نوع گزارش : گزارش های راهبردی
نویسنده
کارشناس گروه ورزش میراث فرهنگی و گردشگری دفتر مطالعات آموزش و فرهنگ مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی
گزیده سیاستی
ثبت، صیانت و نمادسازی مؤلفه های مقاومت ملی از قبیل پرچم میدان ولیعصر، محل شهادت مریم السادات رفیق، دست نوشته های مردمی و ... ذیل طرح ثبت ملی سنت اجتماعات مردمی ازجمله اقدام های لازم جهت حفاظت از این میراث ناملموس در حافظه جمعی است .
کلیدواژهها
بیان/شرح مسئله
در جریان جنگ تحمیلی سوم و همسو با شکلگیری خودجوش اجتماعات مردمی در دفاع از کیان ایران اسلامی، ظرفیتهایی در سطح گفتمان عمومی جامعه ایجاد شدند که ممکن است در گذر زمان جایگاه این میراث ارزشمند در حافظه ملی و جهانی به دست فراموشی سپرده شود. ازاینرو ثبت، نمادسازی و صیانت از این ظرفیتها را میتوان راهبرد مناسبی در راستای نهادینهسازی و حفظ آن در قالب زیست سرزمینی مردم ایران قلمداد کرد.
نقطهنظرات/ یافتههای کلیدی
در بعد فرآیندی
در بعد مصداقی
درحوزه حفاظت
پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی
حوزه فرآیندی
1.در راستای اصلاح بند (خ) ماده (38 ) برنامه هفتم پیشرفت با محوریت ثبت ملی و انتشار وسیع اطلاعات یکصد و پنجاه نقطه مرتبط با انقلاب اسلامی مانند زادگاه و مقتل قهرمانان و بزرگان انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و میدان های بزرگ حماسه آفرینی آنها و اماکن مرتبط با حوادث مهم تاریخ انقلاب اسلامی پیشنهاد می شود با توجه به ظرفیت های جدید ایجاد شده در جنگ رمضان، تعداد 15۰نقطه مذکور در ماده مربوطه به حداقل۳۰۰نقطه افزایش یابد و فعالیت های وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بر این حوزه متمرکز شود.
2.پیشنهاد می شود در راستای ساماندهی فرایند شناسایی، مستند نگاری، ثبت، صیانت و حفاظت از میراث فرهنگی ملموس و ناملموس جنگ رمضان با توجه به وجود مستندات مربوطه در حوزه های نظامی و انتظامی، امکانات و زیرساخت های لازم برای معرفی و مستند نگاری آثار واجد ارزش نظامی و انتظامی در اختیار ستاد کل نیروهای مسلح، وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، نیروهای چهارگانه ارتش جمهوری اسلامی ایران، نیروهای پنج گانه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس و مقاومت، بنیاد شهید و امور ایثارگران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار گیرد.
3.در راستای بهره مندی از نمادهای ملی مقاومت ذیل سیاست های ارتقای ویژند ملی در عرصه ملی و فراملی پیشنهاد می شود سازوکار بازنمایی این نمادها در قالب تولیدات فرهنگی ـ رسانه ای به تولیت اداره کل طرح و برنامه سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت امور خارجه و مرکز ملی فضای مجازی در دستور کار قرار گیرد.
پیشنهادات مصداقی
درحوزه ثبت
1.پیشنهاد می شود به تولیت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی و با مشارکت وزارت کشور(شهرداری ها) و وزارت راه و شهرسازی فرایند شناسایی، مستندسازی و تدوین پرونده ثبتی پرچم برافراشته در میدان ولی عصر(عج) و سازه شاخص آن در چارچوب میراث معاصر مکان رویداد ضمن تعیین حریم نمادین و نصب کتیبه یا پلاک معرفی تاریخی در محل استقرار پرچم، ثبت محل شهادت مریم السادات رفیق و ثبت رسمی مسیر آخرین پیمایش ناو ایرانی دنا به عنوان مسیر یادمانی در سامانه های ناوبری، نقشه های الکترونیکی دریایی و پایگاه های داده جهانی دریانوردی در دستورکار قرار گیرد.
درحوزه نمادسازی وحفاظت
2. پیشنهاد می شود استقرار فضاهای منتخب دیوارنگاری مشارکتی دانش آموزی با هدف ایجاد پیوند میان فرهنگ علم آموزی، فضای دانش آموزی و رویداد شهادت دانش آموزان میناب در فضاهای عمومی شهری، نمادسازی تجربه بازسازی کمتر از۴۰ساعت شبکه ریلی در حافظه فضایی کشور به واسطه طراحی و استقرار ساعت های دیواری با آرایش مشخص در عقربه ها به عنوان نشانه یادمانی تاب آوری زیرساختی در ایستگاه های راه آهن شهر قم، مستندسازی روایت درخواست دختربچه برای ساخت موشک صورتی از جانشین فرماندهی نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی- و تحقق آن (در قالب نگهداری ماکت موشک صورتی در موزه های دفاع مقدس) و همچنین ایجاد یادمان ساحلی ناو دنا در نقطه مشخصی از سواحل جنوب کشور در دستور کار قرار گیرد.
