود منفی 5 درصد است. همچنین میانگین رشد مجموع اعتبارات بخش فرهنگ و هنر در مقایسه با قانون بودجه 1404، حدود 16 درصد بوده است.

ردیف‌های دستگاهی و غیردستگاهی دیگر، یعنی «سازمان اسناد و کتابخانه ملی»، «سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی»، «حمایت از نشر، کتاب و مطبوعات»، «سازمان امور سینمایی و سمعی-بصری»، «کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی»، «بنیاد سعدی»، «فرهنگستان زبان و ادب فارسی» و «دبیرخانه شورای‌عالی انقلاب فرهنگی» بین 5 تا 18 درصد رشد داشته‌اند که اغلب به میانگین رشد مجموع اعتبارات بخش فرهنگ و هنر (حدود 16 درصد) نزدیک‌اند.

بالاترین افزایش درصد رشد اعتبارات هزینه‌ای با حدود 38 درصد مربوط به «بنیاد ایران‌شناسی» است و بعد از آن، «فرهنگستان هنر» با حدود 22 درصد قرار دارد. اعتبارات هزینه‌ای «حوزه هنری انقلاب اسلامی» برخلاف دیگر دستگاه‌ها با کاهش حدود 7 درصدی (کمترین میزان رشد) مواجه بوده است. اعتبارات هزینه‌ای مابقی دستگاه‌ها و ردیف‌ها نیز در بازه حدودی 5 تا 17 درصد در نوسان است.

در بخش اعتبارات مربوط به تملک دارایی‌های سرمایه‌ای بیشترین رشد به ترتیب متعلق به «نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور»، «فرهنگستان زبان و ادب فارسی» و «فرهنگستان هنر» با حدود 122، 90 و 83 درصد است. کمترین رشد اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای نیز متعلق به «بنیاد سعدی» است که حدود 4 درصد برآورد شده است.

بنابراین، مجموع اعتبارات مصوب هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای دستگاه‌های اصلی بخش فرهنگ و هنر (بدون احتساب اختصاصی) در قانون بودجه سال 1404 مبلغ 148,287,417 میلیون ریال (حدود 14/8 همت) بوده است که در برآورد لایحه بودجه سال 1405 به مبلغ ۱۷۲,۵۹۵,۶۸۹ (حدود 17/2 همت) افزایش یافته و حدود 16 درصد رشد یافته است.

همچنین سهم اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای اهم دستگاه‌های اجرایی بخش فرهنگ و هنر (صرفاً جدول 7-ب با احتساب اعتبارات اختصاصی) از کل بودجه برآورد شده این بخش (17,376 میلیارد تومان) در لایحه بودجه سال 1405 به این ترتیب است:

1.       وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (8798/9 میلیارد تومان): 50/6 درصد،

2.       سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی (2156 میلیارد تومان): 12/4 درصد،

3.       نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور (1430/3 میلیارد تومان): 8/2 درصد،

4.       حوزه هنری انقلاب اسلامی (1350 میلیارد تومان): 7/7 درصد،

5.       سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران (1060/7 میلیارد تومان): 6/1 درصد،

6.       وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی - حمایت از نشر، کتاب و مطبوعات (900 میلیارد تومان): 5/1 درصد،

7.       سازمان امور سینمایی و سمعی-بصری (740 میلیارد تومان): 4/2 درصد،

8.       دبیرخانه شورای‌عالی انقلاب فرهنگی (279/7 میلیارد تومان): 1/6 درصد،

9.       فرهنگستان زبان و ادب فارسی (237/6 میلیارد تومان): 1/3 درصد،

10.   فرهنگستان هنر (149/9 میلیارد تومان): 0/86 درصد،

11.   بنیاد ایران‌شناسی (132/4 میلیارد تومان): 0/76 درصد،

12.   بنیاد سعدی (115/9 میلیارد تومان): 0/66 درصد،

13.   کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی (25 میلیارد تومان): 0/14 درصد.

