خلاصه مدیریتی

 بیان مسئله

کشورهای عضو بریکس که به اقتصادهای نوظهور در جهان شهرت دارند، با ساختار اقتصادی نسبتاً مشابه جزو وسیع‌ترین و پرجمعیت‌ترین کشورهای جهان محسوب می‌شوند. در نشست اخیر بریکس (پانزدهمین اجلاس بریکس در شهریور 1402 در آفریقای جنوبی)، ۶ عضو جدید از‌جمله جمهوری اسلامی ایران به اعضای این بلوک اقتصادی افزوده ‌شده‌اند که به‌طور رسمی در ژانویه 2024 (دی‌ماه سال جاری) به این گروه خواهند پیوست. اضافه شدن 6 عضو جدید به کشورهای عضو بریکس، سهم این بلوک اقتصادی را در انتشار گازهای گلخانه‌ای افزایش خواهد داد. افزایش سهم انتشار گازهای گلخانه‌ای در اقتصادهای نوظهور نظیر کشورهای عضو بریکس، ضرورت مشارکت این کشورها در کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای را بیشتر می‌کند. از‌آنجایی‌که زیان‌های اقتصادی ناشی از تغییرات اقلیمی، در طول زمان افزایش می‌یابد و مهم‌ترین تأثیرات آن در فقیرترین کشورها ایجاد می‌شود، از‌این‌رو تغییر سیاست‌های آنها در راستای کاهش گازهای گلخانه‌ای بسیار حائز اهمیت است. اهمیت این موضوع به‌گونه‌ای است که مطالعات نشان داده‌اند به‌واسطه تغییرات اقلیمی، کشورهای در‌ حال ‌توسعه ممکن است ثروت خود را به‌ازای هر نفر بین ۱۷ تا ۳۰ درصد از دست دهند. ارزیابی کارشناسان مجمع جهانی اقتصاد نشان ‌می‌دهد که هر‌ساله به‌دلیل کاهش رشد مرتبط با تأثیر تغییرات اقلیمی، اقتصاد جهانی 1/5 درصد از تولید ناخالص داخلی و یا 1/2 هزار میلیارد دلار را از دست می‌دهد که این شاخص‌ها تا سال 2030 دو برابر رشد خواهند داشت. بر همین اساس خسارت‌های اقتصادی برای دولت‌های ضعیف جهان 11 درصد از تولید ناخالص داخلی برآورد می‌شود. برآوردهای انجام گرفته نشان ‌می‌دهد که تغییرات اقلیمی تا سال ۲۰۵۰ می‌تواند منجر به از دست دادن ۲۳ هزار میلیارد دلار در تولید اقتصاد جهانی شود. این رقم نشان‌دهنده کاهش بالقوه ۱۱ تا ۱۴ درصدی در تولید اقتصاد جهانی در مقایسه با سطوح رشدی است که بدون تغییرات اقلیمی به آن می‌توان دست‌ یافت. پیش‌بینی‌ها گویای این واقعیت هستند که آسیا بیشترین آسیب را از تغییرات اقلیمی خواهد دید. از‌این‌رو طیف وسیعی از کشورها و به‌ویژه کشورهای عضو بریکس برای مقابله با این تغییرات سیاست‌هایی را در پیش ‌گرفته‌اند. در این میان، اقتصادهای نوظهوری همچون کشورهای عضو بریکس با توجه به منافع و آسیب‌پذیری‌ها، تغییرات گسترده‌تری در سیاست‌های اقتصادی و تجاری خود ایجاد کرده‌اند.

یافته‌های کلیدی

تحلیل و بررسی بیانیه‌ها و توافقات صورت گرفته در نشست‌های مختلف گروه بریکس نشان‌ می‌دهد که موضوع محیط زیست و تغییر اقلیم از نشست این گروه به میزبانی چین در سال 2011 تا نشست آخر در آگوست 2023 به‌طور فزاینده‌ای مورد توجه اعضا قرار داشته است. در تأیید این مدعی، در بیانیه سال 2023 کشورهای گروه بریکس در ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی موضوع تغییر اقلیم به یکی از موضوعات محوری تبدیل شده است به‌گونه‌ای که از 94 بند ۱۳ بند (نزدیک به 14%) به تغییرات اقلیمی پرداخته شده است. در بندهای اختصاص‌یافته به موضوع تغییر اقلیم در بیانیه آخرین نشست کشورهای عضو بریکس بر مواردی نظیر ایجاد فرصت برای انتقال دانش، تجربیات و فناوری‌ها، داد‌و‌ستد داده و اطلاعات، بهره‌گیری از ظرفیت «صندوق خسارات» به‌منظور جبران ضرر و زیان ناشی از تغییرات اقلیمی، ایجاد امکان بهره‌گیری از کمک کشورهای توسعه‌یافته در جهت کاهش تأثیرات تغییرات اقلیمی، امکان بهره‌گیری از سازوکارهای مالی برای مقابله با اثرات تغییرات اقلیمی، ایجاد ظرفیت برای کاهش اثرات تحریم‌های ظالمانه ایالات متحده آمریکا در حوزه مقابله با اثرات تغییر اقلیمی از طریق بانک‌های توسعه چندجانبه و مؤسسات مالی بین‌المللی، امکان تبادل اساتید، دانشجو، دانش‌آموز و متخصصان مرتبط با تغییرات اقلیم بین کشورهای عضو اتحاد بریکس و همچنین توسعه انرژی‌های تجدید‌پذیر تأکید شده است.