در پی شکلگیری تجمعات شبانه مردمی در حمایت از تمامیت ایران اسلامی این کنشهای جمعی بهعنوان جلوهای از حماسهسازی اجتماعی و یکی از نمودهای میراث فرهنگی ناملموس معاصر موردتوجه قرار گرفتهاند. در همین چارچوب موضوع شناسایی، مستندسازی و امکان ثبت این اجتماعات در فهرست آثار ملی کشور مطرح شده است. چنین کنشهای جمعی که در بستر همبستگی اجتماعی و روحیه مقاومت شکل میگیرند، واجد ظرفیت قابل توجهی جهت بازنمایی حافظه تاریخی و هویت فرهنگی جامعهاند و ثبت و صیانت از آنها میتواند به تثبیت این تجربه اجتماعی در حافظه فرهنگی کشور و انتقال آن به نسلهای آینده کمک کند. در این بستر نمادها و عناصر عینی و کالبدی را میتوان بهمثابه بسترهای مادی حافظه و میانجیهای بازنمایی فرهنگی تلقی کرد که میان تجربه زیسته جمعی و فرایند تثبیت و انتقال حافظه تاریخی پیوند برقرار میکنند. مصادیقی چون پرچمها، یادمانها، میادین، تصاویر نمادین، آثار هنر عمومی و سایر نشانههای بصری واجد کارکردی فراتر از حضور فیزیکی خود بوده و بهعنوان حاملان معنا، دالهای هویتی و ظرفهای نمادین ارزشهای جمعی عمل میکنند. در نتیجه، ثبت، مستندسازی و حفاظت از این عناصر نهفقط صیانت از یک شی یا فضای فیزیکی، بلکه حفاظت از سازهها و مظاهر مادی تولید، انتقال و بازتولید حافظه فرهنگی و هویت تاریخی جامعه به شمار میرود. ازاینرو در گزارش حاضر ضمن معرفی شماری از نمادهای ملی مقاومت در جریان جنگ تحمیلی سوم به فراخور ماهیت هر مورد به ارائه پیشنهادهایی درخصوص ثبت، نمادسازی و صیانت پرداخته شده است.
معیارهای ثبت آثار تاریخی و فرهنگی غیرمنقول در فهرست آثار ملی براساس مجموعهای از قوانین و مقررات ازجمله قانون راجع به حفظ آثار ملی مصوب (۱۳۰۹)، قانون مدیریت خدمات باستانشناسی و موزهها مصوب (۱۳۳۲)، قانون ثبت آثار ملی مصوب (۱۳۵۲)، قانون الحاق ایران به کنوانسیون حمایت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان مصوب (۱۳۵۳)، قانون اساسنامه سازمان میراث فرهنگی کشور مصوب (۱۳۶۷) و قانون حمایت از مرمت و احیای بافتهای تاریخی ـ فرهنگی مصوب (۱۳۹۸) انجام میشود. در این خصوص مسئولیت شناسایی، بررسی و ثبت آثار بر عهده وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی است و آثار پس از بررسی در شورای ملی ثبت آثار در فهرست آثار ملی یا فهرستهای مرتبط قرار میگیرند.
بهطور کلی ثبت آثار در فهرست آثار ملی بر دو مبنای اصلی قدمت تاریخی اثر و دوم اهمیت تاریخی یا شأن ملی آن اثر استوار است. معیارهای عمومی ثبت میراث فرهنگی ملموس غیرمنقول دربرگیرنده مواردی همچون قدمت اثر تا پایان دوره زندیه، آثار دوره قاجار تا آغاز مشروطیت با جنبه عمومی و آثار فنی و صنعتی تا پایان پهلوی اول است که البته آثاری واجد ارزش بدون توجه به قدمت اثر نیز در این بخش قرار دارند. این معیارها همچنین شامل بناها و مجموعههای سلطنتی یا حکومتی قاجار و پهلوی، آثار منتسب به رجال سیاسی، حکومتی، نظامی، قضایی یا شخصیتهای برجسته فرهنگی، مذهبی، علمی، ادبی و هنری میشود. علاوهبر این، ابنیه با کاربری عمومی (مانند پل، کاروانسرا، ایستگاه راهآهن و کارخانه)، آثاری که نشاندهنده تحولات شاخص معماری و شهرسازی معاصر یا نماینده الگوهای شاخص معماران شهیر هستند، نیز در این دسته قرار میگیرند. همچنین معیارهای عمومی ثبت میراث فرهنگی ملموس منقول دربردارنده معیارهایی چون پیوند با احیای نام شخصیتهای برجسته تاریخی، فرهنگی یا هنری، نشانگر شیوههای خاص زندگی و خلاقیتهای هنری، بیانگر تأثیرات فرهنگی تمدنهای همجوار، بازنمایی رخدادهای تاریخی و ارائه شواهدی از زندگی مردم ایران در ادوار مختلف است. در نهایت معیارهای عمومی ثبت میراث فرهنگی ناملموس بر بازتاب هویت فرهنگی و حافظه جمعی، استمرار و انتقال بیننسلی، ارتباط با آیینها، مراسم، دانشها و مهارتهای سنتی استوار است[۱] و [۲].
