Regional Cooperation Capacities in Climate Change Domain

doi:10.22034/report.mrc.2025.1404.33.8.21126

Regional Cooperation Capacities in Climate Change Domain

10.22034/report.mrc.2025.1404.33.8.21126

Abstract

Climate change, as a transnational challenge with increasing consequences like intensifying extreme events and water stress, necessitates international cooperation. Developing countries, despite growing greenhouse gas emission shares, face double vulnerability and transboundary damages from global emission reduction actions due to infrastructure limitations and low resilience. West Asia, as a climate hotspot with warming rates exceeding global averages and severe consequences like reduced precipitation, increasing water stress, dust storms, coastal floods, and food security threats, requires integrated policy approaches and strengthened climate diplomacy for sustainable shared resource management and avoiding tensions. Regional cooperation among developing countries enhances adaptation capacity through knowledge and climate technology transfer and improves access to international climate financial resources by creating a unified collective voice. In this report, national challenges and opportunities in climate change are evaluated, then various countries' goals, actions, challenges, and opportunities in climate change are reviewed, and based on that, common cooperation capacities with other countries are identified. Finally, to utilize existing regional capacities, solutions including strengthening climate diplomacy, managing transboundary climate issues, developing renewable (clean) energies and green technologies, reducing emissions in production and energy consumption sectors, and building capacity for research and knowledge-based cooperation are presented.

Keywords

Climate change, climate diplomacy, BRICS, West Asia, regional cooperation

Subjects

خلاصه مدیریتی

بیان / شرح مسئله

تغییرات اقلیمی به‌مثابه چالشی فراملی، با شواهدی چون افزایش سطح دریاها، رویدادهای حدی آب‌وهوایی، تشدید خشکسالی‌ها و بیابان‌زایی تثبیت شده است که به‌دلیل ماهیت فرامرزی آن، حل این معضل مستلزم همکاری بین‌المللی است. کشورهای توسعه‌یافته به پشتوانه برخورداری از فناوری‌های پیشرفته و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی، سازگاری بالاتری در برابر پیامدهای تغییر اقلیم دارند و در نتیجه آسیب‌پذیری کمتری را تجربه می‌کنند. در مقابل، کشورهای در حال توسعه به‌دلیل محدودیت‌های زیرساختی، تاب‌آوری پایین‌تری در برابر مخاطرات اقلیمی داشته و هم‌زمان در معرض «خسارت‌های فرامرزی» ناشی از اقدام‌های جهانی کاهش انتشار هستند. غرب آسیا به‌عنوان یک نقطه داغ اقلیمی با نرخ گرمایشی فراتر از میانگین مواجه است که پیامدهای آن شامل: کاهش بارندگی و تنش آبی فزاینده، تشدید امواج گرمایی، طولانی‌تر و شدیدتر شدن خشکسالی‌ها، طوفان‌های گردوغبار، سیلاب‌های ساحلی (ناشی از افزایش سطح دریا و توفان) و تهدید امنیت غذایی (به‌دلیل افت تولید کشاورزی) و متعاقب آن خالی شدن مناطق مرزی یا تشدید منازع‌های فرامرزی است. ماهیت فرامرزی این چالش‌ها، اتخاذ رویکردهای سیاستی یکپارچه و تقویت دیپلماسی اقلیمی برای مدیریت پایدار منابع مشترک و پرهیز از تنش‌ها را اجتناب‌ناپذیر می‌سازد. همکاری‌های منطقه‌ای از طریق تسهیل انتقال دانش و فناوری‌های اقلیمی، ظرفیت سازگاری به‌ویژه در کشورهای کم‌ظرفیت را ارتقا داده و با ایجاد صدای جمعی واحد، دسترسی به منابع مالی بین‌المللی اقلیمی را بهبود می‌بخشد. در گزارش حاضر، ابتدا چالش‌ها و فرصت‌های کشور در حوزه تغییر اقلیم ارزیابی شد، سپس اهداف، اقدام‌ها، چالش‌ها و فرصت‌های کشورهای مختلف در حوزه تغییر اقلیم بررسی شده و براساس آن ظرفیت‌های همکاری مشترک با کشورهای دیگر احصا شده است.

نقطه‌نظرات / یافته‌های کلیدی

بررسی تجارب کشورهای مختلف در حوزه تغییر اقلیم بیانگر نکات زیر است:

- تأمین مالی بین‌المللی جایگاه مهمی در اسناد مشارکت تعیین‌شده‌ ملی کشورها دارد؛ به‌ویژه در اجرای تعهدات مشروط.

- یکی از چالش‌های اصلی برای اجرای تعهدات کاهش انتشار برای اکثر کشورهای مورد بررسی وابستگی بالای اقتصاد به سوخت‌های فسیلی (نفت، گاز و زغال‌سنگ) است.

- در برخی کشورها (عربستان سعودی، ترکمنستان و عراق) هرچند در حال حاضر انرژی‌های تجدیدپذیر سهم اندکی دارد اما اهداف بلندپروازانه‌ای را برای سالیان آتی تعیین کرده‌اند.

- برخی کشورها (چین، روسیه، برزیل، اندونزی و تا حدی آذربایجان) حفاظت جنگل‌ها و جلوگیری از تخریب آنها را به‌عنوان راهبردی برای تثبیت کربن و بهره‌گیری از فرصت‌های اقتصادی حاصل از اعتبارات کربن مدنظر قرار داده‌اند.

- چین از معدود کشورهایی است که تولید هیدروژن سبز را در مقیاس عملیاتی اجرا کرده است. البته برخی کشورهای دیگر مورد بررسی (مصر، ترکیه، هند، عربستان سعودی و قطر) ظرفیت مناسبی برای توسعه هیدروژن طی سال‌های آتی خواهند داشت.

- یکی از فرصت‌های آتی در حوزه تغییر اقلیم وجود ذخایر معدنی مورد نیاز فناوری‌های سبز به‌ویژه باتری‌ها و سلول‌های خورشیدی در کشورهای جهان است که کشورهایی نظیر عربستان سعودی، اندونزی، آفریقای جنوبی و روسیه دارای ذخایر بکر معدنی نیکل، مس، کروم و لیتیوم برای زنجیره‌های تأمین خودروهای برقی / باتری و فناوری‌های سبز هستند.

- کشورهای مختلف در معرض آسیب‌پذیری‌های اقلیمی به دلایلی نظیر تشدید سیل (پاکستان و هند)، خشکسالی (مصر و آفریقای جنوبی) و افزایش سطح دریا (مصر، اندونزی و قطر) هستند.

- برقی‌سازی در صنایع خودروسازی و حمل‌ونقل ریلی در بخش‌های مختلف دنیا به روندی غیرقابل چشم‌پوشی تبدیل شده است.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

راهکارهای ذیل برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های موجود پیشنهاد می‌شود:

1. تقویت دیپلماسی اقلیمی جنوب – جنوب: با حضور فعالانه در مجامع بین‌المللی با همکاری دوجانبه و چندجانبه با کشورهای همسو برای تحقق عدالت اقلیمی از طریق تقویت نقش گاز طبیعی در گذار کم‌کربن (کشورهای نظیر قطر، عربستان و روسیه)، تقویت سازوکارهای تأمین مالی سبز جایگزین نظیر بانک توسعه نوین بریکس، بانک توسعه اسلامی و بازار کربن (کشورهای عضو گروه بریکس یا شورای همکاری خلیج فارس)، مقابله با سیاست‌های تبعیض‌آمیز اقلیمی نظیر سازوکار تنظیم مرزی کربن درخصوص اقتصادهای نفتی (کشورهای عضو اوپک پلاس)، ضرورت تأمین مالی اقلیمی توسط تولیدکنندگان تاریخی گازهای گلخانه‌ای، تمرکز بر سازگاری با برجسته کردن آسیب‌پذیری اقلیمی (کشورهای گروه ۷۷، گروه هشت کشور اسلامی و گروه کشورهای در حال توسعه همسو)، مستثنا شدن حمایت‌های بین‌المللی و دریافت معافیت تحریمی در انتقال فناوری اقلیمی به‌ویژه در بخش سازگاری (کشور روسیه) و دریافت حمایت‌های پیش‌بینی شده در کنوانسیون.

2. مدیریت بحران‌های اقلیمی فرامرزی: از طریق همکاری دوجانبه و چندجانبه با کشورهای مربوطه در زمینه حل معضلاتی نظیر طوفان‌های گردوغبار، منابع آبی مشترک و حفاظت از محیط‌زیست دریایی خزر و خلیج فارس با بهره‌گیری از ابتکارهای منطقه‌ای نظیر ائتلاف مقابله با گردوغبار ذیل کنوانسیون مقابله با بیابان‌زایی سازمان ملل متحد، سازمان منطقه‌ای حفاظت از محیط‌زیست دریا و کنوانسیون حفاظت از محیط‌زیست دریای خزر و مارپل.

3. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر (پاک) و فناوری‌های سبز: با همکاری در توسعه انرژی خورشیدی (کشور چین)، انرژی زمین گرمایی (کشور اندونزی)، انرژی هسته‌ای (کشورهای چین و روسیه)، توسعه حمل‌ونقل سبز به‌وسیله برقی‌کردن ناوگان اتوبوسرانی و توسعه سیستم‌های ریلی شهری (کشورهای چین و هند)، توسعه اکتشاف و استخراج ذخایر بکر معدنی (کشور افغانستان) و تولید هیدروژن سبز / آبی (کشورهای روسیه، قطر و چین) با بهر‌ه‌گیری از موقعیت ژئوپلیتیکی کشور درخصوص بانکرینگ سوخت‌های کم‌کربن و راهگذرهای شمال به جنوب و شرق به غرب.

4. کاهش انتشار در بخش تولید و مصرف انرژی: با ارتقای بهره‌وری انرژی به‌ویژه در زیرساخت‌های انرژی فرسوده ایران (کشور چین)، اجرای پروژه‌های مشترک و انتقال فناوری در محورهایی نظیر جمع‌آوری گازهای مشعل، کاهش انتشار متان به‌وسیله پایش نشت خطوط لوله و توسعه پروژه‌های جذب، بهره‌برداری و ذخیره‌سازی کربن برای صنایع نفت / گاز و نیروگاه‌ها (کشورهای قطر، عربستان و روسیه).

5. ظرفیت‌سازی همکاری‌های تحقیقاتی و دانش‌بنیان: با انجام پروژه‌های پژوهشی مشترک در زمینه‌هایی نظیر سازگاری با خشکسالی، کشاورزی مقاوم به شوری (کشورهای آفریقای جنوبی و مصر)، پایش ماهواره‌ای جنگل‌ها (کشور روسیه)، ذخیره‌سازی انرژی و بهره‌وری مبتنی‌بر هوش مصنوعی (کشور چین) و توسعه زیست‌فناوری صنعتی (کشور برزیل).

شکل 1. خلاصه ظرفیت‌های همکاری منطقه‌ای تغییر اقلیم

مأخذ: نگارنده.

1. مقدمه

تغییرات اقلیمی با شواهد گسترده‌ای نظیر تغییر سطح آب دریاها، توفان‌های دریایی سهمگین مانند سونامی، گرم شدن هوا، آتش‌سوزی جنگل‌ها و بیابان‌زایی به یکی از معضل‌های غیرقابل انکار محیط‌زیستی تبدیل شده است. معضل‌های محیط‌زیستی فوق غالباً محدود به یک کشور نبوده و تبدیل به یک مسئله‌ای بین‌المللی شده که حل آن مستلزم همکاری‌های مشترک است. در شرایط فعلی کشورهای توسعه‌یافته هرچند به لحاظ تاریخی سهم بیش از 50 درصد در انتشار گازهای گلخانه‌ای در جهان داشته‌اند اما به دلایلی نظیر وابستگی کمتر اقتصادی به منابع سوخت فسیلی، توسعه فناوری‌های نوین، ارتقای بهره‌وری سیاست‌ها و اقدام‌های پیشروانه‌ای را در زمینه کاهش انتشار اتخاذ کرده‌اند، متحمل خسارت‌های کمتری خواهند شد. در مقابل کشورهای در حال توسعه که طی دهه اخیر سهم پررنگ و رو به‌ رشدی را در انتشار گازهای گلخانه‌ای پیدا کرده‌اند از یک طرف تاب‌آوری کمتری را در برابر مخاطرات اقلیمی دارند و از طرف دیگر به‌دلیل سازوکارهای جهانی کاهش انتشار متحمل «خسارت‌های فرامرزی اقدام‌های مقابله‌ای با تغییر اقلیم» خواهند شد. به‌دلیل اهمیت موضوع در بندهای «8» و «9» ماده (4) متن کنوانسیون چارچوب ملل متحد درخصوص تغییر اقلیم نیز این موضوع مورد توجه قرار گرفته است به‌گونه‌ای که در بند «9» ماده (4) تأکید شده است: «کشورهای توسعه‌یافته موظفند آثار منفی سیاست‌های اقلیمی خود بر اقتصاد کشورهای در حال توسعه را جبران کنند». این وضعیت بیانگر لزوم پشتیبانی مالی و فناوری کشورهای توسعه‌یافته به کشورهای در حال توسعه برای اجرای اقدام‌های اقلیمی در دو حوزه کاهش انتشار و سازگاری با تغییر اقلیم است. این شرایط بیانگر لزوم افزایش همکاری‌های مشترک میان کشورهای در حال توسعه با رویکرد عدالت اقلیمی و فهم اصل «مسئولیت مشترک اما متفاوت» در حوزه تغییر اقلیم است [1].

در منطقه غرب آسیا بیشتر کشورها در معرض آسیب‌های مختلف در برابر تأثیرهای فزاینده تغییرات اقلیمی، ازجمله افزایش موج گرما، کاهش بارندگی، خشکسالی‌های طولانی، طوفان‌های گردوغبار، سیل‌های شدیدتر و افزایش سطح دریاها هستند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که این منطقه با سرعتی بیشتر از میانگین جهانی در حال گرم شدن است و پیش‌بینی می‌شود برخی از مناطق آن تا پایان قرن افزایش دمای ۵ تا ۸ درجه سانتیگراد را تجربه کنند. از طرفی پیش‌بینی می‌شود بارندگی کاهش یابد و منابع آب را بیش از پیش تحت فشار قرار دهد. به موازات کاهش بارش و افزایش محسوس دما این منطقه شاهد موج‌های گرما، طوفان‌های گردوغبار و خشکسالی‌های مکرر و شدیدتری هستند که زندگی روزمره و فعالیت‌های اقتصادی را مختل می‌کند و پیامدهای منفی بر سلامت خواهد گذاشت. علاوه‌بر این شهرهای ساحلی، به‌ویژه شهرهایی که در مناطق کم ارتفاع ساخته شده‌اند، در معرض خطر سیل و طوفان هستند. متعاقباً کاهش تولیدات کشاورزی به‌دلیل کمبود آب و شرایط نامساعد جوی، امنیت غذایی را تهدید می‌کند [2]. بررسی پیامدهای تغییرات اقلیمی نشان می‌دهد که بسیاری از این پیامدها نظیر کمبود آب و موج گرما از مرزهای ملی فراتر رفته و نیازمند رویکردهای سیاستگذاری مشترک و دیپلماسی اقلیمی برای جلوگیری از تنازعات و تضمین استفاده پایدار از منابع مشترک است [3]. علاوه‌بر این تلاش‌های مشترک بین کشورها، اشتراک‌گذاری دانش، انتقال فناوری و نوآوری را تسهیل می‌کند و به همه کشورها، به‌ویژه کشورهایی که ظرفیت‌های سازگاری کمتری دارند، کمک می‌کند تا به‌طور مؤثر با چالش‌های اقلیمی مقابله کنند و با اقدام هماهنگ منطقه‌ای، صدای خاورمیانه را در دیپلماسی اقلیمی و دسترسی به منابع مالی جهانی اقلیمی تقویت کند.