شکل 1. نمودار سهم دستگاه‌های اجرایی بخش فرهنگ و هنر از اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای در لایحه بودجه سال 1405  ]1[

 3. تطبیق لایحه بودجه ۱۴۰۵ با قانون برنامه هفتم پیشرفت و قانون بودجه ۱۴۰۴ در بخش فرهنگ و هنر

براساس ماده (۱) قانون «الزام‌ها و احکام مورد نیاز قوانین بودجه سنواتی» (مصوب1393/7/30)، درج الزام‌ها و احکام بودجه‌ای مندرج در قوانین بالادستی -ازجمله قانون برنامه پنج‌ساله جاری- در بودجه‌های سنواتی الزامی است؛ در ادامه به برخی احکام و تکالیف مقرر در قانون برنامه هفتم پیشرفت و قانون بودجه سال ۱۴۰۴ پرداخته می‌شود که در لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ مورد تصریح قرار نگرفته‌اند. این امر به منزله نقض صدر اصل (52) قانون اساسی است که تصریح کرده است دولت لایحه بودجه را به‌ترتیب مقرر در قانون تهیه می‌کند.

•           قانون برنامه هفتم پیشرفت

1.        جدول سنجه‌های عملکردی ماده (74)

در ماده (74)، ذیل جدول (16) اهداف کمّی سنجه‌های عملکردی ارتقای فرهنگ عمومی و رسانه در ردیف‌های دو و سه جدول مذکور به نرخ رشد مؤسسات فرهنگی هنری چندمنظوره فعال (با تأکید بر گسترش در حوزه‌های صنایع خلاق و فرهنگی) و هنرجویان هنرستان‌های هنری (با تأکید بر گسترش رشته پویانمایی) اشاره شده است که ردی از این دو بند در لایحه بودجه 1405 دیده نمی‌شود.

2.       بند «ح» ماده (۷۵)

در لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ اشاره‌ای به بند «ح» ماده (۷۵) قانون برنامه هفتم پیشرفت، ناظر بر هزینه‌های انشعاب و مصرف آب، برق و گاز مراکز فرهنگی، هنری، قرآنی، رسانه‌ای، سینمایی، مطبوعاتی و تبلیغی ـ دینی دارای مجوز از مراجع ذی‌صلاح، همچنین بسیج و شتاب‌دهنده‌های صنایع خلاق فرهنگی ـ اجتماعی، فعالیت‌های انتشاراتی در بسترهای مختلف، کتاب‌فروشی‌ها و سالن‌های نمایش فیلم و تئاتر، مشاهده نمی‌شود؛ این در حالی است که در حکم مذکور، تأمین منابع مربوطه از محل منابع حاصل از مشترکان بالاتر از الگوی مصرف در قوانین بودجه سنواتی تصریح شده است. ازاین‌رو، درج این بند از ماده (۷۵) در بخش الزام‌ها و منابع بودجه سال ۱۴۰۵ ضروری به نظر می‌رسد.

3.       بند «ذ» ماده (۷۶)

برای اجرای بند «ذ» ماده (۷۶) قانون برنامه هفتم پیشرفت، ناظر بر حمایت بیمه‌ای از اصحاب فرهنگ، هنر و رسانه، با رعایت بند «خ» ماده (۲۸) همان قانون و با هدف شناسایی فعالان این حوزه در دهک‌های یک تا چهار درآمدی و تأمین منابع حمایت بیمه‌ای آنان از محل منابع هدفمندی یارانه‌ها، پیش‌بینی و درج اعتبار مربوطه در لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ ضروری است. عدم پیش‌بینی این اعتبار می‌تواند مانع تحقق حکم قانونی مذکور در سال اجرای بودجه شود. لذا ضروری است به‌طور صریح در لایحه بودجه 1405 بدان اشاره شود.

4.       بند «پ» ماده (۷۶)