۳-۱-۱. پرچم میدان حضرت ولیعصر(عج)
پرچم ایران از نهم فروردینماه (۱۴۰۵) در حمایت از ایران اسلامی و محکومیت دشمن آمریکایی-صهیونی در میدان حضرت ولیعصر (عج) با پویش پرچمداران و پرچم ایران زمین نمیماند، بهصورت پیوسته توسط اقشار گوناگون مردمی برافراشته مانده است[۳]. گرچه در کشورهایی چون اوکراین، فرانسه و ژاپن نیز چنین اقدامی صورت گرفته است[۴]،[۵]. اما باید توجه داشت که کنش خودانگیخته مردم ایران در مقایسه با سایر کشورها بهلحاظ پیوستگی در برافراشته ماندن و مدتزمان برافراشته ماندن ( 4.579.200 ثانیه تا زمان نگارش متن حاضر) بیسابقه است. حفظ و ثبت ملی این پرچم در موقعیت جغرافیایی خود (میدان حضرت ولیعصر (عج)) همراه با نصب ثانیهشمار قابل رؤیت برای عموم عابرین با حفظ الزامهای حفاظتی میتواند یکی از راهبردهای مهم در ثبت نمادهای ملموس مقاومت ملی ایرانیان در مواجهه با استبداد جهانی باشد. برای تقویت لایه روایی و ارتقای کیفیت تفسیر عمومی از پرچم میدان ولیعصر (عج)، پیشنهاد میشود شهرداری تهران و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی با مشارکت مرکز اسناد انقلاب اسلامی از ظرفیت سامانههای تفسیر رقومی (دیجیتال) مبتنیبر واقعیت افزوده در این مکان استفاده کنند. در این چارچوب، میتوان در محدوده مکان رویداد ثبت شده، نشانگرهای بصری یا رمزینههای را بهعنوان ابزار دسترسی به لایه رقومی روایت (با تأکید بر تصاویر و ویدئوهای آرشیوی از فرایند برافراشته شدن پرچم، بازنمایی سهبعدی پرچم در قالب مدل متحرک و روایتهای متنی یا صوتی مبتنیبر اسناد تاریخی) تعبیه کرد.
شکل 1. برافراشته نگهداشتن پرچم ایران در میدان حضرت ولیعصر(عج)
ثبت محل اهتزاز پرچم/ محل سخنرانی/ پرچم ملی ازجمله ثبتهای مسبوق به سابقه در ایالاتمتحده امریکا، پاکستان، روسیه و هند است[۶]. بهطور مشخص ایالاتمتحده در سال (۱۹۳۹) دژ مکهنریو در بالتیمور را بهعنوان نماد پایداری ملی و الهامبخش سرود ملی ثبت و حفاظت کرد. پاکستان نیز مناره لاهور را که محل تصویب قطعنامه تشکیل پاکستان و محل برافراشتن پرچم ملی در مراسم رسمی است، بهعنوان نماد هویت و استقلال ملی ثبت کرده است. در روسیه نیز پرچم پیروزی برافراشته شده بر فراز رایشستاگ به نماد پایان جنگ جهانی دوم تبدیل شده و در موزه مرکزی نیروهای مسلح مسکو نگهداری میشود[۷]. همچنین در هند برخی از پرچمهای اولیه دوران استقلال بهعنوان اسناد تاریخی در آرشیو ملی دهلی نو حفاظت میشوند[۸].