گزارش حاضر سعی کرده است ضمن بررسی پیشینه پژوهشی و تقنینی موضوع مدیریت تغییرات اقلیمی، چالش‌ها و فرصت‌های کشور در حوزه تغییر اقلیم را ارزیابی کرده، سپس نگاهی به اهداف، اقدام‌ها، چالش‌ها و فرصت‌های کشورهای همسو در حوزه تغییر اقلیم انداخته و براساس آن ظرفیت‌های همکاری مشترک با کشورهای دیگر را احصا کند.

2. پیشینه موضوع

2-1. پیشینه پژوهشی در مرکز

در گزارش‌های پیشین مرکز موضوع تغییرات اقلیمی از جنبه‌های گوناگون مورد واکاوی قرار گرفته است. گزارش «تغییرات اقلیمی و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران» به شماره مسلسل 16723 در سال 1398 تأکید کرده است که تغییرات اقلیمی به ایجاد و تشدید تهدیدات امنیت ملی در حوزه‌های مختلف برای جمهوری اسلامی ایران منجر شده است. این گزارش در پایان با توجه به چالش‌های احصا شده، برای هر‌کدام از ابعاد مختلف امنیت ملی راهکارهایی ارائه کرده است [4]. گزارش «ضرورت اقدام ملی برای ارتقای سازگاری با تغییرات اقلیمی» ضمن بررسی پیامدهای تغییر اقلیم بر کشور و ضرورت سیاستگذاری و برنامه‌ریزی سازگاری با این پیامدها، بند قانونی برای برنامه هفتم توسعه پیشنهاد شد [5]. گزارش «بررسی فرصت‌ها و مشوق‌های عضویت در بریکس در حوزه مدیریت تغییرات اقلیمی» نیز ضمن توجه به ابعاد بین‌المللی مسئله تغییر اقلیم بر بسترهای همکاری با کشورهای بریکس تمرکز داشت [6]. علاوه‌بر این گزارش «بررسی فرصت‌های اجرای برنامه مدیریت کربن در کشور» به این نکته اشاره کرده است که در کنار پیامدهای تغییر اقلیم این حوزه دربرگیرنده فرصت‌های متعددی نظیر اجرای طرح‌های بهینه‌سازی انرژی در بخش تولید، انتقال و مصرف، تنوع بخشی سبد انرژی با توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و توسعه اقتصاد چرخشی است [7]. گزارش «درس‌آموخته‌های کشورهای گروه بریکس و اوپک در حوزه مدیریت تغییرات اقلیمی» در امتداد گزارش قبلی که مورد اشاره قرار گرفت سعی کرده است با بررسی تعهدات و اقدام‌های کشورهای گروه بریکس و اوپک راهکارهایی عملی برای بهبود وضعیت کشور در این حوزه ارائه کند [8]. در گزارش «مدیریت تغییرات اقلیمی در حوزه جنگل‌ها با نگاه به بند «ت» ماده (22) قانون برنامه هفتم پیشرفت» نیز جنگل‌ها به‌عنوان یکی از بخش‌های متأثر از تغییرات اقلیمی مورد بررسی قرار گرفته و پیشنهادهایی ذیل دو محور سازگاری با تغییرات اقلیمی و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای ارائه شده است [9].

جدول 1. تحلیل پیشینه پژوهشی موضوع

ردیف	عنوان گزارش	سال انتشار	شماره مسلسل	توضیحات
1	ضرورت اقدام ملی برای ارتقای سازگاری با تغییرات اقلیمی	1402	۱۹۳۲۰	بررسی پیامدهای گسترده تغییرات اقلیمی بر بخش‌های مختلف کشور نظیر انرژی، امنیت غذایی و مهاجرت طی سالیان اخیر و سالیان آتی بیانگر ضرورت اقدام ملی در این حوزه است. ایران از معدود کشورهایی بوده است که در سطوح راهبردی، سیاستی و برنامه‌ریزی اقدام چندانی برای سازگاری اقلیمی انجام نداده است. در این گزارش، تدوین و اجرای «برنامه ملی سازگاری اقلیمی» به‌عنوان بند قانونی در برنامه هفتم توسعه پیشنهاد شده است.
2	بررسی فرصت‌ها و مشوق‌های عضویت در بریکس در حوزه مدیریت تغییرات اقلیمی	1402	19400	اعضای گروه بریکس سهم قابل توجهی از انتشار گازهای گلخانه‌ای در سطح جهان را به‌خود اختصاص می‌دهند؛ بنابراین موفقیت سیاست‌های جهانی کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای بدون مشارکت اقتصادهای نوظهور عضو بریکس امکان‌پذیر نخواهد بود. بررسی بیانیه‌های نشست‌های گروه بریکس، به‌ویژه بیانیه سال ۲۰۲۳ در ژوهانسبورگ، نشان می‌دهد که موضوع تغییرات اقلیمی طی سال‌های گذشته همواره به‌عنوان یکی از محورهای اصلی مورد توجه قرار داشته است. در این گزارش پیشنهادهایی نظیر انتقال فناوری‌های سازگار با محیط‌زیست، تأمین مالی پروژه‌های اقلیمی با استفاده از سازوکارهای مالی گروه بریکس، ارتقای دیپلماسی فعال محیط‌زیستی برای خنثی‌سازی تبعیض‌های خودسرانه و رویکردهای جانب‌دارانه در حوزه مقابله با تغییرات اقلیمی و پرورش نیروهای متخصص و بومی‌سازی دانش روز مرتبط ارائه شده است.
3	بررسی فرصت‌های اجرای برنامه مدیریت کربن در کشور	1402	19553	رتبه‌بندی انتشار گازهای گلخانه‌ای کشورهای جهان نشان می‌دهد که ایران در رتبه هشتم این دسته‌بندی قرار دارد و طی سالیان اخیر از کشورهای صنعتی نظیر آلمان و کره‌جنوبی پیشی گرفته و به کشور ژاپن نزدیک شده است. در بندهای «۸» و «۱۵» سیاست‌های کلی محیط‌زیست صراحتاً به گسترش اقتصاد سبز با استفاده از صنعت کم‌کربن و تقویت دیپلماسی محیط‌زیست برای حرکت به سمت اقتصاد کم‌کربن اشاره شده است. گزارش‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست نشان می‌دهد که کل کاهش مصرف انرژی در اثر اقدام‌های دستگاه‌ها دست کم به کاهش تقریبی ۷۰ میلیون تن دی اکسید کربن معادل منجر شده است. برای حرکت به سمت توسعه کم‌کربن در کشور فرصت‌های متعددی نظیر اجرای طرح‌های بهینه‌سازی انرژی در بخش تولید، انتقال و مصرف، تنوع بخشی سبد انرژی با توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و توسعه اقتصاد چرخشی وجود دارد که پتانسیل مناسبی برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای دارند. در این گزارش پیشنهادهایی نظیر ایجاد بازار تبادل انتشار گازهای گلخانه‌ای، به‌روزرسانی گزارش اقدام‌های دستگاه‌ها در راستای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و ارتقای تعاملات با کشورهای همسو را ارائه شده است.
4	درس‌آموخته‌های کشورهای گروه بریکس و اوپک در حوزه مدیریت تغییرات اقلیمی	1403	19981	بند الحاقی «۱» ماده (22) لایحه برنامه هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران، ظرفیت بسیار خوبی برای مقابله با تغییر اقلیم در کشور فراهم کرده است. شناخت دقیق تعهدات کشورهای همسو و اقدام‌های آنها در راستای اجرایی کردن این تعهدات، گام مهمی در راستای مقابله با تغییرات اقلیمی است. مشارکت اندک دولت‌های توسعه‌یافته در اجرای تعهدات مالی و انتقال فناوری از دلایل اصلی فقدان تحقق هدف‌گذاری‌های صورت گرفته بوده است. در این گزارش با استفاده از درس‌آموخته‌های کشورهای گروه بریکس و اوپک راهکارهایی نظیر اصلاح ساختار صنعت و تنوع‌سازی اقتصادی برای کاهش وابستگی فعالیت‌های اقتصادی به نفت، ترویج و همکاری در انتقال فناوری مربوط به کاهش گازهای گلخانه‌ای در تمام بخش‌های مربوطه، افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر و انرژی‌های کم‌کربن در سبد سوخت کشور و ایجاد بازار تجارت انتشار کربن ارائه شده است.
5	مدیریت تغییرات اقلیمی در حوزه جنگل‌ها با نگاه به بند «ت» ماده (22) قانون برنامه هفتم پیشرفت	1403	20327	بخش جنگل ازجمله حوزه‌هایی است که هم از حیث سازگاری با تغییرات اقلیمی و هم از نظر کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای واجد اهمیت فراوان است. تحلیل برنامه‌های مشارکت ملی کشورهای جهان در حوزه مدیریت تغییرات اقلیمی نشان می‌دهد که به‌ترتیب ۶۸ درصد و ۷۹ درصد این برنامه‌ها به موضوع سازگاری و کاهش انتشار جنگل‌ها پرداخته‌اند. تغییر در عوامل اقلیمی طی سالیان اخیر، نقش مهمی در تشدید وقوع آتش‌سوزی‌ها در رویشگاه‌های مختلف جنگلی و گسترش آفات بلوط در جنگل‌های زاگرس داشته است. ازجمله چالش‌های این حوزه می‌توان به فقدان داده‌های ملی درخصوص میزان ترسیب کربن جنگل‌های کشور، مستندسازی ناکافی پیرامون پیامدهای تغییر اقلیم بر جنگل‌های کشور و ضعف آینده پژوهی در روندیابی تغییرات اقلیمی طی سالیان آتی اشاره کرد. در این گزارش پیشنهادهایی ذیل دو محور سازگاری با تغییرات اقلیمی و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای ارائه شده است.
6	تغییرات اقلیمی و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران	1398	16723	تقویت توانایی سازگاری با تغییرات اقلیمی با الزام به برخورداری تمامی برنامه‌ها و سیاست‌های حوزه‌های مختلف کشور از پیوست تغییرات اقلیمی، تقویت دیپلماسی زیست‌محیطی و تلاش برای شکل‌گیری اجماع منطقه‌ای جهت مقابله با تغییرات اقلیمی و چالش‌های ناشی از آن، تغییر دیدگاه‌های توسعه، بازتعریف اقتصادی و متنوع‌سازی اقتصادی، تهیه نقشه‌های راه و استراتژی‌های مرتبط با تغییرات اقلیمی در حوزه‌های دفاعی و امنیتی.

مأخذ: نگارنده.

2-2. پیشینه تقنینی

الف) سیاست‌های کلی محیط‌زیست: این سیاست‌ها در سال ۱۳۹۴، به‌عنوان یک خط‌مشی فراگیر و حاکم بر نظام برنامه‌ریزی محیط‌زیست کشور، به‌ویژه در تنظیم برنامه‌های توسعه پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام، توسط رهبر معظم انقلاب در پانزده بند به قوای سه‌گانه ابلاغ شد، که در دو بند به اقتصاد سبز و صنعت کم‌کربن اشاره شده است:

· بند «۸» - گسترش اقتصاد سبز با تأکید بر: صنعتِ کم‌کربن، استفاده از انرژی‌های پاک، محصولات کشاورزی سالم و ارگانیک و مدیریت پسماندها و پساب‌ها با بهره‌گیری از ظرفیت‌ها و توانمندی‌های اقتصادی، اجتماعی، طبیعی و زیست‌محیطی.

· بند «۱۵» - تقویت دیپلماسی محیط‌زیست با: بهره‌گیری مؤثر از فرصت‌ها و مشوق‌های بین‌المللی در حرکت به‌سوی اقتصاد کم‌کربن و تسهیل انتقال و توسعه فناوری‌ها و نوآوری‌های مرتبط.

ب) قانون الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون تغییرات آب‌و‌هوا: کنوانسیون تغییرات آب‌و‌هوا، توافق‌نامه چندجانبه بین‌المللی در مورد تغییر آب‌و‌هواست که در اجلاس سران زمین در سال 1992 در ریودوژانیرو برزیل به تصویب رسید. این کنوانسیون که در تاریخ 6 خرداد ماه 1375 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده، از تاریخ 24 مهر ماه 1375 برای جمهوری اسلامی ایران لازم‌الاجرا شده است.

ج) قانون الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به پروتکل کیوتو در مورد کنوانسیون تغییرات آب‌و‌هوا: پروتکل کیوتو، سند الحاقی به کنوانسیون ملل متحد در مورد تغییرات آب‌و‌هواست که در سومین کنفرانس متعهدان در 11 نوامبر سال 1997 در شهر کیوتوی ژاپن تصویب شد. این پروتکل در تاریخ 10 خرداد ماه 1384 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده و از تاریخ 30 آبان ماه 1384 برای جمهوری اسلامی ایران لازم‌الاجرا شده است.

د) آیین‌نامه اجرایی کنوانسیون تغییر آب‌وهوا و پروتکل‌های الحاقی مصوب 19 آذر ماه 1391 با اصلاحات و الحاقات بعدی: در این آیین‌نامه به موضوع‌هایی نظیر استفاده حداکثری از ظرفیت‌ها و تسهیلات محیط‌زیست جهانی و منطقه‌ای در ابعاد مختلف فنی، اقتصادی و آموزشی در چارچوب کنوانسیون و پروتکل، ظرفیت‌سازی و پیگیری استفاده از اعتبارات بین‌المللی جهت اجرای پروژه‌های مصوب کارگروه ملی و استفاده مؤثر از همکاری و کمک‌های دوجانبه، منطقه‌ای و بین‌المللی در جهت تحقق هدف کنوانسیون پرداخته شده است.

ه) بند «ت» ماده (۲۲) قانون برنامه هفتم پیشرفت مصوب 18 تیر ماه 1403: به‌استناد بند «۸» سیاست‌های کلی محیط‌زیست و برای توسعه اقتصاد سبز و صنعت کم‌کربن و تقویت سازگاری و کاهش آسیب‌های ناشی از تغییر اقلیم، سازمان حفاظت محیط‌زیست مکلف است با همکاری وزارتخانه‌های نفت، نیرو، صنعت، معدن و تجارت، راه و شهرسازی و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نسبت به تدوین برنامه مدیریت تغییرات اقلیمی کشور طی سال اول برنامه اقدام و ترتیبات قانونی مورد نیاز را اعمال کند.

و) بند «ج» ماده (38) قانون برنامه هفتم پیشرفت مصوب 18 تیر ماه 1403: در راستای اعتلای سیاست (دیپلماسی) آب کشور، وزارت امورخارجه مکلف است با همکاری وزارت نیرو و سازمان حفاظت محیط‌زیست و با هماهنگی شورای عالی امنیت ملی نسبت به تدوین سند و نقشه راه سیاست (دیپلماسی) آب در چارچوب سیاست (دیپلماسی) کلان کشور و با در نظر گرفتن محورهای زیر اقدام کند. در این راستا برای بهره‌گیری از همه ظرفیت‌ها ازجمله سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، امنیتی، آموزشی، بهداشتی و حمل‌ونقل بین‌المللی کلیه دستگاه‌های ذی‌ربط باید همکاری و تعامل لازم را با دستگاه‌های فوق‌الذکر به عمل آورند. یکی از محورهای این بند به ظرفیت‌های بین‌المللی اشاره کرده است: «مشخص کردن و تعیین تکلیف موضع و برنامه کشور برای استفاده از ظرفیت‌های بین‌المللی معاهده‌ها و توافق‌های دوجانبه و معاهده (کنوانسیون)های بین‌المللی مرتبط با منابع آب مرزی و مشترک و محیط‌زیست».