پیشنهاد راهکارهای تقنین و یا راهکارهای سیاستی به‌همراه تجزیه‌و‌تحلیل استدلال‌ها

برخی محورهایی که می‌تواند به‌عنوان فرصت‌های پیش رو در حوزه تعاملات با گروه بریکس در راستای کاهش اثرات و سازگاری با تغییرات اقلیمی مدنظر قرار گیرد به‌شرح ذیل می‌باشد:

1. انتقال فناوری‌های سازگار با محیط زیست در کشورهای بریکس،
2. تأمین مالی پروژه‌های اقلیمی با استفاده از سازوکارهای مالی گروه بریکس و کشورهای عضو،
3. بهره‌گیری از بانک اطلاعاتی و تجربیات جهانی در حوزه کاهش اثرات و مقابله با تغییرات اقلیمی،
4. ارتقای دیپلماسی فعال محیط زیستی به‌منظور خنثی‌سازی تبعیض‌های خودسرانه و رویکردهای جانب‌دارانه در حوزه مقابله با تغییرات اقلیمی،
5. پرورش نیروهای متخصص و بومی‌سازی دانش روز مرتبط با موضوعات تغییرات اقلیمی با استفاده از ظرفیت تبادل اساتید و دانشجویان در بین کشورهای عضو گروه بریکس.

ذکر این نکته ضرورت دارد که به‌رغم الزام‌آور نبودن بیانیه آخرین نشست کشورهای بریکس در حوزه تغییرات اقلیمی، عدم همپایی جمهوری اسلامی ایران با اقدامات سایر کشورهای عضو گروه بریکس، می‌تواند افزایش احتمال عدم‌النفع کشور از فرصت‌های قابل دسترس به‌واسطه الحاق به اتحاد بریکس، را سبب گردد. به‌رغم موارد اشاره شده ذکر این نکته ضرورت دارد که پذیرفتن هر‌گونه تعهد یا مسئولیت بین‌المللی در این حوزه بدون بررسی دقیق شرایط کشور و سنجش میزان و تحلیل دلایل موفقیت یا عدم موفقیت اجرای قوانین و مقررات داخلی ناصواب بوده و پژوهش حاضر نیز درصدد چنین موضوعی نمی‌باشد و بررسی و سنجش مذکور پیش‌نیاز اجرایی شدن پیشنهادهای ارائه شده در مطالعه حاضر است.

1.مقدمه

بنا به تعریف، تغییر اقلیم^[1]عبارت است از تغییرات رفتار آب‌و‌هوایی یک منطقه نسبت به رفتاری که در طول یک افق زمانی بلندمدت از اطلاعات مشاهده شده یا ثبت شده مورد انتظار است. تغییر اقلیم همان‌گونه که از فعالیت‌های گوناگون انسانی تأثیر می‌پذیرد، اثرهایی گوناگون بر فعالیت‌های انسانی بر جای می‌گذارد. با توجه به وقوع تغییرات اقلیمی در مناطق مختلف جهان در سال‌های اخیر و بروز پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و خسارات مالی مربوط به رویدادهای جوی، تغییرات اقلیمی اهمیت زیادی برای سیاستگذاران جهانی پیدا کرده است.