۳-۱-2. محل شهادت مریمالسادات رفیق (شهیده روز قدس)
شهادت مریمالسادات رفیق در راهپیمایی روز قدس (مورخ 1404/۱۲/22) بهموجب حملات مسلحانه دشمن آمریکایی-صهیونی به خیابان انقلاب تهران یکی از موارد حائز اهمیت جهت اتخاذ تدابیری دقیق با هدف تثبیت مقاومت شجاعانه و آگاهانه بانوان ایرانی مقابل استبداد جهانی و هراسافکنی دشمن آمریکایی-صهیونی از حضور در خیابانها و مجامع عمومی و همچنین پایداری در راه وصول به آرمانهای آزادیخواهانه در حافظه جمعی است. با عنایت به موقعیت مکانی محل شهادت بهنظر میرسد تفکیک ادراکی محل شهادت از سطح خیابان ازطریق تغییرات ظریف در بافتار خیابان و نورپردازی عمودی غیرمستقیم از ساختمانهای مجاور، بدون ایجاد هرگونه مزاحمت در تردد میتواند این نقطه را به یک مکان حافظه در بستر فعال شهری تبدیل کرده و ضمن حفظ کارکرد روزمره فضا، زمینه بازشناسی مستمر واقعه و بازتولید معنایی آن در ذهن شهروندان و نسلهای آتی را فراهم آورد. همچنین بهرهگیری از نشانهگذاری حداقلی، مداخلات غیرمزاحم و عناصر یادمانی همسطح با معبر، امکان تثبیت روایت این واقعه در حافظه شهری را بدون اخلال در نظم کالبدی و عملکردی محیط مهیا خواهد ساخت.
شکل 2 . شهادت مریمالسادات رفیق (شهیده روز قدس) در خیابان انقلاب
طرح اشتولپرشتاین که در فارسی معمولاً با عنوان سنگهای یادبود پیادهرو یا سنگهای لغزش حافظه شناخته میشود، یکی از مهمترین و گستردهترین طرحهای حافظهمحور شهری در اروپا به شمار میآید. در این طرح سنگهایی بتنی در ابعاد تقریبی ۱۰ در ۱۰ سانتیمتر ساخته شده که روی آنها صفحهای از جنس برنج نصب شده است[۹]. بر روی این صفحات اطلاعات مربوط به قربانی شامل نام، سال تولد، تاریخ تبعید، محل مرگ یا سرنوشت فرد حک شده است. نخستین اجرای غیررسمی این طرح در سال (۱۹۹۲) در شهر کلن صورت گرفته است، اما از اواخر دهه (۱۹۹۰) طرح بهتدریج وارد فرایندهای رسمی شهری و میراثی شد[۱۰]. شهرداریهای آلمان، شوراهای شهری، انجمنهای حافظه تاریخی، موزهها و نهادهای مدنی به این طرح پیوستند و نصب سنگها با مجوز رسمی مدیریت شهری انجام گرفت. در بسیاری از شهرها، شوراهای محلی مقررات مشخصی برای انتخاب محل نصب، بررسی اسناد تاریخی قربانیان و نگهداری از این نشانهها تدوین کردند. از دهه (۲۰۰۰) این طرح از مرزهای آلمان فراتر رفت و در کشورهای مختلف اروپایی ازجمله اتریش، هلند، بلژیک، جمهوری چک، فرانسه، ایتالیا، لهستان، مجارستان، نروژ و اسپانیا گسترش یافت [۱۱].
همچنین یادمان یان پالاخ در شهر پراگ یکی از نمونههای شاخص نشانهگذاری مکان وقوع یک کنش اعتراضی در فضای شهری است. بهطور مشخص در محل دقیق اقدام اعتراضی یان پالاخ در سال ۱۹۶۹، دو صلیب برنزی همسطح با زمین نصب شده است. یادمان کفشها بر کرانه دانوب در شهر بوداپست یکی از نمونههای شاخص نشانهگذاری مکان وقوع یک جنایت جمعی در فضای شهری است. بهطور مشخص در امتداد ساحل رود دانوب در محلی که در سالهای (۱۹۴۴) و (۱۹۴۵) قربانیان یهودی توسط نیروهای صلیب پیکان تیرباران میشدند، مجموعهای متشکل از حدود شصت جفت کفش فلزی در اندازهها و قالبهای گوناگون در لبه رودخانه نصب شده است[۱۲و ۱۳].