جدول 2. تحلیل پیشینه تقنینی

ردیف	سند	مرجع تصویب	تاریخ تصویب	شماره ماده / صفحه	نکات برجسته
1	سیاست‌های کلی محیط‌زیست	رهبر معظم انقلاب	1394/08/26	بندهای «۸» و «15»	گسترش اقتصاد سبز تقویت دیپلماسی محیط‌زیست
2	الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون تغییرات آب‌وهوا	مجلس شورای اسلامی	1375/03/06	-	کنوانسیون تغییرات آب‌و‌هوا، اولین توافق‌نامه چندجانبه بین‌المللی در مورد تغییرات اقلیمی است
3	آیین‌نامه اجرایی کنوانسیون تغییر آب‌وهوا و پروتکل‌های الحاقی (اصلاحات و الحاقات بعدی)	هیئت‌وزیران	1391/09/19	بند «ه» ماده (2)	استفاده حداکثری از ظرفیت‌ها و تسهیلات محیط‌زیست جهانی و منطقه‌ای در ابعاد مختلف فنی، اقتصادی و آموزشی در چارچوب کنوانسیون و پروتکل
				بند «و» ماده (3)	ظرفیت‌سازی و پیگیری استفاده از اعتبارات بین‌المللی جهت اجرای پروژه‌های مصوب کارگروه ملی
				بند «ز» ماده (5)	استفاده مؤثر از همکاری و کمک‌های دوجانبه، منطقه‌ای و بین‌المللی در جهت تحقق هدف کنوانسیون (وزارت امور خارجه)
4	قانون برنامه هفتم پیشرفت	مجلس شورای اسلامی	1403/04/18	بند «ت» ماده (۲۲)	تدوین برنامه مدیریت تغییرات اقلیمی
				بند «ج» ماده (38)	استفاده از ظرفیت‌های بین‌المللی معاهده‌ها و توافق‌های دوجانبه و معاهده (کنوانسیون)های بین‌المللی مرتبط با منابع آب مرزی و مشترک و محیط‌‌‌زیست
				جدول شماره (۸) ماده (42)	جمع‌آوری سالیانه 16 میلیارد مترمکعب گازهای مشعل
				بند «الف» ماده (46)	توسعه احداث نیروگاه‌های خورشیدی و بادی برقی‌سازی خودروها با اولویت اتوبوس‌های شهری، تاکسی‌ها، موتورسیکلت‌ها تسهیل در شکل‌گیری «بازار بهینه‌سازی انرژی»

مأخذ: همان.

3. چالش‌ها و فرصت‌های کشور در حوزه تغییر اقلیم

3-1. فرصت‌های کشور در حوزه تغییر اقلیم

الف) ظرفیت‌های گسترده برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر: براساس پژوهش‌ها و آمارهای سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا) در بازه زمانی سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰، مجموع پتانسیل توان انرژی‌های تجدیدپذیر شامل انرژی خورشیدی، بادی، برق آبی کوچک، زیست‌توده و زمین‌گرمایی در کشور حدود ۱۲۴ هزار مگاوات برآورد شده است. از این میزان، انرژی خورشیدی با ظرفیت ۷۱ هزار مگاوات و انرژی بادی با ظرفیت ۴۹ هزار مگاوات بیش از ۹۷ درصد از کل پتانسیل تولید برق تجدیدپذیر کشور را تشکیل می‌دهند. سایر منابع تجدیدپذیر مانند برق آبی کوچک، زیست‌توده و زمین‌گرمایی با سهمی کمتر از سه درصد، حدود چهار هزار مگاوات ظرفیت دارند. بررسی‌های استانی نشان می‌دهد که استان‌های شرقی و جنوب شرقی کشور مانند سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی، خراسان رضوی و همچنین استان کرمان در مرکز کشور، مجموعاً دارای پتانسیل چهل هزار مگاواتی انرژی‌های خورشیدی و بادی هستند. استان کرمان بیشترین ظرفیت خورشیدی و استان سیستان و بلوچستان بیشترین ظرفیت بادی را دارا می‌باشند. همچنین، استان‌های فارس، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل دارای پتانسیل بهره‌برداری از انرژی زمین‌گرمایی هستند. بیشترین ظرفیت زیست‌توده نیز به استان تهران اختصاص دارد. در مقابل، استان‌های شمالی به‌دلیل شرایط جغرافیایی، کمترین پتانسیل را برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر دارند [10].

شکل 2. نمودار پتانسیل انرژی تجدیدپذیر به تفکیک استان در ایران[10]

ب) فرصت‌های متعدد کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای در بخش انرژی با تأکید بر بهینه‌سازی انرژی و جمع‌آوری گازهای مشعل: براساس آمار ترازنامه انرژی سال 1401 انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از تولید و مصرف انرژی در کشور طی دهه اخیر حدود سی درصد افزایش‌ یافته است و به 757 میلیون تن ₂CO معادل رسیده است که با توجه به محاسبات جهانی بیش از 76 درصد کل انتشار کشور مربوط به این بخش است. این آمار نشانگر تأثیرگذاری بالای سیاست‌ها و اقدام‌های بخش انرژی کشور بر میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای است [11]. احکام برنامه هفتم توسعه درخصوص اجرای بازار بهینه‌سازی انرژی و جمع‌آوری گازهای مشعل فرصت‌های مناسبی را برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای در کشور ایجاد کرده است.

ج) موقعیت ژئوپلیتیکی ایران: ایران در مجموع بالغ بر 1800 کیلومتر مرز آبی در شمال خلیج فارس و دریای عمان دارد که اگر سواحل جزایر و نیز سواحل شمالی کشور را به آن اضافه کنیم، مرز آبی کشور بسیار بیشتر خواهد شد. این یک فرصت استثنایی برای کشور تلقی می‌شود تا با ایجاد زیرساخت‌های لازم برای بانکرینگ و پهلوگیری کشتی‌ها، صنعت بانکرینگ را در کشور توسعه بخشد. علاوه‌بر این موقعیت ژئوپلیتیکی ایران به‌گونه‌ای است که در شاهراه انرژی دنیا واقع شده است. ایران از شمال به آب‌های دریای خزر راه دارد که بخش زیادی از منابع نفت و گاز دنیا در این منطقه واقع شده است. جنوب ایران نیز به خلیج فارس و دریای عمان می‌رسد و با توجه به اینکه بخش زیادی از منابع نفت و گاز جهان در خلیج فارس واقع شده، تردد کشتی‌های بزرگ برای انتقال نفت خام از این منطقه اجتناب‌ناپذیر است. آمارها نشان می‌دهد که سالیانه بیش از پنجاه هزار کشتی وارد خلیج فارس می‌شوند. با در نظر گرفتن این موضوع می‌توان گفت فرصت بی‌بدیلی برای توسعه صنعت بانکرینگ در ایران فراهم است. علاوه‌بر این، برخی بنادر و جزایر ایران نسبت به سایر کشورهای خلیج فارس به آبراهه‌های بین‌المللی نزدیک‌تر هستند که برای ایران فرصت تلقی می‌شود. برای مثال کشتی‌هایی که برای بارگیری به جزیره خارک می‌آیند، مجبورند برای انجام فعالیت‌های بانکرینگ چهل مایل تا بندر فجیره امارات طی کنند. این فاصله تقریباً معادل با یک روز پیمایش کشتی‌هاست و چنانچه زیرساخت‌های کافی برای بانکرینگ در جزیره خارک فراهم باشد، در زمان و هزینه کشتی‌ها صرفه‌جویی می‌شود [12]. ماده (62) برنامه هفتم پیشرفت سعی کرده است با توجه به تأکیدات مقام معظم رهبری بر توجه ویژه به دریا در سیاست‌های کلی برنامه هفتم پیشرفت، با تعیین وظایفی برای وزارت نفت و وزارت راه و شهرسازی توسعه صنعت بانکرینگ را تسهیل کند. هر چند بند «الف» این ماده قانونی به تولید و تحویل نفت کوره کم‌سولفور نیم درصدی (0/5 درصد) با رشد سالیانه بیست و پنج درصد (۲۵ درصد) به شرکت‌های ارائه‌کننده خدمت‌های جانبی به کشتی‌ها (بنکرینگ) توسط وزارت نفت اشاره کرده است اما در ادامه بر تهیه سوخت براساس استانداردهای سوخت‌رسانی دریایی نیز تأکید کرده است. در این راستا با توجه به قاعده‌گذاری‌های سازمان بین‌المللی دریانوردی در زمینه کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و بهینه‌سازی انرژی توجه به سوخت‌های کم‌کربن در توسعه پایدار صنعت بانکرینگ کشور اجتناب‌ناپذیر است. نکته حائز اهمیت آن است که ایران به واسطه موقعیت ممتاز ژئوپولتیکی خود در صورت مشارکت فعال در راهگذرهای شمال- جنوب و شرق- غرب می‌تواند موجب کاهش هزینه و زمان انتقال بار و مسافر در جهان شود که به تبع آن کاهش انتشارات جهانی و ردپای کربن محصولات را به همراه خواهد داشت.

د) عضویت ایران در سازمان‌ها و پیمان‌های منطقه‌ای و توافق‌های دوجانبه: عضویت ایران در پیمان‌های منطقه‌ای نظیر سازمان همکاری شانگهای و گروه بریکس طی سالیان اخیر موجب شده است زمینه‌های خوبی برای توسعه همکاری‌های اقتصادی و تجاری، مقابله با تحریم‌ها، یک‌جانبه‌گرایی، تقویت امنیت و ثبات منطقه‌ای فراهم شود. با توجه به اینکه کشورهای عضو بریکس انتشار نیمی از گازهای گلخانه‌ای تولیدی در سطح جهان را به‌خود اختصاص داده‌اند می‌توان ادعا کرد که موفقیت سیاست‌های کاهش انتشار در جهان، بدون مشارکت اقتصادهای نوظهور عضو بریکس، اکو و سازمان همکاری شانگهای امکان‌پذیر نیست. بررسی مفاد نشست‌های گروه بریکس نیز نشان می‌دهد که موضوع تغییر اقلیم طی سالیان متمادی به‌عنوان یکی از موضوع‌های محوری همواره مورد توجه بوده است. علاوه‌بر این توافق‌های دوجانبه ایران با کشورهای مختلف نظیر توافق جامع راهبردی ایران و روسیه و سند همکاری ایران و چین نیز ازجمله مواردی است که می‌تواند همکاری‌های اقلیمی بین ایران و این کشورها را تسهیل کند. بر این اساس با توجه به عضویت ایران در پیمان‌های منطقه‌ای و توافق‌های دوجانبه، فرصت‌های متنوعی برای همکاری‌های جنوب-جنوب ازجمله در حوزه تغییر اقلیم برای کشور فراهم است.

ه) وجود بسترها و سازوکارهای قانونی: در جدول 2 پیشینه تقنینی موضوع ارائه شد که بیانگر آن است که این موضوع از سالیان گذشته وارد ادبیات تقنینی کشور شده است. علاوه‌بر این احکام موجود در برنامه هفتم پیشرفت به‌ویژه بند «ت» ماده (۲۲) درخصوص تدوین برنامه مدیریت تغییرات اقلیمی بستر مناسبی برای اقدام‌های ملی در این حوزه فراهم کرده است.

3-2. چالش‌های کشور در حوزه تغییر اقلیم

الف) وضعیت نامطلوب کشور از منظر انتشار گازهای گلخانه‌ای: کشور ایران ازجمله کشورهایی است که به‌دلیل دسترسی به منابع گسترده سوخت‌های فسیلی طی دهه‌های اخیر وابستگی اقتصادی معناداری را به این منابع پیدا کرده است. همین مسئله موجب شده است که ایران در رتبه‌بندی انتشار گازهای گلخانه‌ای کشورهای جهان در رتبه هشتم قرار گرفته و طی سالیان اخیر از کشورهای صنعتی نظیر آلمان و کره جنوبی پیشی گرفته است و به کشور ژاپن نزدیک شده است (شکل 2). بررسی شدت انتشار گازهای گلخانه‌ای کشورهای با انتشار بالا نیز نشان می‌دهد که ایران در بین کشورهای با انتشار بالا رتبه نخست را کسب کرده است این در حالی است که برخی کشورها نظیر چین روند نزولی معناداری را در این شاخص طی کرده‌اند (شکل 3).

شکل 3. نمودار سهم کشورهای مختلف در انتشار گازهای گلخانه‌ای جهان (2023) [13]

شکل 4. نمودار شدت انتشار گازهای گلخانه‌ای در کشورهای پرانتشار (تن کربن دی‌اکسید معادل بر هزار دلار) [13]

ب) روند فزاینده پیامدهای تغییر اقلیم بر بخش‌های مختلف کشور: روندیابی مؤلفه‌های آب‌وهوایی در کشور ایران نیز بیانگر کاهش بارش، افزایش دمای میانگین و گسترش خشکسالی‌ها طی پنج دهه اخیر است که مؤید وقوع تغییر اقلیم در کشور است. میانگین بارش تجمعی سالیانه در دهه‌های 1350 و 1390، به‌ترتیب حدود 250 و 200 میلی‌متر بود، که روند کاهشی 20 درصدی را نشان‌می‌دهد. میانگین دمای کشور در پنجاه سال گذشته نیز نشان‌می‌دهد که دمای هر دهه تقریباً با شیب 0/4 درجه سلسیوس افزایش‌یافته که حدود دو برابر نرخ افزایش جهانی است. این تغییرها پیامدهای گسترده‌ای را بر بخش‌های مختلف کشور نظیر انرژی، امنیت غذایی و سلامت طی سالیان اخیر به‌همراه داشته است و براساس پیش‌بینی‌های صورت گرفته این روند در سال‌های آتی تشدید خواهد شد. تغییر اقلیم باعث کاهش پتانسیل تولید برنج، سیب‌زمینی، دانه‌های روغنی و گیاهان قندی، گندم و حبوبات به‌ترتیب (4 ،10 ،5 ، 7 درصد) می‌شود [5]. تغییرات اقلیمی به‌دلیل پیامدهایی نظیر تشدید تنش‌های اجتماعی، تشدید مهاجرت‌های داخلی جمعیت به‌دلیل خشکسالی و بیابان‌زایی، تضعیف اقتصاد ملی به‌ویژه در بخش کشاورزی و تشدید بحران‌های فرامرزی بر سر حوضه‌های آبریز ابعاد امنیتی متعددی نیز دارد.

ج) موانع انتقال فناوری: اهمیت سازوکار‌های انتقال فناوری در تمامی موافقت‌نامه‌های بین‌المللی تغییر اقلیم مورد تأکید قرار گرفته و بسترهایی برای اجرایی شدن آن نیز فراهم شده است. هیئت بین‌الدولی تغییرات آب‌وهوایی انتقال فناوری را به‌عنوان مجموعه‌ای از فرایندهای پوشش‌دهنده جریان دانش، فناوری، تجربه‌ها و تجهیزهایی برای کاهش و سازگاری با تغییرات اقلیمی در میان ذی‌نفعان اعم از دولت‌ها، بخش خصوصی، مؤسسات مالی، سازمان‌های غیردولتی و مؤسسات تحقیقاتی یا آموزشی تعریف کرده است[14]. متأسفانه کشور ایران طی سالیان اخیر به‌دلیل ضعف نهادسازی داخلی و تحریم‌های بین‌المللی با محدودیت‌های جدی در انتقال فناوری روبه‌رو بوده است و همین موضوع موجب کند شدن سرعت حرکت کشور در مسیر توسعه کم‌کربن شده است.