در بند «پ» ماده (۷۶) قانون برنامه هفتم پیشرفت، با هدف افزایش تولید پویانمایی (انیمیشن) تا سقف هفت هزار و سیصد ساعت تا پایان برنامه، سه محور حمایتی مشخص پیش‌بینی شده است که شامل حمایت‌های گمرکی و تسهیل ورود تجهیزات و فناوری‌های سخت و نرم تولید پویانمایی، ارائه تسهیلات بلندمدت از محل صندوق نوآوری و شکوفایی برای توسعه شرکت‌های بزرگ تولید پویانمایی با حداقل سهم سالیانه سه درصد و همچنین توسعه و تجهیز زیرساخت‌های فنی از طریق ایجاد حداقل دو پارک علم و فناوری تخصصی و امکان ایجاد کارخانه‌های نوآوری تولید پویانمایی در استان‌ها با برخورداری از معافیت‌های مالیاتی و تسهیلات موضوع قانون جهش تولید دانش‌بنیان می‌شود. با وجود درج ردیفی با عنوان «حمایت از صنعت و تولیدات پویانمایی و بازی‌های رایانه‌ای» در جدول (۱۲) لایحه بودجه سال ۱۴۰۵، احکام و تکالیف مشخص مذکور در بند «پ» ماده (۷۶)، به‌ویژه درخصوص حمایت‌های گمرکی، تخصیص حداقل سهم سالیانه تسهیلات صندوق نوآوری و شکوفایی، ایجاد پارک‌ها و کارخانه‌های نوآوری تخصصی و اعمال معافیت‌های قانونی، به‌صورت صریح و تفصیلی در لایحه بودجه منعکس نشده است. تصریح نشدن این موارد می‌تواند موجب استمرار خلأهای اجرایی و نبود بهره‌مندی بخش غیردولتی از مشوق‌ها و تسهیلات پیش‌بینی ‌شده در قانون برنامه شده و در نتیجه، تحقق هدف افزایش تولید پویانمایی با محدودیت مواجه شود. ازاین‌رو، ضروری است احکام یاد شده به‌طور مشخص و شفاف در لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ درج و منابع و سازوکارهای اجرایی آن تعیین شود.

•            قانون بودجه سال 1404

1.        جدول 7-ب:

ذیل دستگاه اصلی «دبیرخانه شورای‌عالی انقلاب فرهنگی» ردیف با شماره طبقه‌بندی 113601 و عنوان «خانه ملی گفتگوی آزاد» در قانون بودجه 1404 وجود دارد اما در لایحه بودجه 1405 حذف شده‌ است. اعتبار مصوب این ردیف 10 میلیارد تومان بوده ‌است. البته لازم به ذکر است که این ردیف در لایحه بودجه 1404 نیز وجود نداشت و در قانون بودجه 1404 اضافه شد.

2.      جدول 9:

ردیف با شماره طبقه‌بندی 40-530000 و عنوان «اعتبارات درآمد واردات محصولات فرهنگی و اسباب‌بازی» در قانون بودجه 1404 وجود دارد اما در لایحه بودجه 1405 حذف شده ‌است. به این صورت که در جدول 9 لایحه بودجه بلافاصله بعد از ردیف شماره 39-530000، ردیف شماره 41-530000 آمده‌است (ص 236 ماده واحده لایحه بودجه 1405). اعتبار مصوب این ردیف در قانون بودجه 1404، 200 میلیارد تومان و مستند آن در ماده واحده قانون بودجه 1404، بند «م» تبصره «1» درج شده ‌است.

ردیف با شماره طبقه‌بندی 36-550000 در قانون بودجه 1404 با عنوان «تهیه نقشه مهندسی فرهنگی و کمک به مؤسسات فرهنگی مردمی» با اعتبار 800 میلیارد تومان و در لایحه بودجه 1405 با عنوان «کمک به اجرای برش استانی نقشه مهندسی فرهنگی» با اعتبار 700 میلیارد تومان آمده ‌است.

3.      جدول 12:

در قانون بودجه 1404 برخلاف لایحه بودجه 1405، دستگاه‌های متولی و همکار و سهم هر یک از اعتبارات به‌طور دقیق تفکیک شده‌ است. همچنین ردیف‌های برنامه‌ای ذیل برنامه‌های اجرایی «اعتلای سبک زندگی ایرانی-اسلامی و ارتقای فرهنگ و هنر» و «راهبری و ارتقای دیپلماسی فرهنگی» و مستند آنها در قانون برنامه هفتم پیشرفت بدین صورت است:

جدول 9. مقایسه لایحه بودجه سال 1405 با قانون بودجه سال 1404 در ردیف‌های بخش فرهنگ و هنر (جدول 12) ]1[ ]2[

همان‌طور که از این مقایسه قابل مشاهده است، در لایحه بودجه سال 1405، ردیف «تقویت زیرساخت‌های سینمایی» جایگزین ردیف «بازسازی انقلابی ساختار فرهنگی کشور» در جدول 12 (برنامه‌های هم‌افزایی و ارتقای فعالیت‌ها و تولیدات فرهنگی با محوریت هزینه‌کرد یک درصد از هزینه‌های شرکت‌های دولتی) شده است.