3-1-3. ثبت آخرین مسیر پیمایش ناو ایرانی دنا
جنایت جنگی دشمن آمریکایی- صهیونی در حمله به ناو دنا (متعلق به نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران) در فاصله حدود ۹1مایل دریایی (5۳کیلومتر) از سواحل گاله درسریلانکا مورخ ۳1اسفندماه ۴۰۴1که منجر به شهادت۴۰1تن از خدمه (از این میان ۰2تن جاوید الاثراند) آن شد، آشکارترین سند جنایت دشمن آمریکایی-صهیونی و نمادمظلومیت ایران اسلامی است. حمله دو مرحله ای به ناوایرانی دنا در شرایطی صورت پذیرفت که این ناو درمأموریت آموزشی خود جهت شرکت در رزمایش فراملی بررسی ناوگان( ۶2۰2) به میزبانی نیروی دریایی هند قرار داشت و در این هنگامه فاقد هرگونه سلاح بوده است. با نظر بر آنکه مسیر حرکت ناو دنا در پهنه آب های جنوب کشور و در امتداد مسیرهای کشتیرانی اقیانوس هند طی شده است، پیشنهاد می شود برای تثبیت این رخداد در حافظه دریانوردی منطقه مسیر آخرین پیمایش به صورت نمادین و در قالب نقاط یادمانی دریایی ( با تأکید بر بویه های دریایی، علایم ناوبری و نقاط مسیر 5) در سامانه نشانه های دریایی ثبت و بازنمایی شود. بدین ترتیب در صورت درج این جای نشانها در نقشه های الکترونیکی دریایی وپایگاه های داده ناوبری ۶، هنگام عبور شناورها از این محدوده، نام و موقعیت این نقاط در سامانه های راهبری کشتیها شامل نقشه های الکترونیکی دریایی ۷، سامانه های مکانیابی ماهواره ای و ابزارهای مسیر یابی۸ قابل مشاهده خواهدبود و این مسیر به تدریج به عنوان یک نشانه جغرافیایی ـ ناوبری۹ در ادبیات دریانوردی منطقه شناخته خواهدشد
3-2-1. دیوارنگاره دانشآموزی در گرامیداشت شهدای دانشآموز مدرسه شجره طیبه میناب
حمله غیرانسانی دشمن آمریکایی-صهیونی به مدرسه ابتدایی شجره طیبه میناب (مرکز غیرنظامی) در هشتم اسفندماه (۱۴۰۴) که منجر به شهادت ۱۵۶ تن (۱۲۰ دانشآموز، ۲۶ معلم زن، ۷ والد، ۱ راننده سرویس مدرسه، ۱ تکنسین داروخانه و یک جنین ۶ ماهه) شد، از نمونههای غیرقابل انکار استبداد، ظلم و خوی درنده دشمن امریکایی-صهیونی است. در همین راستا ثبت مدرسه ابتدایی شجره طیبه میناب بهعنوان یک مکان–رویداد دفاع مقدس در جریان قرارگیری در فهرست میراث ملی ایران قرار گرفته است. در این خصوص بهنظر میرسد تعیین مکانهایی جهت دیوارنگاریهای مشارکتی دانشآموزان در سراسر کشور جهت یادبود شهدای مدرسه شجره طیبه بهعنوان موزه زنده به جلب مشارکت مردمی در طیف سنی (۷ تا ۱۸) سال در حفاظت از مقاومت بهمثابه میراث ناملموس منجر شود.
۳-۲-۲. محل اصابت پرتابه به راهآهن جمهوری اسلامی ایران (قم)
در حالی بخشی از شبکه ریلی راهآهن کشور در محدوده قم (فروردینماه ۱۴۰۵) مورد حمله دشمن آمریکایی-صهیونی قرار گرفت که راهآهن سراسری ایران مورخ 1400/5/1 بهعنوان بیست و پنجمین اثر ملی و طولانیترین مسیر ریلی در جهان در زمره آثار جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. بنا بر گزارشهای مربوطه بهرغم آسیب جدی این بخش از شبکه ریلی، عملیات ترمیم و بهرهبرداری در بازه زمانی کمتر از ۴۰ ساعت صورت پذیرفته است. بازهای که بیانگر سرعت بازسازی، تداوم کارکرد زیرساخت ملی و شکستناپذیری شبکه خدماتی کشور در شرایط غیرمعمول یا بحرانی است.
برای ثبت پایدار بازه زمانی کمتر از ۴۰ ساعت بازسازی در حافظه فضایی شبکه ریلی، پیشنهاد میشود از روش رمزگذاری زمانی در ساعتهای معماری استفاده شود. در این رویکرد، چیدمان و وضعیت عقربههای ساعت بهعنوان رسانه انتقال معنا در فضای ایستگاه به کار گرفته میشود. برایناساس پیشنهاد میشود پیادهسازی یک طرح چندلایه و چرخشی در صفحه ساعت بهگونهای که امکان نمایش یک بازه زمانی ۴۰ ساعته بهصورت پیوسته و بدون گسست فراهم شود. در این طراحی، لایهها یا حلقههای ساعت به شکلی تنظیم میشوند که حرکت زمان بهطور مداوم در آنها دنبال شود. نتیجه این چیدمان، نوعی رمزگذاری عددی در قالب زبان بصری ساعتهاست که عدد ۴۰ را نه بهصورت نوشتاری، بلکه ازطریق ساختار و آرایش خود ساعتها به تصویر میکشد.