د) نبود تأمین مالی پروژه‌های کاهش انتشار از صندوق‌های بین‌المللی: در نشست کاپ پانزده در سال 2009، کشورهای توسعه‌یافته متعهد به کمک 100 میلیارد دلاری تا سال 2020 برای حمایت از اقدام‌های اقلیمی در کشورهای در حال توسعه شدند. سه سال پس از وعده کشورهای توسعه‌یافته بررسی‌ها نشان می‌دهد که هرچند کشورهای اعطاکننده ادعا می‌کنند که بودجه‌ای بالغ بر 83/3 میلیارد دلار در سال 2020 به این مهم تخصیص داده‌اند اما گزارش تصویر مالی اقلیمی 2023 که توسط آکسفام منتشر شده است نشان می‌دهد که ارزش واقعی هزینه‌های انجام شده نهایتاً 24/5 میلیارد دلار بوده است. علاوه‌بر این اکثر منابع تخصیص یافته نه به‌صورت کمک‌های بلاعوض بلکه به‌صورت ارائه وام بوده که در طولانی‌مدت بر بار بدهی کشورهای فقیر می‌افزاید [15]. صندوق اقلیم سبز در هشتمین دوره اعطای کمک‌های خود در بازه 2022 تا 2026 بودجه اندکی را برای ایران اختصاص داده است که تاکنون از همین بودجه نیز استفاده نشده است. تحریم‌های بین‌المللی از یک طرف و ضعف سازوکار داخلی مشخص برای تدوین پروژه‌های اقلیمی و ارسال آن به صندوق اقلیم سبز در این وضعیت مؤثر بوده است.

ه) قواعد محدودکننده کاهش انتشار در بخش حمل‌ونقل بین‌المللی و صادرات کالاها: با توجه به نوع گازهای گلخانه‌ای در صنعت حمل‌ونقل بین‌المللی اعم از دریایی و هوایی، این حوزه به‌عنوان بخشی از انتشارات گازهای گلخانه‌ای کشورها گزارش نمی‌شوند و لذا تحت تأثیر برنامه‌های ملی کاهش انتشارات ذیل موافقت‌نامه‌های اقلیمی مانند موافقت‌نامه پاریس قرار نمی‌گیرند. ازاین‌رو، نهادهای بین‌المللی هوانوردی و کشتی‌رانی برنامه‌های مجزایی برای کاهش گازهای گلخانه‌ای صنایع هوایی و دریایی بین‌المللی را طراحی کرده و در دست اجرا دارند. برای مثال در ژوئیه سال 2023 سازمان جهانی دریانوردی (IMO) راهبرد خود برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای را به‌روزرسانی کرد. این راهبرد اهداف کاهش کمی و شاخص‌های کنترلی را برای کشتیرانی بین‌المللی تعیین کرده است که کل چرخه عمر انتشارات ناشی از سوخت کشتی‌ها را مورد توجه قرار می‌دهد. بر این اساس اهداف کمّی تعیین شده توسط سازمان جهانی دریانوردی دربرگیرنده موارد زیر است:

- دستیابی به کربن صفر تا سال 2050،

- 5 تا 10 درصد جایگزینی سوخت‌های با انتشار صفر تا سال 2030،

- 40 درصد کاهش انتشار ₂CO تا سال 2030 در مقایسه با سال 2008 [16].

این برنامه‌ها ازجمله سیاست‌های بین‌المللی کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای هستند که لاجرم صنعت هوانوردی و کشتی‌رانی کشور را مستقیماً تحت تأثیر قرار خواهند داد. هر چند به‌دلیل سهم اندک صنعت هوانوردی کشور در جهان این بخش به‌طور جدی متحمل هزینه نخواهد شد، اما به‌دلیل وابستگی بالای صادرات و واردات کشور به حمل‌ونقل دریایی و ناوگان فرسوده فعلی این بخش به‌طور جدی از سیاست‌های جهانی کم‌کربن متأثر خواهد شد.

علاوه‌بر این برخی کشورهای متعهد به کاهش انتشارات گازهای گلخانه‌ای، در حال تنظیم و پیاده‌سازی سازوکارهای مالیاتی متناسب با میزان مصرف انرژی و انتشارات گازهای گلخانه‌ای در زنجیره تولید محصولات وارداتی هستند. برای مثال، یکی از این سازوکارهای تنظیم شده در سطح جهان، سازوکار تنظیم مرزی کربن اتحادیه اروپاست که پیش‌بینی می‌شود در آینده نزدیک در کشورهای دارای نظام قیمت‌گذاری بر کربن در صنایع داخلی گسترش یابد. اتخاذ سازوکار تنظیم مرزی کربن اتحادیه اروپا، پیامدهای اقتصادی قابل توجهی برای تجارت و سرمایه‌گذاری به‌ویژه در اقتصادهای در حال توسعه به‌همراه خواهد داشت و می‌تواند الگوهای تجاری را به نفع اقتصادهای کم‌کربن سوق دهد.

4. نگاهی به اهداف، اقدام‌ها، چالش‌ها و فرصت‌های کشورهای همسو در حوزه تغییر اقلیم

با توجه به وقوع تغییرات اقلیمی در مناطق مختلف جهان در سال‌های اخیر و بروز پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و خسارت‌های مالی مربوط به رویدادهای جوی، تغییرات اقلیمی اهمیت زیادی برای سیاستگذاران در کشورهای مختلف پیدا کرده است. در این راستا کشورها برای مدیریت تغییرات اقلیمی اهداف و چشم‌اندازهای مختلفی را در اسناد و برنامه‌های مختلف ملی خود تعیین کرده‌اند. درجدول 3 مروری بر اهداف، اقدام‌ها، چالش‌ها و فرصت‌های کشورهای مختلف با تأکید بر کشورهای منطقه و کشورهای عضو بریکس صورت گرفته است.

جدول 3. اهداف، اقدام‌ها، چالش‌ها و فرصت‌های کشورهای مختلف در حوزه تغییر اقلیم [55-17]

کشور

مشارکت تعیین‌شده ملی

اهداف و اقدام‌های مهم

چالش‌ها و فرصت‌ها

مأخذ

چین

- اوج انتشار CO₂ تا سال ۲۰۳۰

- کربن صفر تا سال ۲۰۶۰

- کاهش شدت انرژی تولید ناخالص داخلی به میزان ۱۳.۵ درصد تا سال ۲۰۲۵ (در مقایسه با ۲۰۲۰)

- افزایش ذخایر جنگلی به میزان ۶ میلیارد متر مکعب تا سال ۲۰۳۰ (در مقایسه با ۲۰۰۵)

- افزایش انرژی غیرفسیلی به ۲۵ درصد از مصرف اولیه تا سال ۲۰۳۰

- گسترش تولید انرژی تجدیدپذیر در صحرای گبی و دیگر مناطق خشک تا ظرفیت ۴۵۰ گیگاوات انرژی خورشیدی و بادی تا سال ۲۰۳۰

- توسعه شهرهای اسفنجی برای مقابله با سیل ( ۳۰ شهر آزمایشی)

- تولید بیش از 75 درصد باتری‌ها و فروش 11 میلیون خودروی برقی (2024)

- تولید سالیانه ۱25۰۰۰ تن هیدروژن سبز تا پایان سال 2024

چالش‌ها:

- وابستگی بیش از 50 درصد انرژی به زغال‌سنگ

- بیشترین انتشار متان (بدون هدف کاهش ملی)

- وابستگی بالای اقتصاد به صنایع با کربن بالا نظیر فولاد و سیمان (۱۵ درصد از تولید ناخالص داخلی)

- آسیب‌پذیری اقلیمی نظیر خشکسالی‌های حوضه رودخانه یانگ تسه (۲۰۲۲) و خسارت سیل سالیانه بیش از ۵۰ میلیارد دلاری

فرصت‌ها:

- تأمین 80 درصدی پنل‌های خورشیدی

- افزایش 40 درصدی صادرات توربین‌های بادی

- کنترل بیش از ۶۰ درصد از پالایش کبالت و ۸۰ درصد از عناصر کمیاب خاکی

- رویکردهای محیط‌زیستی در ابتکار کمربند – راه

- نوآوری فناوری در حوزه‌هایی نظیر ذخیره‌سازی انرژی و بهره‌وری مبتنی‌بر هوش مصنوعی

- احیای جنگل‌های حرا برای اعتبارات کربن

[17]، [18]

روسیه

- کاهش ۷۰ درصدی انتشار گازهای گلخانه‌ای تا سال ۲۰۳۰ در مقایسه با سال ۱۹۹۰

- کربن صفر تا سال ۲۰۶۰ با استفاده از ظرفیت جذب جنگل‌ها

- گسترش جنگل‌ها برای جذب سالیانه ۱.۱ تا ۲.۵ گیگاتن دی اکسید کربن تا سال ۲۰۵۰

- کاهش متان با کاهش سالیانه 2 درصد نشت

- ساخت راکتورهای هسته‌ای در داخل کشور و گسترش برق‌آبی در سیبری

- هدف‌گذاری ۲۰۰ هزار تن در سال صادرات هیدروژن آبی به اتحادیه اروپا / آسیا تا سال ۲۰۳۵ (تأخیر به‌دلیل تحریم‌ها)

چالش‌ها:

- وابستگی بالای درآمد دولت به سوخت‌های فسیلی (نفت و گاز)

- گرمایش ۳ برابر سریع‌تر از میانگین جهانی در قطب شمال

- رتبه نخست جهانی سوزاندن گاز مشعل معادل ۸۰ میلیون تن CO₂e در سال

- پتانسیل قابل توجه انرژی‌های تجدیدپذیر

- آتش‌سوزی‌های جنگلی و جنگل‌زدایی

- کند شدن انتقال فناوری‌ها به‌دلیل تحریم‌ها

فرصت‌ها:

- راهبری نیروگاه‌های هسته‌ای در سطح جهان

- پتانسیل ۱ تا ۵ میلیارد دلاری اعتبار کربن در جنگل‌های روسیه

- تولید هیدروژن از گاز طبیعی با ترسیب کربن

- مواد معدنی در قطب شمال ازجمله نیکل / مس برای فناوری سبز

[19]، [20]

عراق

- هدف قطعی: کاهش ۱ تا ۲ درصدی انتشار گازهای گلخانه‌ای تا سال ۲۰۳۵ (در مقایسه با روند موجود)

- هدف مشروط: کاهش ۱۵ درصدی تا سال ۲۰۳۵، منوط به تأمین مالی بین‌المللی ۲۰ میلیارد دلاری

- تدوین برنامه ملی سازگاری با تغییر اقلیم در سال 2022 (توجه به مسائلی نظیر بحران آب، کشاورزی، سلامت، زیرساخت)

- جمع‌آوری گازهای مشعل در منطقه بصره برای تولید برق

- طرح احیای تالاب‌ها در منطقه بین‌‌‌‌‌‌‌النهرین

- پروژه «کمربند سبز»: کاشت درخت در اطراف شهرها برای تثبیت خاک و کنترل گردوغبار

- هدف‌گذاری ۳۰ تا ۳۵ درصد برق تجدیدپذیر تا سال ۲۰۳۰ (با تأکید بر انرژی خورشیدی)

چالش‌ها:

- آسیب‌پذیری شدید اقلیمی (بحران آب، بیابان‌زایی، طوفان‌های گردوغبار)

- وابستگی بالای درآمد دولت به سوخت‌های فسیلی

- نهادهای حکمرانی ضعیف

- ضعف زیرساختی نظیر تلفات بالای شبکه برق

- مناقشات آب‌های فرامرزی

فرصت‌ها:

- پتانسیل قابل توجه انرژی خورشیدی

- جمع‌آوری کاهش گازهای مشعل

- دسترسی به تأمین مالی اقلیمی از طریق صندوق ضرر و زیان

- توسعه فناوری‌های کشاورزی برای مناطق خشک و بیابانی

- احیای تالاب‌ها با هدف افزایش تنوع زیستی، گردشگری و جذب کربن

[21]،

[22]، [23]

عربستان سعودی

- کاهش سالیانه ۲۷۸ میلیون تن انتشار گازهای گلخانه‌ای

- کربن صفر تا سال 2060

- هدف‌گذاری سهم ۵۰ درصدی برق تجدیدپذیر تا سال ۲۰۳۰

- بازار داخلی کربن برای صنایع بزرگ از سال 2023

- شهر هوشمند و آینده‌نگر نئوم با 100 درصد انرژی تجدیدپذیر

- جذب سالیانه ۴۴ میلیون تن دی اکسید کربن تا سال ۲۰۳۵

چالش‌ها:

- مصرف بالای انرژی آب شیرین‌کن‌ها

- کمبود آب (وابستگی بالا به سوخت‌های فسیلی)

- نبود سازگاری لازم با گرمای شدید

- فشار به شبکه برق برای سرمایش در فصل گرم

- صحت‌سنجی ناکافی ادعاهای مربوط به انتشار گازهای گلخانه‌ای / احیای جنگل‌ها

فرصت‌ها:

- پتانسیل قابل توجه انرژی‌های خورشیدی / بادی

- صادرات هیدروژن سبز

- موقعیت استراتژیک بین اتحادیه اروپا / آسیا

- ذخایر بکر معدنی (مس، نیکل، لیتیوم برای زنجیره‌های تأمین خودروهای برقی / باتری)

- توسعه گردشگری تاب‌آوری

- بازیافت پسماندهای صنعتی با رویکرد اقتصاد چرخشی

[24]، [25]، [26]، [27]

قطر

- کربن خنثی تا سال ۲۰۵۰

- کاهش ۲۵ درصدی انتشار گازهای گلخانه‌ای تا سال ۲۰۳۰ (در مقایسه با وضعیت موجود)

- کاهش ۳۰ درصدی انتشار متان تا سال ۲۰۳۰

- هدف قرار دادن ۲۰ درصد از انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد تولید برق تا سال ۲۰۳۰

- افزایش تاب‌آوری در برابر تنش گرمایی

- برنامه ملی سازگاری با تمرکز بر خنک‌سازی شهرها، امنیت آب و سلامت

- به صفر رساندن سوزاندن گاز مشعل تا سال ۲۰۳۰

چالش‌ها:

- وابستگی بالای درآمد دولت به سوخت‌های فسیلی

- آسیب‌پذیری شدید آب‌وهوایی و کاهش بهره‌وری نیروی کار

- کمبود منابع آب و وابستگی به روش‌های انرژی‌بر تأمین آب

- نشت متان در زیرساخت‌های گاز

فرصت‌ها:

- راهبری «گاز طبیعی مایع سبز» با استفاده از گواهینامه گاز طبیعی مایع کم‌‌‌کربن برای بازارهای اتحادیه اروپا / آسیا

- گسترش بازارهای داوطلبانه کربن

- استفاده از زیرساخت‌های فعلی برای صادرات هیدروژن آبی / سبز

- جذب، بهره‌برداری و ذخیره‌سازی کربن به‌ویژه از تأسیسات فرآوری گاز

[28]، [29]، [30]

مصر

- هدف قطعی: کاهش 33 درصدی انتشار گازهای گلخانه‌ای تا سال 2030 (در مقایسه با روند موجود)

- هدف مشروط: کاهش 65 درصدی انتشار تا سال 2030، منوط به تأمین مالی بین‌المللی 246 میلیارد دلاری

۴۲ درصد برق تجدیدپذیر تا سال ۲۰۳۰، با تمرکز بر برق خورشیدی / بادی، پارک خورشیدی بنبان با ظرفیت 1/8 گیگاوات و مزارع بادی خلیج سوئز با ظرفیت 1/7 گیگاوات در حال توسعه

- کاهش خطرات اقلیمی برای کشاورزی نیل، شهرهای ساحلی و امنیت آب

- هدف قرار دادن ۸ درصد از بازار جهانی هیدروژن تا سال ۲۰۳۰

چالش‌ها:

- بحران آب به‌دلیل وابستگی بالای کشور به رود نیل و کاهش دبی آن طی دهه‌های آتی

- آسیب‌پذیری ساحلی به واسطه تغییرات سطح دریا بخش قابل توجهی از اقتصاد کشور را تهدید می‌کند،

- پرداخت یارانه قابل توجه در بخش گاز

- استرس گرمای شهری (دمای قاهره به ۴۸ درجه سانتیگراد رسید)

- عملکرد پایین محصولات کشاورزی نظیر گندم و شور شدن زمین‌های کشاورزی

فرصت‌ها:

- پتانسیل قابل توجه انرژی خورشیدی / بادی

- موقعیت استراتژیک برای صادرات هیدروژن سبز به اتحادیه اروپا / آسیا (دروازه هیدروژن سبز)

- بهره‌برداری از صندوق ضرر و زیان

- توسعه شهرهای پایدار وساختمان‌ها / حمل‌ونقل سبز با تأکید بر پایتخت اداری جدید مصر

[31]، [32]

آفریقای جنوبی

- اوج انتشار گازهای گلخانه‌ای تا سال 2025

- هدف قطعی: انتشار سالیانه در بازه 420-350 میلیون تن CO₂e در سال 2030

- هدف مشروط: انتشار سالیانه 350 میلیون تن CO₂e در سال 2030 (نیاز به 27 میلیارد دلار در سال)

- کربن صفر تا سال 2050 (مشروط به تأمین مالی / انتقال فناوری)

- افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر به
41 درصد تا سال 2030

- کاهش تدریجی زغال سنگ با از رده خارج کردن 10 گیگاوات زغال ‌سنگ تا سال 2030 و توقف پروژه‌های جدید زغال‌سنگ.

- ۴۰ درصد خودروهای برقی در فروش جدید با سرمایه‌گذاری‌های بی‌ام‌و / مرسدس

- توسعه کشاورزی مقاوم در برابر اقلیم با محصولات زراعی مقاوم در برابر خشکسالی نظیر ذرت

- پاکسازی گیاهان مهاجم برای صرفه‌جویی ۵۰ میلیارد لیتر آب در سال

چالش‌ها:

- وابستگی به زغال‌سنگ

- ۳۰۰۰۰۰ شغل در بخش زغال‌سنگ در معرض خطر

- بحران آب بسیار شدید (۲۵۰ شهر با خشکسالی روز صفر روبه‌رو هستند)

- محدودیت‌های شبکه انتقال انرژی تجدیدپذیر

- برای اهداف ۲۰۳۰ به 107 میلیارد دلار نیاز است

- خسارت 3/5 میلیارد دلاری و 461 مرگ به‌دلیل سیلاب‌های سال 2022 در استان کوازولو-ناتال

فرصت‌ها:

- پتانسیل قابل توجه انرژی‌های تجدیدپذیر

- دارا بودن مواد معدنی حیاتی با داشتن ذخایر منگنز و کروم برای باتری‌های خودروهای برقی

- ترسیب کربن با احیای دشت‌ها و مراتع، ۱۰ میلیون هکتار (دشت‌ها و مراتع) می‌تواند ۲۰ میلیون تن دی اکسید کربن در سال را جذب کند.

- قطب تولید خودروهای برقی برای کارخانه‌های نیسان / فولکس واگن

- توسعه نوآوری و فناوری سازگاری با خشکسالی در کشاورزی دیم

- پیشرو در فناوری‌های سازگاری با خشکسالی نظیر تحقیق و توسعه در کشاورزی دیم

[33]، [34]

هند

- کاهش شدت انتشار تولید ناخالص داخلی به میزان ۴۵ درصد کمتر از سطح سال ۲۰۰۵ تا سال ۲۰۳۰

- کربن صفر تا سال 2070

۵۰ درصد برق از منابع غیرفسیلی تا سال ۲۰۳۰

- ایجاد ۲.۵ تا ۳ میلیارد تن جذب کربن معادل CO₂ از طریق جنگل‌ها تا سال ۲۰۳۰

- کربن‌زدایی از راه‌آهن: کربن صفر تا سال ۲۰۳۰؛ ۱۰۰ درصد برق‌رسانی محقق شد (۲۰۲۳)

- احیای ۲۶ میلیون هکتار جنگل تا سال ۲۰۳۰

چالش‌ها:

- وابستگی بالا به منابع زغال‌سنگ (۷۵ درصد برق تولیدی از زغال‌سنگ)

- رتبه ۷ جهانی در شاخص آسیب‌‌‌‌‌‌‌پذیری اقلیمی؛ ۸۰ درصد جمعیت در معرض سیل / خشکسالی قرار دارند.

- کمبود تأمین مالی (تا سال ۲۰۳۰ به ۱ تریلیون دلار نیاز هست در حالی‌که؛ تأمین مالی اقلیمی فعلی کمتر از ۲۰ میلیارد دلار در سال است.)

فرصت‌ها:

- صادرات هیدروژن سبز با هدف قرار دادن بازار 125 میلیارد دلاری تا سال 2030

- راه‌اندازی تجارت کربن در سال 2023 برای صنایع سنگین

- پیشرو در سازگاری با تغییر اقلیم با پوشش 90 درصد سیستم‌های هشدار اولیه و کاهش 90 درصد مرگ‌و‌میر ناشی از طوفان

- بازیافت پسماند‌های الکترونیکی (22 درصد در سال 2023 پردازش شده است)

- رهبری کشورهای در حال توسعه در مذاکرات

- حمایت از کشورهای جنوب جهان و پیشرو در عدالت اقلیمی

[35]، [36]

برزیل

- کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای تا سال ۲۰۲۵ به میزان ۴۸ درصد و تا سال ۲۰۳۰ به میزان ۵۳ درصد در مقایسه با سطح سال ۲۰۰۵

- کربن صفر تا سال ۲۰۵۰

- به صفر رساندن جنگل‌زدایی غیرقانونی تا سال ۲۰۳۰ و کاهش ۷۰ درصدی نرخ جنگل‌زدایی آمازون تا سال ۲۰۲۷

- حفظ سهم بیش از ۸۰ درصد برق تجدیدپذیر (برق آبی / بادی / خورشیدی)

- برنامه کاهش انتشار متان از طریق ایجاد بازار کربن و حمایت از بخش دامداری و کشاورزی

چالش‌ها:

- جنگل‌زدایی در جنگل‌های آمازون

- بحران زمین‌خواری و استخراج غیرقانونی معادن

- آسیب‌پذیری اقلیمی (خسارت ۱۰ میلیارد دلاری سیل در ایالت ریو گرانده دو سول در سال ۲۰۲۳ و آوارگی ۶۰۰ هزار نفر)

فرصت‌ها:

- پتانسیل 120 میلیارد دلاری اقتصاد کربن جنگل تا سال 2030 از طریق بهره‌گیری از اعتبارات کربن

- پیشرو در انرژی تجدیدپذیر

- پروژه‌های پایلوت در حوزه هیدروژن سبز

- قطب زیست‌فناوری صنعتی شامل سوخت‌های زیستی هوانوردی و بیوپلاستیک از نیشکر

[37]، [38]

ترکیه

- هدف قطعی: کاهش ۴۱ درصدی انتشار گازهای گلخانه‌ای تا سال ۲۰۳۰ براساس روند موجود

- بلندمدت: انتشار خالص صفر تا سال ۲۰۵۳

- هدف ۵۲.۹ گیگاواتی انرژی خورشیدی تا سال ۲۰۳۵

- هدف ۲۹.۶ گیگاواتی انرژی بادی تا سال ۲۰۳۵

- کاهش تدریجی سوخت زغال‌سنگ در نیروگاه‌ها و از رده خارج کردن نیروگاه‌های قدیمی

- بازیافت ۶۰ درصد از پسماندهای شهری تا سال ۲۰۳۰ (پروژه پسماند صفر)

چالش‌ها:

- وابستگی قابل توجه به زغال‌سنگ (۳۴ درصد برق) و گاز وارداتی (۴۵ درصد انرژی)

- افزایش معنادار انتشار گازهای گلخانه‌ای طی سال‌های 2019-1990

- افزایش انتشار در پی بازسازی زلزله 2023 به‌دلیل تقاضای سیمان و فولاد

- جنگل‌زدایی و از بین رفتن تنوع زیستی به‌دلیل آتش‌سوزی‌ها و تخریب جنگل

- شکاف تأمین مالی، برای رسیدن به انتشار صفر خالص تا سال ۲۰۵۳ به ۱ تریلیون دلار سرمایه نیاز هست

فرصت‌ها:

- پتانسیل قابل توجه انرژی خورشیدی و انرژی بادی

- جذب سرمایه‌گذاری خارجی در تولید پنل خورشیدی / باتری خودروهای برقی

- کاهش وابستگی به واردات انرژی از طریق توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر / هسته‌ای

- صادرات هیدروژن سبز به اتحادیه اروپا

- راه‌اندازی بازار کربن (2025)

- توسعه گردشگری پایدار و تاب‌آور

[39]،

[40]،

[41]

ترکمنستان

- هدف قطعی: کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای به میزان ۲۰ درصد کمتر از سطح سال ۲۰۱۰ تا سال ۲۰۳۰

- هدف مشروط (حمایت مالی بین‌المللی): کاهش انتشار به میزان ۳۰ درصد کمتر از سطح سال ۲۰۱۰ تا سال ۲۰۳۰

- هدف قرار دادن سهم ۱۰ درصدی تولید برق از انرژی‌های تجدیدپذیر (خورشیدی و بادی) تا سال ۲۰۳۰

جمع‌آوری گازهای همراه نفت (APG) و کاهش فلرینگ با هدف کاهش متان

ارتقای بهره‌وری انرژی از طریق نوسازی نیروگاه‌ها، شبکه‌ها و مصرف نهایی

- برنامه ملی سازگاری با تغییر اقلیم در حال تدوین است

چالش‌ها:

- وابستگی شدید اقتصادی به صادرات گاز

- نبود شفافیت داده‌ها و MRV ضعیف

- مشارکت اندک در دیپلماسی اقلیمی

فرصت‌ها:

- جمع‌آوری گازهای همراه متان

- استفاده از درآمدهای گازی برای گذار کربن

- پتانسیل قابل توجه انرژی خورشیدی و بادی

- بهره‌گیری از منابع مالی بین‌المللی برای ارتقای بهره‌وری آب، تاب‌آوری کشاورزی، حفاظت از سواحل

- ارتقای بهره‌وری انرژی

[42]،

[43]

پاکستان

- هدف قطعی: کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای پیش‌بینی شده تا ۱۵ درصد تا سال ۲۰۳۰ (در مقایسه با روند فعلی)

- هدف مشروط: کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای تا ۵۰ درصد تا سال ۲۰۳۰، منوط به تأمین مالی بین‌المللی (هزینه تخمینی: ۱۰۱ میلیارد دلار)

- ۶۰ درصد انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد تولید برق تا سال ۲۰۳۰ (شامل برق آبی)

- هدف‌گذاری ۳۰ درصدی خودروهای برقی در فروش خودروهای جدید تا سال ۲۰۳۰

- توسعه راه‌حل‌های مبتنی‌بر طبیعت نظیر احیای یک میلیون هکتار از زمین‌های تخریب شده و کاشت ده میلیارد درخت تا سال ۲۰۲۸ (حفاظت از کربن، تنوع زیستی، معیشت)

چالش‌ها:

- آسیب‌پذیری شدید اقلیمی به‌دلیل تشدید سیل، خشکسالی و افزایش سطح دریا

- شکاف عظیم مالی: سازگاری و گذار به سیاست‌های کم‌‌‌کربن تا سال 2030 به 348 میلیارد دلار نیاز دارد.

- ضعف داده‌های اقلیمی، ارزیابی آسیب‌پذیری و سیستم‌های MRV ضعیف

- آسیب‌پذیری بالا در بخش کشاورزی به‌دلیل کمبود آب، بارندگی نامنظم و استرس گرمایی (حدود 40 درصد نیروی کار کشور)

فرصت‌ها:

- تأمین مالی از طریق صندوق ضرر و زیان

- پتانسیل قابل توجه انرژی خورشیدی و بادی

- پتانسیل مدیریت مشترک ریسک اقلیمی (مثلاً پیش‌بینی سیل، پایش یخچال‌های طبیعی) و تجارت انرژی با همسایگان

[44]،

[45]

اندونزی

- هدف قطعی: کاهش 31/89 درصدی انتشار گازهای گلخانه‌ای تا سال 2030 (در مقایسه با روند موجود)

- هدف مشروط: کاهش 43/2 درصدی انتشار تا سال 2030، منوط به تأمین مالی بین‌المللی

- کربن صفر تا سال ۲۰۶۰

- توقف جنگل‌زدایی با ممنوعیت دائمی برداشت جنگل‌ها

- نصب 2/4 گیگاوات انرژی زمین‌گرمایی و هدف‌گذاری 8 گیگاواتی تا سال 2030

- کاهش تدریجی زغال سنگ با از رده خارج کردن 15 نیروگاه زغال سنگ و ممنوعیت صادرات زغال سنگ از سال ۲۰۲۲

- جابه‌جایی پایتخت به‌دلیل تغییرات سطح دریا

- تثبیت کربن با توسعه جنگل‌های حرا

- نیروگاه خورشیدی شناور سیراتا با ظرفیت ۳۶۱ مگاوات (بزرگ‌ترین نیروگاه شناور جنوب شرقی آسیا)

چالش‌ها:

- جنگل‌زدایی و آتش‌سوزی‌های جنگلی

- وابستگی قابل توجه به زغال‌سنگ (۶۱ درصد برق از زغال‌سنگ تولید می‌شود)

- آسیب‌پذیری بالا به‌دلیل خطرهایی نظیر سیلاب‌ها و افزایش سطح دریا

- برای اهداف ۲۰۳۰ به ۳۶۵ میلیارد دلار نیاز است؛ در حالی که جریان مالی اقلیمی فعلی کمتر از ۱۰ میلیارد دلار در سال است.

فرصت‌ها:

- پتانسیل سالیانه ۱ میلیارد دلاری در بخش اعتبارات کربن جنگل‌ها

- وجود مواد معدنی حیاتی نظیر رتبه نخست ذخایر نیکل جهان برای باتری‌های خودروهای برقی

- پتانسیل قابل توجه زمین‌گرمایی (۲۹ گیگاوات) و برق‌آبی

- تأمین مالی کربن از طریق توسعه جنگل‌های حرا

- توسعه روغن پالم پایدار

[46]، [47]،

[48]

ارمنستان

- هدف قطعی: کاهش 40 درصد انتشار نسبت به وضع موجود تا سال 2030

- هدف مشروط: کاهش 60 درصد تا 70 درصد انتشار نسبت به وضع موجود تا سال 2030 (کمک بین‌المللی)

- افزایش 50 درصد راندمان آبیاری

- کاشت 10 میلیون درخت تا سال 2030 (2/3 تا سال 2023 انجام شده)

چالش‌ها:

- وابستگی به روسیه برای گاز / سوخت هسته‌ای

- کمبود آب (70 درصد رودخانه‌ها در تابستان خشک می‌شوند)

- آسیب‌پذیری کشاورزی در بخش کشاورزی به‌دلیل تهدیدهای خشکسالی و تگرگ

- جنگل‌زدایی و فرسایش خاک (قطع غیرقانونی ۲۵ درصد از جنگل‌ها را تخریب می‌کند)

فرصت‌ها:

- ظرفیت مناسب برای انرژی خورشیدی

- پتانسیل هیدروژن سبز (پروژه‌های آزمایشی با حمایت اتحادیه اروپا)

- معدن‌کاری پایدار (ذخایر مس / مولیبدن)

- توسعه اقتصاد طبیعت‌گردی با حفاظت از نقاط مهم تنوع زیستی برای گردشگری کم‌کربن

[49]، [50]

آذربایجان

- هدف قطعی: کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای به میزان 35 درصد تا سال 2030 و 40 درصد تا سال 2050 در مقایسه با سال پایه 1990

- هدف مشروط (به حمایت مالی بین‌المللی و انتقال فناوری): کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای به میزان
40 درصد تا سال 2040 در مقایسه با سال پایه 1990

- کاهش انتشار متان به میزان
30 درصد تا سال 2030 در مقایسه با سطح سال 2020 (همسو با تعهد جهانی متان)

- افزایش سهم ظرفیت نصب شده انرژی‌های تجدیدپذیر در کل ظرفیت تولید برق به
۳۰ درصد تا سال ۲۰۳۰.