در این خصوص یکی از شناختهشدهترین نمونهها در شهر هیروشیما در ژاپن دیده میشود. در پی انفجار بمب اتمی در ۶ اوت ۱۹۴۵، ساعتهای متعددی که در اثر موج انفجار از کار افتاده بودند، در موزه صلح هیروشیما نگهداری میشوند و عمداً تعمیر نشدهاند. علاوهبر آن، بازنمایی ساعت متوقف در زمان ۸:۱۵ در مجسمهها، تصاویر و گرافیکهای موزهای بهطور مداوم تکرار میشود. بدینترتیب زمان انفجار به یک نشانه بصری ثابت در حافظه شهری هیروشیما تبدیل شده است. در ناگاساکی نیز زمان انفجار بمب اتمی در ۹ اوت ۱۹۴۵ یعنی ساعت (۱۱:۰۲) صبح بهصورت نمادین ثبت شده است[۱۴].
3-2-3. ایجاد یادمان ساحلی ناو دنا
حمله دو مرحله ای به ناو ایرانی دنا در شرایطی صورت پذیرفت که این ناو در مأموریت آموزشی خود جهت شرکت در رزمایش فراملی بررسی ناوگان( ۶2۰2) به میزبانی نیروی دریایی هند قرار داشت و در این هنگامه فاقد هرگونه سلاح بوده است. از آنجا که به موجب عدم وقوع حمله خارج از مرزهای آبی امکان تبدیل مکان به مکان-رویداد وجود ندارد، می توان با استفاده از ظرفیت ساحلی کشور ایران با استقرار دایم سازه شبیه سازی شده ناو دنا ( با تأکید بر بازنمایی تعداد و نام خدمه شهید اعم از جاویدالاثر و تجسس شده ، شرح حمله، طول ناو، شماره بدنه ناو، ماهیت و مدت مأموریت) به ایجاد یادمان ساحلی ناو دنا پرداخته شود .
۳-2-4۳. رویدادهای سطح میدان
در جریان بازتابهای مردمی رخدادهای اخیر، روایتهایی نمادین و اثرگذار در حافظه عمومی جامعه شکل گرفته است که ازجمله آن میتوان به درخواست یک دختر برای ساخت موشک صورتی و تحقق آن اشاره کرد. اینگونه روایات و نمادهای برخاسته از فرهنگعامه، علاوهبر برخورداری از ظرفیتهای روایی و رسانهای از منظر جامعهشناسی فرهنگی و مطالعات حافظه جمعی نیز واجد ارزش حفظ و مطالعهاند. ازاینرو میتوان حفظ ماکت موشک صورتی و نیز مستندسازی روایت عامه آن در موزههای دفاع مقدس را بهعنوان پیشنهادی در راستای صیانت از حافظه جمعی و بازنمایی سرمایه نمادین جامعه مطرح کرد.
3-3-1. مجموعه دستنوشتهها و دستسازههای مردمی در جریان اجتماعات شبانه
در جریان اجتماعات شبانه شاهد بروز ابتکارات و نبوغ مردمی در طراحی دستنوشتهها و دستسازههایی بودهایم که با زبان عامیانه به نشانههایی مصور از دفاع ملت از ایران اسلامی بدل شدهاند. بسیاری از این آثار ازنظر گرافیک، ادبیات عامه، خوشنویسی، نمادپردازی و هنر خیابانی واجد ارزش حفظ و مطالعهاند. ازاینرو میتوان مستندسازی، ایجاد بایگانی رقومی و ثبت روایات شفاهی مربوطه در زمره اسناد هنر معاصر را بهعنوان پیشنهادی در راستای صیانت از حافظه جمعی و بازنمایی سرمایه فرهنگی جامعه مطرح کرد. اقدامی که در نقاط مختلف جهان مسبوق به سابقه است. بهطور مشخص دستنوشتهها در جنبش حقوق مدنی آمریکا (دهه ۶۰) موزه ملی تاریخ و فرهنگ آفریقایی–آمریکایی و آرشیو اسمیتسونیان، دستنوشتههای دانشجویان در اعتراضات فرانسه (می ۱۹۶۸) در کتابخانه ملی فرانسه و موزه هنرهای تزیینی پاریس و دستنوشتههای مردمی در جنبش همبستگی لهستان در موزه تاریخ لهستان نگهداری میشوند.
همسو با قرارگیری سنت اجتماعات مردمی در دفاع از کشور ایران در فرایند ثبت در فهرست میراث ناملموس ملی، ارائه راهبردهایی جهت نهادینهسازی و حفظ نمادهای ملموس این سنت در قالب زیست سرزمینی مردم ایران در طول زمان ضروری بهنظر میرسد. یکی از این راهبردها ثبت ملی، صیانت و نمادسازی از مؤلفههای مقاومت ملی است که بهطور کلی در جریان جنگ رمضان و بهطور اخص در اجتماعات مردمی تبلور یافته است. ازاینرو پیشنهادهای زیر در سه محور عملیاتی ثبت ملی، نمادسازی و صیانت ارائه میشوند:
بعد فرایندی
2. با نظر بر تعدد نمونه های ملی مقاومت در جنگ رمضان ذیل مصادیق نظامی و خارج از دستور بودن ثبت، نمادسازی و صیانت از این میراث به واسطه نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران پیشنهاد می شود وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی امکانات و زیرساخت های لازم جهت معرفی و مستندنگاری آثار واجد ارزش نظامی و انتظامی در اختیار ستاد کل نیروهای مسلح، وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، نیروهای چهارگانه ارتش جمهوری اسلامی ایران، نیروهای پنجگانه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس و مقاومت، بنیاد شهید و امور ایثارگران را در اختیار دستگاه ها و نهادهای مذکور قرار دهد.
3.در راستای بهره مندی از نمادهای ملی مقاومت ذیل سیاست های ارتقای ویژند ملی در عرصه ملی و فراملی پیشنهاد می شود سازوکار بازنمایی این نمادها در قالب تولیدات فرهنگی ـ رسانه ای به تولیت اداره کل طرح و برنامه سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت امور خارجه و مرکز ملی فضای مجازی در دستور کار قرار گیرد .
بعد مصداقی
در حوزه ثبت
۱. پیشنهاد میشود به تولیت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی (معاونت میراث فرهنگی و اداره کل ثبت و حریم آثار، حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی) و با مشارکت شهرداری تهران فرایند شناسایی، مستندسازی و تدوین پرونده ثبتی پرچم برافراشته در میدان ولیعصر (عج) و سازه شاخص آن بهعنوان یک نماد شهری واجد ارزشهای تاریخی، هویتی و فرهنگی در چارچوب میراث معاصرِ مکان–رویداد در دستورکار قرار گرفته و پس از طی مراحل کارشناسی در فهرست آثار ملی کشور ثبت شود.
1-1. پیشنهاد میشود همسو با ثبت این اثر در فهرست میراث ملی، تدوین و اجرای ضوابط و دستورالعملهای تخصصی صیانت معنوی از پرچم (درج تاریخ تعویض، آسیبهای وارده، چهرههای شاخص/ مفاخر که در اهتزاز پرچم مشارکت داشتهاند) و نگهداری نمونههای تعویض شده پرچمهای واجد ارزش تاریخی در موزههای تخصصی شهر تهران، به تولیت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی (معاونت میراث فرهنگی) و با همکاری پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، موزههای تخصصی مرتبط و سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران انجام شود.
1-2. پیشنهاد میشود همسو با ثبت این اثر در فهرست میراث ملی، تعیین حریم نمادین و نصب کتیبه یا پلاک معرفی تاریخی در محل استقرار پرچم، به تولیت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی (معاونت میراث فرهنگی) و با همکاری شهرداری تهران، شورای اسلامی شهر تهران و سایر نهادهای ذیربط انجام شود و در نهایت جایگاه این عنصر شهری بهعنوان یکی از نشانههای شاخص هویت معاصر و حافظه جمعی شهر تهران تثبیت و صیانت شود.
۲. برای ثبت و حفاظت از محل شهادت مریمالسادات رفیق در خیابان انقلاب اسلامی پیشنهاد میشود به تولیت سازمان زیباسازی شهر تهران و ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان تهران با همکاری شهرداری منطقه مربوطه امکانسنجی تمایز محل دقیق شهادت در بافت کف خیابان نسبت به مواد متعارف (با استفاده از مواد متمایز یا نشانهگذاری کالبدی) یا پیشبینی نورپردازی متمرکز از جدارهها یا ساختمانهای مجاور به محدوده شهادت برای افزایش خوانایی و یادمانسازی این نقطه در فضای شهری صورت پذیرد.
3.پیشنهاد می شود در راستای ثبت واقعه جنایتکارانه حمله به ناو ایرانی دنا در حافظه تاریخی و حقوقی دریانوردی منطقه و جهان به تولیت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران و با همکاری سازمان بنادر و دریانوردی، وزارت امور خارجه و بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس، نسبت به تعریف و ثبت رسمی مسیر آخرین پیمایش این ناو به عنوان مسیر یادمانی در سامانه های ناوبری، نقشه های الکترونیکی دریایی و پایگاه های داده جهانی دریانوردی اقدامات لازم صورت پذیرد .
در حوزه نمادسازی
4. با توجه به ثبت مدرسه ابتدایی شجره طیبه میناب بهعنوان یک مکان_رویداد در فهرست میراث ملی ایران، پیشنهاد میشود به تولیت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی (معاونت میراث فرهنگی) و با مشارکت وزارت آموزشوپرورش و شهرداریها استقرار فضاهای منتخب دیوارنگاری مشارکتی دانشآموزی با هدف ایجاد پیوند میان فرهنگ علمآموزی، فضای دانشآموزی و رویداد شهادت دانشآموزان میناب در فضاهای عمومی شهری (ویژه دانشآموزان ۷ تا ۱۸ سال) طراحی و اجرا شود.