- تشخیص و تعمیر نشتی در نفت / گاز، کاهش فلرینگ.

- کاهش متان محل دفن پسماند و توسعه بازیافت / تبدیل پسماند به انرژی.

- گسترش پوشش جنگلی به‌عنوان جاذب کربن و مبارزه با بیابان‌زایی.

- تدوین برنامه ملی سازگاری با تغییر اقلیم در سال 2024 (توجه به مسائلی نظیر بحران آب، کشاورزی، بلایای اقلیمی، زیست بوم ساحلی)

چالش‌ها:

- وابستگی اقتصادی به منابع انرژی فسیلی

- زیرساخت‌های قدیمی نفت / گاز

- شکاف تأمین مالی

- نوسان‌های سطح دریای خزر

فرصت‌ها:

- میزبانی کاپ 29 تسهیل‌‌کننده مشارکت‌های بین‌المللی آتی خواهد بود.

- پتانسیل صادرات انرژی سبز به اروپا

[51]، [52]،

[53]

قزاقستان

- هدف قطعی: کاهش 15 درصد انتشار تا سال ۲۰۳۰ در مقایسه با سال ۱۹۹۰

- هدف مشروط: کاهش 25 درصد انتشار تا سال ۲۰۳۰ در مقایسه با سال ۱۹۹۰ (با کمک بین‌المللی)

- کربن صفر تا سال 2060

- 15 درصد برق تجدیدپذیر تا سال ۲۰۳۰ (۳۰ درصد تا سال ۲۰۳۵)

- کاهش ۳۰ درصدی انتشار متان نفت / گاز تا سال ۲۰۳۰ (امضاکننده تعهد جهانی متان)

- 2/4 گیگاوات انرژی تجدیدپذیر عملیاتی تا سال 2024 و هدف‌گذاری 5/5 گیگاواتی بادی / خورشیدی تا سال ۲۰۳۰

- هدف‌گذاری کاشت ۲ میلیارد درخت تا پایان سال ۲۰۲۵

- احداث اولین نیروگاه هسته‌ای تا سال ۲۰۳۵

چالش‌ها:

- وابستگی 70 درصد تولید برق به منابع زغال‌سنگ

- بحران آب (طی سه دهه اخیر دریای آرال ۹۰ درصد حجم خود را از دست داده؛ ۵۰ درصد یخچال‌های طبیعی عقب‌نشینی کرده‌اند)

- یکی از بزرگتربن تولیدکنندگان متان در جهان به‌دلیل زیرساخت‌های فرسوده شده

- تخریب زمین و توسعه طوفان‌های گردوغبار

- وابستگی معنادار اقتصادی به منابع نفت / گاز

فرصت‌ها:

- پتانسیل قابل توجه انرژی‌های تجدیدپذیر خورشیدی و بادی

- ذخایر معدنی حیاتی (تولیدکننده نخست اورانیوم در جهان و 12 درصد از ذخایر کروم جهانی برای فناوری‌های سبز)

- موقعیت ژئوپلیتیکی مناسب برای صادرات هیدروژن سبز به چین و اروپا

- احیای گسترده مراتع

- ایجاد سامانه تجارت انتشار از سال 2013 (پوشش 40 درصد انتشارات ملی)

[54]، [55]

بررسی تجارب کشورهای مختلف در جدول بیانگر نکات زیر است:

- برخی کشورها (آذربایجان، ترکمنستان، پاکستان، ترکیه، عراق، مصر، اندونزی) در سند مشارکت تعیین شده ملی خود تعهدات‌شان را در دو قالب مشروط و غیرمشروط اعلام کردند نشانگر آن است که دستیابی به اهداف مدنظر نیازمند تأمین مالی بین‌المللی توسط کشورهای توسعه‌یافته در قالب تعهدات بین‌المللی طی سال‌های آتی است.

- برخی کشورها تعهداتی را برای دستیابی به کربن صفر در سال‌های 2050 (برزیل و آفریقای جنوبی)، 2060 (چین، روسیه، اندونزی و عربستان سعودی) و 2070 (هند) تعیین کرده‌اند.

- در برخی کشورها (عربستان سعودی، ترکمنستان و عراق) هر چند در حال حاضر انرژی‌های تجدیدپذیر سهم اندکی دارد اما اهداف بلندپروازانه‌ای را برای سالیان آتی تعیین کرده‌اند.

- برخی کشورها (چین، روسیه، برزیل، اندونزی و آذربایجان) به حفاظت از جنگل‌ها و جلوگیری از تخریب آن به‌عنوان یکی از ذخایر اصلی تثبیت کربن و فرصت‌های اقتصادی اعتبارات کربن حاصله از آن توجه ویژه کرده‌اند.

- در برخی کشورها (روسیه، قطر و عراق) گازهای مشعل یکی از منابع اصلی انتشار گازهای گلخانه‌ای است. در این بین کشور قطر هدف به صفر رساندن این گازها را تا سال 2030 تعیین کرده است.

- چین از معدود کشورهایی است که تولید هیدروژن سبز را در مقیاس عملیاتی اجرا کرده است. کشور مصر نیز اهداف بلندپروازانه‌ای را برای توسعه هیدروژن سبز تعیین کرده است. البته برخی کشورها (ترکیه، هند، عربستان سعودی و قطر) به‌دلیل دسترسی به منابع آبی، موقعیت ژئوپلیتیک و پتانسیل قابل توجه تولید انرژی‌های تجدیدپذیر ظرفیت مناسبی برای توسعه هیدروژن طی سال‌های آتی خواهند داشت. روسیه نیز به‌دلیل ذخایر عظیم گازی بیشتر بر تولید و صادرات هیدروژن آبی به اتحادیه اروپا / آسیا متمرکز شده است.

- یکی از فرصت‌های آتی در حوزه تغییر اقلیم وجود ذخایر معدنی مورد نیاز فناوری‌های سبز به‌ویژه باتری‌ها و سلول‌های خورشیدی در کشورهای جهان است. در این بین عربستان سعودی، اندونزی، آفریقای جنوبی و روسیه دارای ذخایر بکر معدنی نیکل، مس، کروم و لیتیوم برای زنجیره‌های تأمین خودروهای برقی / باتری و فناوری‌های سبز هستند و کشور چین در حال حاضر، هم در نقش استخراج و هم در بخش فرآوری، نقش کلیدی ایفا می‌کند.

- کشورهای مختلف در معرض آسیب‌پذیری‌های اقلیمی به دلایلی نظیر تشدید سیل، خشکسالی و افزایش سطح دریا هستند. کمبود آب، بارندگی نامنظم و استرس گرمایی پیامدهای منفی را بر بخش کشاورزی در کشورهایی نظیر مصر و پاکستان وارد کرده و موجب کاهش عملکرد محصولات کشاورزی نظیر گندم شده است. از طرف دیگر، آسیب‌پذیری ساحلی به واسطه تغییرات سطح دریا بخش قابل توجهی از اقتصادهای کشورهایی نظیر مصر، اندونزی و قطر را تهدید می‌کند. علاوه‌بر این، سیلاب‌ها طی سالیان اخیر خسارت‌های قابل توجه و بعضاً جبران‌ناپذیری را در کشورهایی نظیر هند، پاکستان و برزیل وارد کرده است.

- توسعه فناوری‌های نوین نقشی کلیدی در اجرای تعهدات کاهش انتشار و سازگاری با تغییر اقلیم دارد. ذخیره‌سازی انرژی و بهره‌وری مبتنی‌بر هوش مصنوعی در کشور چین، توسعه زیست‌فناوری صنعتی در کشور برزیل و توسعه فناوری‌های سازگاری با خشکسالی در کشور آفریقای جنوبی مثال‌هایی از اهمیت جایگاه فناوری در این حوزه است. هرچند انتقال فناوری در کشور روسیه به‌دلیل تحریم‌های بین‌المللی کند شده است و ممکن است اثر خود را در اجرایی‌سازی تعهدات بین‌المللی این کشور طی سال‌های آینده نشان دهد اما در صورت هوشمندی ایران می‌تواند زمینه همکاری‌های مشترک بین دو کشور ایران و روسیه را فراهم کند.

- برقی‌سازی در صنایع خودروسازی و حمل‌ونقل در بخش‌های مختلف دنیا به روندی غیرقابل چشم‌پوشی تبدیل شده است. برخی کشورها نظیر پاکستان و آفریقای جنوبی سهم مشخصی را در تولیدهای جدید به خودروهای برقی اختصاص داده و اهدافی را در این زمینه طی سالیان آتی تعیین کرده‌اند. چین نیز به‌عنوان سرآمد این حوزه در سال 2024 فروش 11 میلیون خودروی برقی را تجربه کرد و پیش‌بینی می‌شود تا سال 2030 به 20 میلیون خودروی برقی برسد که 76 درصد از فروش خودروهای جدید را تشکیل خواهد داد.

5. ظرفیت‌های همکاری منطقه‌ای تغییر اقلیم برای کشور ایران

با توجه به بررسی اهداف، اقدام‌ها، چالش‌ها و فرصت‌های کشورهای مختلف در حوزه تغییر اقلیم که در بخش قبلی صورت گرفت می‌توان ظرفیت‌های همکاری منطقه‌ای را برای کشور احصا کرد. بر این اساس، در جدول 4 ظرفیت‌های همکاری ایران به طور مجزا برای هر کشور ارائه شده است.

جدول 4. ظرفیت‌های همکاری منطقه‌ای تغییر اقلیم برای کشور ایران

کشور	ظرفیت‌های همکاری
چین	- توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر با تأکید بر انرژی خورشیدی - ارتقای بهره‌وری انرژی با همکاری در نوسازی زیرساخت‌های انرژی فرسوده ایران (نیروگاه‌ها، شبکه‌های برق) و فرایندهای صنعتی و ساختمان‌ها - کنترل طوفان‌های گردوغبار با اشتراک‌گذاری داده‌های پایش، فناوری‌های پیش‌بینی و سیستم‌های هشدار اولیه و انجام تحقیقات مشترک و پروژه‌های آزمایشی درخصوص کنترل بیابان‌زایی و جنگل‌کاری / احیای جنگل - توسعه حمل‌ونقل سبز به‌وسیله برقی کردن ناوگان اتوبوسرانی و توسعه سیستم‌های ریلی شهری با استفاده از فناوری و تأمین مالی چین، گسترش شبکه‌های ریلی به‌عنوان جایگزینی با انتشار کمتر گازهای گلخانه‌ای برای حمل‌ونقل جاده‌ای و همکاری در ایجاد کارخانه‌های مونتاژ وسایل‌‌نقلیه الکتریکی و تولید هیدروژن سبز به‌عنوان سوخت جایگزین کشتیرانی در حمل‌ونقل دریایی - توسعه دیپلماسی اقلیمی جنوب-جنوب: در مقابل کشورهای توسعه‌یافته با تأکید بر اصل مسئولیت‌های مشترک اما متمایز و لزوم تأمین مالی و انتقال فناوری توسط کشورهای توسعه‌یافته و مخالفت با سیاست‌های اقلیمی که به‌عنوان ابزار سیاسی استفاده می‌شوند - توسعه کریدور حمل‌ونقل شرق-غرب: توسعه این راهگذر می‌تواند موجب ارتقای بهره‌وری انرژی نسبت به مسیرهای موجود حمل‌ونقلی و کاهش مجموع انتشار گازهای گلخانه‌ای به ازای هر کیلومتر شود
روسیه	- کربن‌زدایی و ارتقای بهره‌وری: در بخش نفت و گاز با تأکید بر موضوع‌هایی نظیر جمع‌آوری گازهای مشعل، نوسازی زیرساخت‌های استخراج، پالایش و خط لوله برای کاهش اتلاف انرژی و جذب، بهره‌برداری و ذخیره‌سازی کربن به‌ویژه با افزایش بازیافت نفت و تولید هیدروژن آبی - احداث نیروگاه‌های هسته‌ای: انرژی هسته‌ای یک منبع برق کم‌‌کربن است که می‌تواند موجب کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی در تولید برق شود - پژوهش و پایش علمی مشترک: در موضوع‌هایی نظیر تأثیر تغییر اقلیم بر اکوسیستم‌های مشترک (مانند دریای خزر)، تغییرات سطح دریا و حفاظت از محیط‌زیست دریای خزر - توسعه دیپلماسی اقلیمی جنوب-جنوب با تأکید بر اهمیت نقش گاز طبیعی در گذار کم‌کربن، مقاومت در برابر اهداف بلندپروازانه کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، حمایت از فناوری‌هایی مانند هسته‌ای و تأکید بر اصل مسئولیت‌های مشترک اما متمایز - توسعه کریدور حمل‌ونقل شمال-جنوب: ترویج این مسیر چندوجهی به‌عنوان جایگزینی با بهره‌وری انرژی بیشتر برای مسیرهای دریایی سنتی برای تجارت اوراسیا، که باعث کاهش مجموع انتشار گازهای گلخانه‌ای به ازای هر کیلومتر می‌شود
هند	- توسعه انرژی تجدیدپذیر با تأکید بر انرژی خورشیدی با تمرکز بر بند چابهار برای بهره‌گیری از انرژی خورشیدی در عملیات بندری - مدیریت طوفان‌های گردوغبار با توجه به شکل‌گیری طوفان‌های در جنوب غربی آسیا با تمرکز بر به اشتراک گذاشتن داده‌های پایش و مدل‌های پیش‌بینی و تبادل تجربه‌ها در مورد احیای زمین و روش‌های جنگل‌کاری - توسعه دیپلماسی اقلیمی جنوب-جنوب با تأکید بر مسئولیت تاریخی کشورهای توسعه‌یافته در انتشار گازهای گلخانه‌ای، ضرورت تأمین مالی و انتقال فناوری از کشورهای توسعه‌یافته به کشورهای در حال توسعه و تمرکز بر سازگاری با برجسته کردن آسیب‌پذیری اقلیمی با بهره‌گیری از همکاری کشورهای همسو نظیر گروه ۷۷ و گروه کشورهای در حال توسعه همسو (LMDC) - حمل‌ونقل پایدار با تمرکز بر برقی‌کردن ریلی و توسعه بندر چابهار و کریدور شمال-جنوب که منجر به مسیرهای تجاری کوتاه‌تر و کارآمدتر و متعاقباً کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای می‌شود
عراق	- مدیریت آب‌های فرامرزی با تمرکز بر استفاده از رودخانه‌های مشترک و کنترل آلودگی‌ها با توجه به چالش‌های مشترک نظیر خشکسالی‌های شدید و احیای تالاب‌ها با تأکید بر تنوع زیستی و تاب‌آوری اقلیمی و کاهش طوفان‌های گردوغبار - مدیریت طوفان‌های گردوغبار با پژوهش و پایش مشترک برای به اشتراک‌گذاری داده‌ها در مورد منشأ طوفان، مسیرها و شدت آن و ایجاد سیستم‌های هشدار اولیه، توسعه، جنگل‌کاری / احیای پوشش گیاهی و کنترل کانون‌های گردوغبار نظیر تالاب هورالعظیم - کاهش خطر بلایا و سازگاری با تأکید بر به اشتراک گذاشتن تجربه‌ها و استراتژی‌ها برای مقابله با موج‌های گرمای فزاینده و مدیریت سیلاب‌ها
قطر	- کاهش گاز مشعل و کاهش متان با جمع‌آوری گاز مشعل برای تولید برق یا تزریق مجدد، اجرای برنامه‌های تشخیص و تعمیر نشتی در خطوط لوله و تأسیسات و توسعه راهبردهای ملی کاهش متان - جذب، بهره‌برداری و ذخیره‌سازی کربن با به اشتراک گذاشتن یافته‌های تحقیق و توسعه، تجربه‌های پروژه‌های آزمایشی و بررسی سرمایه‌گذاری‌های مشترک، به‌ویژه برای جذب ₂CO از تولید LNG یا تأسیسات فرآوری گاز و تولید هیدروژن آبی / سبز - مدیریت طوفان‌های گردوغبار با به اشتراک‌گذاری داده‌های پایش، مدل‌های پیش‌بینی و سیستم‌های هشدار اولیه - حفاظت از محیط‌زیست دریایی خلیج فارس در برابر آلودگی (نشت نفت، تخلیه آب نمک از نمک‌زدایی، پسماند‌های صنعتی) و آثار اقلیمی (گرمایش، اسیدی شدن، افزایش سطح دریا) با انجام تحقیقات مشترک در مورد آثار تنوع زیستی دریایی، برنامه‌های پایش آلودگی و هماهنگی در واکنش به نشت نفت و مدیریت پایدار شیلات تحت تنش اقلیمی - توسعه دیپلماسی اقلیمی جنوب- جنوب با تأکید بر گاز طبیعی به‌عنوان سوخت واسط در گذار انرژی و مقابله با سیاست‌های تبعیض‌آمیز اقلیمی که تولیدکنندگان سوخت فسیلی را هدف قرار می‌دهد
پاکستان	- مدیریت طوفان‌های گردوغبار با به اشتراک‌گذاری داده‌های پایش، مدل‌های پیش‌بینی و سیستم‌های هشدار اولیه، احیای پوشش گیاهی برای تثبیت خاک و مشارکت در مجامع منطقه‌ای نظیر ائتلاف مقابله با گردوغبار ذیل کنوانسیون مقابله با بیابان‌زایی سازمان ملل متحد - هماهنگی در واکنش به مخاطرات اقلیمی به‌ویژه سیلاب‌ها با پایش مشترک آب و هوای نامساعد در حوضه‌های آبریز مشترک و به اشتراک‌گذاری استراتژی‌های بهداشت عمومی در قبال افزایش دما
ترکیه	- مدیریت آب‌های فرامرزی با تمرکز بر استفاده از رودخانه‌های مشترک و کنترل آلودگی‌ها - مدیریت طوفان‌های گردوغبار با به اشتراک‌گذاری داده‌های پایش، مدل‌های پیش‌بینی و سیستم‌های هشدار اولیه، بهره‌گیری از ابتکارات منطقه‌ای نظیر ائتلاف مقابله با گردوغبار ذیل کنوانسیون مقابله با بیابان‌زایی سازمان ملل متحد برای احیای زمین‌های تخریب شده - توسعه جنگل‌داری و حفاظت از تنوع زیستی در اکوسیستم‌های فرامرزی نظیر مدیریت آتش‌سوزی‌های جنگلی - توسعه دیپلماسی اقلیمی جنوب- جنوب با تأکید بر گاز طبیعی به‌عنوان سوخت واسط در گذار انرژی، تأکید بر لزوم تأمین مالی اقلیمی برای کشورهای در حال توسعه با تأکید بر اصل مسئولیت‌های مشترک اما متمایز با هماهنگی از طریق سازمان همکاری اقتصادی (اکو) و گروه هشت کشور اسلامی در حال توسعه (D-8)
مصر	- حفاظت از محیط‌زیست دریایی با تأکید بر معضلاتی نظیر افزایش سطح دریا و آلودگی دریا و همکاری‌های تحقیقاتی در مورد احیای جنگل‌های حرا به‌عنوان جاذب کربن و انجام مبادلات فنی تحت‌نظر سازمان منطقه‌ای حفاظت از محیط‌زیست دریایی (ROPME) - تبادل تجربه‌های موفق و ناموفق در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر - نوآوری در زمینه سازگاری با کمبود آب با تأکید بر استفاده مجدد از فاضلاب و کشاورزی مقاوم در برابر خشکسالی - توسعه دیپلماسی اقلیمی جنوب-جنوب با تمرکز بر گاز طبیعی به‌عنوان سوخت واسط در گذار انرژی، ضرورت تأمین مالی اقلیمی ازسوی کشورهای توسعه‌یافته و حمایت از کشورهای آسیب‌پذیر در سازگاری با تغییرات اقلیمی با تأکید بر اصل مسئولیت‌های مشترک اما متمایز
آذربایجان	- حفاظت از محیط‌زیست دریای خزر با تأکید بر موضوع‌هایی نظیر کاهش سریع سطح آب دریا، کاهش کیفیت آب به‌دلیل پسماندهای صنعتی، آلودگی‌های نفتی، ریزپلاستیک‌ها و شوری با بهره‌گیری از برنامه محیط‌زیست دریای خزر - توسعه نیروگاه‌های برق آبی برای مدیریت مشترک سدهای رودخانه‌ای مرزی (به‌عنوان مثال، سد قیز قلعه سی) - حفاظت از تنوع زیستی در زیستگاه‌های فرامرزی نظیر جنگل‌های هیرکانی - اتخاذ موضع مشترک در دیپلماسی اقلیمی با تمرکز بر گاز طبیعی به‌عنوان سوخت واسط در گذار انرژی و ضرورت تأمین مالی اقلیمی ازسوی کشورهای توسعه‌یافته از طریق سازمان همکاری اقتصادی (اکو) و اجلاس خزر
ترکمنستان	- مدیریت طوفان‌های گردوغبار با توجه به خشک شدن دریاچه آرال و دریاچه‌های هامون با ایجاد سیستم‌های هشدار اولیه و احیای پوشش گیاهی فرامرزی از طریق بهره‌گیری از ابتکارات منطقه‌ای نظیر ائتلاف مقابله با گردوغبار ذیل کنوانسیون مقابله با بیابان‌زایی سازمان ملل متحد - حفاظت از محیط‌زیست دریای خزر با توجه به افت سطح دریا، آلودگی پسماندهای نفتی / صنعتی و از بین رفتن تنوع زیستی - کربن‌زدایی از سوخت‌هایی فسیلی با تأکید بر جمع‌آوری گازهای مشعل
اندونزی	- توسعه انرژی تجدیدپذیر و انتقال فناوری به‌ویژه در حوزه زمین گرمایی با توجه به تجربه‌های گسترده اندونزی - توسعه دیپلماسی اقلیمی جنوب-جنوب با تأکید بر ضرورت تأمین مالی اقلیمی از سوی کشورهای توسعه‌یافته و حمایت از سازگاری در کشورهای آسیب‌پذیر از طریق گروه 77 و سازمان همکاری اسلامی با تأکید بر عدالت اقلیمی و اصل مسئولیت‌های مشترک اما متمایز - مدیریت جنگل و تنوع زیستی با تأکید بر احیای جنگل‌های حرا و مقابله با آتش‌سوزی‌های جنگلی - کاهش مخاطرات اقلیمی با ارتقای راهبردهای سازگاری از طریق بهره‌گیری از سیستم‌های هشدار اولیه سونامی / سیل اندونزی و ارتقای سازگاری محصولات کشاورزی نظیر برنج مقاوم در برابر شوری اندونزی
آفریقای جنوبی	- توسعه دیپلماسی اقلیمی جنوب-جنوب با تأکید بر تأمین مالی اقلیمی از تولیدکنندگان تاریخی گازهای گلخانه‌ای، تسهیل سازوکارهای انتقال فناوری برای کشورهای در حال توسعه، فشار مشترک برای تأمین مالی سبز جایگزین (به‌عنوان مثال، بانک توسعه نوین بریکس) برای دور زدن نهادهای تحت سلطه غرب در گروه بریکس - تقویت تاب‌آوری در برابر خشکسالی با تأکید بر بازیافت آب از فاضلاب در بخش معدن / کشاورزی و محصولات مقاوم در برابر خشکسالی به‌دلیل تنش‌های آبی مشابه - کربن‌زدایی در بخش معدن با تأکید بر برق‌رسانی به عملیات معدنی و احیای محیط‌زیستی معادن - تنوع زیستی و مبارزه با بیابان‌زایی با تبادل آموزش برای پارک‌هایی که با تنش‌های اقلیمی مواجه هستند نظیر پارک کروگر آفریقای جنوبی
برزیل	- ارزش‌افزایی از پسماندهای کشاورزی با تأکید بر مزارع نیشکر با افزایش برداشت سبز و تولید سوخت زیستی - اتخاذ موضع مشترک در دیپلماسی اقلیمی با تأکید بر تأمین مالی اقلیمی از تولیدکنندگان تاریخی گازهای گلخانه‌ای، مخالفت با تعرفه‌های جهانی سبز و فشار مشترک برای تأمین مالی سبز جایگزین (به‌عنوان مثال، بانک توسعه نوین بریکس) برای دور زدن نهادهای تحت سلطه غرب در گروه بریکس - حفاظت و احیای جنگل‌ها با توجه به تجربه‌های حفاظت از جنگل‌های آمازون برزیل و جنگل‌های زاگرس / هیرکانی ایران در برابر تغییرات اقلیمی با به اشتراک‌گذاری دانش نظیر سیستم‌های پایش ماهواره‌ای برزیل - کربن‌زدایی بخش صنعتی با تأکید بر همکاری در زمینه فولاد مبتنی‌بر هیدروژن (پروژه‌های آزمایشی برزیل) و جذب کربن برای سیمان برای تولید فولاد و کربن سبز - جمع‌آوری گازهای مشعل از طریق به اشتراک‌گذاری فناوری
عربستان سعودی	- مدیریت طوفان‌های گردوغبار با تمرکز بر ایجاد سیستم‌های هشدار اولیه مشترک از طریق ائتلاف مقابله با گردوغبار ذیل کنوانسیون مقابله با بیابان‌زایی سازمان ملل متحد و احیای جنگل‌ها در مناطق منشأ - حفاظت از محیط‌زیست دریایی در برابر تهدیدهایی نظیر سفید شدن مرجان‌ها، خطرهای نشت نفت تحت نظر سازمان منطقه‌ای حفاظت از محیط‌زیست دریا و افزایش سطح دریا و احیای جنگل‌های حرا برای ترسیب کربن - کربن‌زدایی از سوخت‌های فسیلی با تأکید بر جمع‌آوری گازهای مشعل، کاهش متان با به اشتراک گذاشتن فناوری تشخیص نشت و نظارت ماهواره‌ای و تحقیق و توسعه مشترک برای تأسیسات نفت / گاز در زمینه جذب، بهره‌برداری و ذخیره‌سازی کربن - توسعه دیپلماسی اقلیمی جنوب-جنوب با تأکید بر گاز طبیعی به‌عنوان سوخت واسط در گذار انرژی و حمایت از «گذار فراگیر» برای محافظت از اقتصادهای نفتی با تأکید بر اصل مسئولیت‌های مشترک اما متمایز از طریق هماهنگی اوپک پلاس
ارمنستان	- مدیریت آب‌های فرامرزی با تمرکز بر استفاده از رودخانه ارس و کنترل آلودگی‌ها با کاهش زهاب‌های کشاورزی / معدنی - توسعه فرامرزی انرژی‌های تجدیدپذیر با بهره‌گیری از فناوری فتوولتائیک ایران - بهینه‌سازی عملیات برق آبی در مقیاس کوچک در مناطق مشترک - ارتقای اطفای حریق جنگل‌ها با تدوین پروتکل‌های مشترک برای جنگل‌های سیونیک (ارمنستان) و آذربایجان شرقی (ایران) - توسعه حمل‌ونقل پایدار با توسعه زیرساخت‌های شارژ خودروهای برقی در بزرگراه ایران-ارمنستان - حفاظت از تنوع زیستی رودخانه ارس با تمرکز بر حفاظت فرامرزی از پرندگان مهاجر - ابتکارات مشترک برای احیای جنگل‌های تخریب شده در جلفا (ایران) و مغری (ارمنستان)
قزاقستان	- حفاظت از محیط‌زیست دریای خزر با تمرکز بر کاهش سطح دریا، آلودگی پسماندهای نفتی / صنعتی و از بین رفتن تنوع زیستی در معرض خطر انقراض - بهره‌گیری از تجربه‌های قزاقستان در احیای دریای آرال شمالی در بحران‌های مشابه نظیر دریاچه ارومیه - مدیریت طوفان‌های گردوغبار با تمرکز بر ایجاد سیستم‌های هشدار اولیه مشترک از طریق ائتلاف مقابله با گردوغبار ذیل کنوانسیون مقابله با بیابان‌زایی سازمان ملل متحد و احیای کانون‌های مشترک گردوغبار (کویر آرال‌قوم قزاقستان و حوضه سیستان ایران)

مأخذ: نگارنده.

6. جمع‌بندی و ارائه پیشنهادها

تغییرات اقلیمی با شواهد غیرقابل انکار مانند افزایش سطح دریاها، وقوع توفان‌های ویرانگر (ازجمله سونامی)، گرمایش جهانی، آتش‌سوزی گسترده جنگل‌ها و گسترش بیابان‌ها، به یک چالش عمده محیط‌زیستی تبدیل شده است. این معضلات، ماهیتی فرامرزی دارند و حل مؤثر آنها مستلزم همکاری گسترده بین‌المللی است. کشورهای توسعه‌یافته - که سهم تاریخی بیش از پنجاه درصد در انتشار گازهای گلخانه‌ای جهان داشته‌اند - به دلایلی مانند وابستگی کمتر اقتصادشان به سوخت‌های فسیلی، دسترسی به فناوری‌های نوین و افزایش بهره‌وری، سیاست‌ها و اقدام‌های پیشگامانه‌ای را برای کاهش انتشار اتخاذ کرده‌اند و آسیب‌پذیری کمتری در برابر پیامدهای تغییرات اقلیمی خواهند داشت. در مقابل، کشورهای در حال توسعه که سهم‌شان در انتشار گازهای گلخانه‌ای طی دهه اخیر به‌طور چشم‌گیری افزایش‌یافته، از یک‌سو به‌دلیل زیرساخت‌های ضعیف‌تر، تاب‌آوری کمتری در برابر مخاطرات اقلیمی دارند و ازسوی دیگر، در معرض «خسارات فرامرزی ناشی از اقدام‌های جهانی کاهش انتشار» قرار می‌گیرند. این امر، لزوم حمایت مالی و فناوری کشورهای توسعه‌یافته از کشورهای در حال توسعه را برای اجرای اقدام‌های اقلیمی در دو حوزه کاهش انتشار و سازگاری با تغییرات اقلیمی آشکار می‌سازد.