4-1. پیشنهاد میشود همسو با اجرای نمادسازی این دیوارنگارهها در فهرست میراث ملی، طراحی و استقرار نظام یکپارچه مستندسازی، برداشت دادههای تصویری استاندارد و ایجاد آرشیو ملی رقومی دیوارنگارههای شهری به تولیت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی با همکاری شهرداری تهران، سازمان زیباسازی شهر تهران و پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در دستورکار قرار گیرد (همپوشی با حوزه حفاظت).
5. پیشنهاد میشود بهمنظور نمادسازی تجربه بازسازی کمتر از ۴۰ ساعت شبکه ریلی در حافظه فضایی کشور، شرکت راهآهن جمهوری اسلامی ایران با همکاری شرکت توسعه و نگهداری اماکن راهآهن و وزارت میراث فرهنگی، نسبت به طراحی و استقرار ساعتهای دیواری با آرایش مشخص در عقربهها بهعنوان نشانۀ یادمانی تابآوری زیرساختی در ایستگاههای راهآهن شهر قم اقدام کند.
6.پیشنهاد می شود در راستای نمادسازی ناو دنا، به تولیت نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران و با همکاری بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس، بنیاد شهید و امور ایثارگران، سازمان بنادر و دریانوردی و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، نسبت به ایجاد یادمان ساحلی ناو دنا در نقطه مشخصی از سواحل جنوب کشور ( با عطف توجه ویژه بر مسیر ساحلی اروندکنار تا تنگه هرمز و تنگه هرمز تا مرز پاکستان) با تأکید بر بازنمایی مأموریت آموزشی ناو، بازنمایی حمله دو مرحله ای، تأکید بر فاقد سلاح بودن ناو در زمان مأموریت و پاسداشت نام و جایگاه خدمه شهید اعم از جاویدالاثر و تجسس شده اقدام صورت پذیرد .
در حوزه صیانت
7. پیشنهاد میشود همسو با شکلگیری روایتهای نمادین برخاسته از بازتابهای مردمی رخدادهای اخیر، به تولیت بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس و با همکاری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، موزه ملی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس مستندسازی روایت شفاهی درخواست دختربچه برای ساخت موشک صورتی از سردار مجید موسوی-جانشین فرماندهی نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی- و تحقق آن (در قالب نگهداری ماکت موشک صورتی در موزههای دفاع مقدس) در دستورکار قرار گیرد.
7-1. با نظر بر گستردگی، تنوع، حجم و پراکندگی دستنوشتهها و دستسازههای مردمی پدید آمده در جریان اجتماعات شبانه و ضرورت صیانت از این آثار بهعنوان بخشی از اسناد هنر مردمی معاصر، پیشنهاد میشود به تولیت سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی با مشارکت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، طرح ملی مستندسازی و آرشیو رقومی دستنوشتهها و دستسازههای مردمی مبتنیبر سازوکار فراخوان عمومی و جمعسپاری با ایجاد سکویی رسمی برای بارگذاری تصاویر، ویدئوها و روایتهای مرتبط توسط شهروندان طراحی شود. ضروری است در این چارچوب آثار گردآوریشده پس از ارزیابی و گزینش توسط ادارهکل هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و با مشارکت موزه هنرهای معاصر تهران، در قالب یک بایگانی ملی ساماندهی و آثار منتخب برای نگهداری، نمایش یا ثبت در مجموعه موزهای معرفی شوند.
جدول ۱ پیوست. ارزیابی تطبیقی اقدامات شماری از کشورها در ثبت نمادهای مقاومت ملی
|
اقدام |
نوع نماد |
کشور |
محل نگهداری / ثبت |
|
ثبت دیوارنگارهها |
دیوارنگاره |
ایرلند شمالی |
محل استقرار اولیه |
|
مکزیک |
|||
|
ثبت محل برافراشتن پرچم / محل سخنرانی |
پرچم/ محل برافراشتن پرچم |
آمریکا |
|
|
پاکستان |
|||
|
روسیه |
موزه مرکزی نیروهای مسلح روسیه در مسکو |
||
|
هند |
آرشیو ملی هند در دهلی نو |
||
|
ثبت نمادین قدمگاه افراد / کفسازی |
سنگهای یادبود |
آلمان و سایر کشورهای اروپایی |
محل وقوع |
|
یادمان مکانی اعتراضی / کفشها |
جمهوری چک، مجارستان |
||
|
حفظ و ثبت ساعات مهم |
ساعات متوقف شده (براساس زمان دقیق رخدادها) |
ژاپن |
موزه صلح هیروشیما موزه بمب اتمی ناگاساکی |
|
ایالاتمتحده آمریکا |
موزه یادبود ۱۱ سپتامبر |
مأخذ: نگارنده.