همچنین، اکثر کشورهای منطقه خاورمیانه در معرض آسیب‌های شدید ناشی از تغییرات اقلیمی نظیر افزایش امواج گرمایی، کاهش بارندگی، خشکسالی‌های طولانی‌مدت، طوفان‌های گردوغبار، سیلاب‌های مخرب‌تر و بالا آمدن سطح دریاها قرار دارند. بررسی این پیامدها تأکید می‌کند که چالش‌هایی مانند کم‌آبی و امواج گرمای گسترده، فراتر از مرزهای ملی هستند و نیازمند اتخاذ رویکردهای مشترک در سیاستگذاری و فعال‌سازی دیپلماسی اقلیمی برای پیشگیری از تنش‌ها و تضمین مدیریت پایدار منابع مشترک می‌باشند [۳]. همکاری‌های منطقه‌ای علاوه‌بر این، زمینه‌ساز تسهیل تبادل دانش، انتقال فناوری و تقویت نوآوری می‌شود. این امر به کلیه کشورها، به‌ویژه کشورهایی با ظرفیت سازگاری پایین‌تر، کمک می‌کند تا به‌طور مؤثرتری با چالش‌های اقلیمی مقابله کنند. اقدام هماهنگ منطقه‌ای همچنین می‌تواند صدای جمعی کشورهای در حال توسعه به‌ویژه در خاورمیانه را در عرصه دیپلماسی اقلیمی جهانی و در دسترسی به منابع مالی بین‌المللی مرتبط با اقلیم، تقویت کند. گزارش حاضر سعی کرده است ضمن بررسی پیشینه پژوهشی و تقنینی موضوع مدیریت تغییرات اقلیمی، چالش‌ها و فرصت‌های کشور در حوزه تغییر اقلیم را ارزیابی کرده، سپس نگاهی به اهداف، اقدام‌ها، چالش‌ها و فرصت‌های کشورهای مختلف در حوزه تغییر اقلیم انداخته و براساس آن ظرفیت‌های همکاری مشترک جنوب-جنوب با کشورهای دیگر را احصا کند. بر این اساس راهکارهای ذیل برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های موجود پیشنهاد می‌شود:

1. تقویت دیپلماسی اقلیمی جنوب-جنوب: با حضور فعالانه در مجامع بین‌المللی با همکاری دوجانبه و چندجانبه با کشورهای همسو برای تحقق عدالت اقلیمی از طریق تقویت نقش گاز طبیعی در گذار کم‌کربن (کشورهای نظیر قطر، عربستان، روسیه)، تقویت سازوکارهای تأمین مالی سبز جایگزین نظیر بانک توسعه نوین بریکس و بازار کربن (کشورهای عضو گروه بریکس)، مقابله با سیاست‌های تبعیض‌آمیز اقلیمی نظیر سازوکار تنظیم مرزی کربن درخصوص اقتصادهای نفتی (کشورهای عضو اوپک پلاس)، ضرورت تأمین مالی اقلیمی توسط تولیدکنندگان تاریخی گازهای گلخانه‌ای، تمرکز بر سازگاری با برجسته کردن آسیب‌پذیری اقلیمی (کشورهای گروه ۷۷، گروه هشت کشور اسلامی و گروه کشورهای در حال توسعه همسو) و مستثنا شدن حمایت‌های بین‌المللی و دریافت معافیت تحریمی در انتقال فناوری اقلیمی به‌ویژه در بخش سازگاری (کشور روسیه).

2. مدیریت بحران‌های اقلیمی فرامرزی: از طریق همکاری دوجانبه و چندجانبه با کشورهای مربوطه در معضلاتی نظیر طوفان‌های گردوغبار، منابع آبی مشترک و حفاظت از محیط‌زیست دریایی خزر و خلیج فارس با بهره‌گیری از ابتکارات منطقه‌ای نظیر ائتلاف مقابله با گردوغبار ذیل کنوانسیون مقابله با بیابان‌زایی سازمان ملل متحد، سازمان منطقه‌ای حفاظت از محیط‌زیست دریا و کنوانسیون حفاظت از محیط‌زیست دریای خزر.

3. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر (پاک) و فناوری‌های سبز: با همکاری در توسعه انرژی خورشیدی (کشور چین)، انرژی زمین گرمایی (کشور اندونزی)، انرژی هسته‌ای (روسیه) و توسعه حمل‌ونقل سبز به‌وسیله برقی‌کردن ناوگان اتوبوسرانی و توسعه سیستم‌های ریلی شهری (کشورهای چین و هند)، توسعه اکتشاف و استخراج ذخایر بکر معدنی (کشور افغانستان) و تولید هیدروژن سبز / آبی (کشورهای روسیه، قطر و چین) با بهره‌گیری از موقعیت ژئوپلیتیکی کشور درخصوص بانکرینگ سوخت‌های کم‌کربن و راهگذرهای شمال به جنوب و شرق به غرب.

5. ظرفیت‌سازی همکاری‌های تحقیقاتی و دانش‌بنیان: با انجام پروژه‌های پژوهشی مشترک در زمینه‌هایی نظیر سازگاری با خشکسالی، کشاورزی مقاوم به شوری (کشورهای آفریقای جنوبی و مصر)، پایش ماهواره‌ای جنگل‌ها، ذخیره‌سازی انرژی و بهره‌وری مبتنی‌بر هوش مصنوعی و سوخت سبز در کشتیرانی (کشور چین) و توسعه زیست‌فناوری صنعتی (کشور برزیل).

جدول 5. پیشنهاد توصیه سیاستی

ردیف	نوع توصیه		توصیه سیاستی	الزام‌ها و قیود اجرایی	دستگاه متولی	دستگاه معین	زمان‌بندی اجرا (کوتاه‌مدت، میان‌مدت، بلندمدت)
ردیف	تداوم^*	اصلاح^**	توصیه سیاستی	الزام‌ها و قیود اجرایی	دستگاه متولی	دستگاه معین	زمان‌بندی اجرا (کوتاه‌مدت، میان‌مدت، بلندمدت)
1		×	تقویت دیپلماسی اقلیمی جنوب-جنوب	تقویت نقش گاز طبیعی در گذار کم‌کربن، تقویت سازوکارهای تأمین مالی سبز جایگزین، مقابله با سیاست‌های تبعیض‌آمیز اقلیمی، برجسته کردن آسیب‌پذیری اقلیمی، دریافت معافیت تحریمی	وزارت امور خارجه	سازمان حفاظت محیط‌زیست	میان‌مدت
2		×	مدیریت بحران‌های اقلیمی فرامرزی	همکاری دوجانبه و چندجانبه با بهره‌گیری از ابتکارات منطقه‌ای	وزارت امور خارجه	سازمان حفاظت محیط‌زیست، وزارت نیرو	کوتاه‌مدت
3		×	توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر (پاک) و فناوری‌های سبز	توسعه انرژی خورشیدی، انرژی هسته‌ای، حمل‌ونقل سبز، اکتشاف و استخراج ذخایر بکر معدنی و هیدروژن سبز / آبی	وزارت نیرو، وزارت صمت، وزارت نفت	سازمان حفاظت محیط‌زیست، وزارت امور خارجه	بلندمدت
4		×	کاهش انتشار در بخش تولید و مصرف انرژی	ارتقای بهره‌وری انرژی، جمع‌آوری گازهای مشعل، کاهش انتشار متان و جذب، بهره‌برداری و ذخیره‌سازی کربن	وزارت نفت، وزارت نیرو	سازمان حفاظت محیط‌زیست، وزارت امور خارجه	میان‌مدت
5		×	ظرفیت‌سازی همکاری‌های تحقیقاتی و دانش‌بنیان	سازگاری با خشکسالی، کشاورزی مقاوم به شوری، پایش ماهواره‌ای جنگل‌ها، ذخیره‌سازی انرژی و بهره‌وری مبتنی‌بر هوش مصنوعی و توسعه زیست‌فناوری صنعتی	معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری	وزارت جهاد کشاورزی، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات	میان‌مدت

مأخذ: همان.

شکل 5. خلاصه ظرفیت‌های همکاری منطقه‌ای تغییر اقلیم

مأخذ: نگارنده.

[1] Wallimann-Helmer, I. (2019). Common but differentiated responsibilities: agency in climate justice. In A research agenda for climate justice (pp. 27-37). Edward Elgar Publishing.

[2] Miniaoui, H. (2022). Climate Change in the Middle East and North Africa: Between the repercussions of a lived reality and opportunities for a brighter future.

[3] https://manaramagazine.org/2024/06/why-climate-change-in-the-middle-east-should-be-a-foreign- policy-priority.

[4] تغییرات اقلیمی و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، 1398، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، شماره مسلسل 16723.

[5] رضایی، م. و حیدری، م. ضرورت اقدام ملی برای ارتقای سازگاری با تغییرات اقلیمی، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1402، شماره مسلسل 19320.

[6] غلامپور، ه. و رضایی، م. و چراغی، م. بررسی فرصت‌ها و مشوق‌های عضویت در بریکس در حوزه مدیریت تغییرات اقلیمی، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی ،1402، شماره مسلسل 19400.

[7] رضایی، م. و غلامپور، ه. و خواجه‌پور، ح. بررسی فرصت‌های اجرای برنامه مدیریت کربن در کشور، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1402، شماره مسلسل 19553.

[8] سلیمانی مورچه‌خورتی، ا. چراغی، م. درس‌آموخته‌های کشورهای گروه بریکس و اوپک در حوزه مدیریت تغییرات اقلیمی، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1403، شماره مسلسل ۱۹۹۸۱.

[9] رضایی، م. و افرند سرخنی، ح. مدیریت تغییرات اقلیمی در حوزه جنگل‌ها با نگاه به بند «ت» ماده (22) قانون برنامه هفتم پیشرفت، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1403، شماره مسلسل 20327.

[10] صابری، ع. و شریفی، ر. و رمضانی، ا. مسائل راهبردی بخش انرژی در برنامه هفتم توسعه (7): توسعه انرژی تجدیدپذیر، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1402، شماره مسلسل 19287.

[11] ترازنامه انرژی سال 1401، وزارت نیرو، 1403.

[12] خداپرست پیرسرائی، ی. صیادی، م. بررسی وضعیت صنعت بانکرینگ در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌های پیشرو، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی 1397، شماره مسلسل 15849.

[13] EDGAR (Emissions Database for Global Atmospheric Research) Community GHG Database, a collaboration between the European Commission, Joint Research Centre (JRC), the International Energy Agency (IEA), and comprising IEA-EDGAR CO2, EDGAR CH4, EDGAR N2O, EDGAR F-GASES version EDGAR_2024_GHG (2024) European Commission, JRC (Datasets). The complete citation of the EDGAR Community GHG Database is available in the 'Sources and References' section.

[14] Technology transfer for Climate Mitigation and Adaptation, Analysing needs and development assistance support in technology transfer processes, UNEP, 2022.

[15] Zagema, B., Walsh, L., Hattle, A., Roy, C., & Dejgaard, H. P. (2023). Climate Finance Shadow Report 2023.

[16] Bilgili, L., and Ölçer, A. I. (2024). IMO 2023 strategy-Where are we and what’s next?. Marine Policy, 160, 105953.

[17] Hu,S., Zhang, Y., Yang, Z., Yan, D., & Jiang, Y. (2022, November). Challenges and opportunities for carbon neutrality in China’s building sector—Modelling and data. In Building Simulation (Vol. 15, No. 11, pp. 1899-1921). Beijing: Tsinghua University Press.

[18] China's Policies and Actions for Addressing Climate Change, Ministry of Ecology and Environment of the People's Republic of China, 2022.

[19] Nationally Determined Contribution of the Russian Federation, 2022.

[20] Kaschowitz, Sabrina. 2024. Russia‘s stance on climate change Introduction Powerless towards nature, paranoid towards policy, pragmatic towards profit.

[21] https://climatepromise.undp.org/what-we-do/where-we-work/iraq.

[22] Igniting Action to Reduce Gas Flaring: Real Opportunities. Real Projects. Real Results. Country Case Study: Republic of Iraq (Federal Iraq), Andrew Bernstein, Mark Davis, Tom Mitro, Perrine Toledano, June 2025.

[23] Abdulrahman, S. A. (2025). Dust Storms Batter Iraq: A New Environmental Security Challenge. Natural Built Social Environment Health, 1(4).

[24] Updated First Nationally Determined Contribution, Kingdom OF Saudi Arabia, 2021.

[25] https://ember-energy.org/countries-and-regions/saudi-arabia/.

[26] Ouda, O. K. (2015). Domestic water demand in Saudi Arabia: assessment of desalinated water as strategic supply source. Desalination and water treatment, 56(11), 2824-2834.

[27] https://www.mei.edu/publications/middle-easts-critical-mineral-resources-key-clean-energy-transition.

[28] Nationally Determined Contribution (NDC), State of Qatar Ministry of Municipality and Environment, 2021.

[29] https://globalcarboncouncil.com/.

[30] Khan, S. A., Al Rashid, A., & Koç, M. (2023). Adaptive response for climate change challenges for small and vulnerable coastal area (SVCA) countries: Qatar perspective. International Journal of Disaster Risk Reduction, 96, 103969.

[31] Egypts second Updated Nationally Determined Contributions, 2023.

[32] Omar, M. E. D. M., Moussa, A. M. A., & Hinkelmann, R. (2021). Impacts of climate change on water quantity, water salinity, food security, and socioeconomy in Egypt. Water Science and Engineering, 14(1), 17-27.

[33] First Nationally Determined Contribution Under The Paris Agreement Updated September, SOUTH AFRICA, 2021.

[34] Jacobson.P. 2024. Accelerating the Coal-to-Clean Transition: Five Global Case Studies.

[35] India’s Updated First Nationally Determined Contribution Under Paris Agreement (2021-2030), Government of India. 2022.

[36] https://www.ispp.org.in/indias-climate-change-policy-challenges-and-recommendations/.

[37] Chen, C., Kirabaeva, K., Kolerus, M. C., Parry, I. W., & Vernon, N. (2024). Changing climate in Brazil: Key vulnerabilities and opportunities. International Monetary Fund.

[38] Nationally Determined Contribution (NDC), federative republic of brazil, 2022.

[39] Republic of Türkiye Updated First Nationally Determined Contribution, 2023.

[40] https://climateactiontracker.org/countries/turkey.

[41] Turkish Greenhouse Gas Inventory 1990 – 2019, National Inventory Report for submission under the United Nations Framework Convention on Climate Change, 2021.

[42] Nationally Determined Contribution of Turkmenistan under the Paris Agreement, Turkmenistan, 2022.

[43] OECD (2024), Methane Abatement in Developing Countries: Regulations, Incentives and Finance, OECD Development Policy Tools, OECD Publishing, Paris.

[44] Updated Nationally Determined Contribution, Pakistan, 2021.

[45] Pakistan's Biennial Transparency Report (BTR), Ministry of Climate Change and Environmental Coordination Government of Pakistan, 2024.

[46] Enhanced Nationally Determined Contribution, Republic of Indonesia, 2022.

[47] Indonesia’s Adaptation Communication, Ministry of Environment and Forestry, Republic of Indonesia, 2022.

[48] https://wri-indonesia.org/en/initiatives/sustainable-energy-transition-indonesia.

[49] Armenia's 4th National Communication on Climate Change, ministry of environment of republic of armenia, 2020.

[50] Nationally Determined Contribution 2021-2030 Of the Republic of Armenia, 2021.

[51] The Republic of Azerbaijan Updated document on Nationally Determined Contributions (NDC), 2023.

[52] https://cop29.az/en/media-hub/news/azerbaycan-qlobal-metan-vedi-tesebbusune-qosulub.

[53] https://www.iea.org/reports/implementing-a-long-term-energy-policy-planning-process-for-azerbaijan-a-roadmap/azerbaijan-s-energy-context.

[54] Updated Nationally Determined Contribution of the Republic of Kazakhstan to the global response to climate change, Ministry of Ecology and natural resources of the Republic Of Kazakhstan, 2023.

[55] https://astanatimes.com/2025/05/kazakhstan-plans-major-boost-in-renewable-energy-by-2030/.