برای مقابله و مدیریت پدیده تغییر اقلیم در‌مجموع دو رویکرد کاهش و سازگاری با تغییر اقلیم در سطح جهان مطرح شده است. کاهش تغییرات اقلیمی به‌معنای اجتناب و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای در جو برای جلوگیری از گرم شدن زمین است، درحالی‌که سازگاری با تغییرات اقلیمی به‌معنای تغییر رفتار، سیستم‌ها و در برخی موارد شیوه‌های زندگی برای محافظت از افراد، اقتصاد و محیط زندگی در برابر آثار و پیامدهای تغییرات اقلیمی است. بر‌اساس ارزیابی‌های کارشناسان مجمع جهانی اقتصاد، هر‌ساله به‌دلیل آثار و پیامدهای تغییرات اقلیمی اقتصاد جهانی 1/5 درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) معادل 1/2 هزار میلیارد دلار را از دست می‌دهد که این درصد تا سال 2030 رشد دوبرابری خواهد داشت‌ [1]. این در‌حالی است که برای دولت‌های ضعیف جهانی، خسارت‌های اقتصادی تا 11 درصد از تولید ناخالص داخلی نیز می‌رسد. بر‌اساس یکی از مطالعات معتبر، تغییرات اقلیمی تا سال ۲۰۵۰ می‌تواند منجر به از دست رفتن ۲۳ هزار میلیارد دلار در تولید اقتصاد جهانی شود. این رقم نشان‌دهنده کاهش بالقوه ۱۱ تا ۱۴ درصدی در تولید اقتصاد جهانی در مقایسه با سطوح رشدی است که بدون تغییرات اقلیمی می‌تواند صورت پذیرد [2]. برآوردهای سازمان تجارت جهانی (WTO) نشان ‌می‌دهد که تغییرات اقلیمی می‌تواند تجارت بین‌المللی را با تأثیر بر هزینه‌های تجاری، تغییر مزیت‌های نسبی و مختل کردن زنجیره‌های ارزش جهانی تحت‌ تأثیر قرار دهد. از‌سوی‌دیگر افزایش دمای هوا به میزان 1 درجه سانتی‌گراد، رشد سالیانه صادرات کشورهای در حال ‌توسعه را بین 2 تا 5/7 درصد کاهش می‌دهد [3].

بریکس نام گروهی از کشورها به رهبری قدرت‌های اقتصادی نوظهور است که از به‌هم پیوستن حروف اول نام انگلیسی کشورهای عضو یعنی برزیل (Brazil)، روسیه (Russia)، هند (India)، چین (China) و آفریقای جنوبی (South Africa) به‌اختصار بریکس (BRICS) تشکیل شده است. در ابتدا نام این گروه بر‌یک بوده، اما پس از پیوستن آفریقای جنوبی به بریکس تغییر نام یافت. ایده شکل‌گیری گروهی به نام بر‌یک، در سال 2001 توسط مؤسسه سرمایه‌گذاری گلدمن ساکس، به‌منظور پیش‌بینی وضعیت اقتصادی جهان و قدرت‌های برتر آن در نیم‌قرن آینده مطرح گردید [4].

کشورهای عضو بریکس که به اقتصادهای نوظهور در جهان شهرت دارند، با ساختار اقتصادی نسبتاً مشابه جزو وسیع‌ترین و پرجمعیت‌ترین کشورهای جهان محسوب می‌شوند. این کشورها 42% از جمعیت و 24% از تولید ناخالص داخلی جهان را به خود اختصاص داده و سهم بسیار زیادی در انتشار گازهای گلخانه‌ای در جهان دارند. حرکت سریع در مسیر رشد و توسعه اقتصادی موجب شده که این کشورها مقادیر انتشار بالایی نیز داشته ‌باشند. در نشست اخیر بریکس (پانزدهمین اجلاس بریکس در شهریور 1402 در آفریقای جنوبی)، 6 عضو (جمهوری اسلامی ایران، آرژانتین، مصر، اتیوپی، عربستان سعودی و امارات متحده عربی) به اعضای این بلوک اقتصادی افزوده ‌شده‌اند که به‌طور رسمی در ژانویه 2024 (دی‌ماه سال جاری) به این گروه خواهند پیوست. ۶ کشور الحاقی به بریکس نیز 5/3% از تولید ناخالص داخلی جهان را تشکیل داده و در انتشار حدود 5/7% از انتشار گازهای گلخانه‌ای جهانی سهیم هستند. لازم به ذکر است که چین رتبه نخست انتشار گاز دی‌اکسیدکربن در جهان را داراست. با احتساب میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای توسط اعضای جدید بریکس، بریکس و اعضای جدیدش در‌مجموع مسئول انتشار درصد بسیار زیادی از انتشار گازهای گلخانه‌ای جهان هستند. با توجه به مقادیر بالای انتشار گازهای گلخانه‌ای توسط این کشورها، می‌توان ادعا نمود که موفقیت سیاست‌های کاهش انتشار در جهان، بدون مشارکت اقتصادهای نوظهور عضو بریکس امکان‌پذیر نیست. با توجه به پیوستن ایران به گروه بریکس، گزارش حاضر سعی نموده است با نگاهی به تجربیات کشورهای عضو در حوزه مدیریت تغییرات اقلیمی و تفاهم‌های نشست‌های گروه بریکس در سالیان متمادی فرصت‌های عضویت ایران در بریکس برای مقابله با تغییرات اقلیمی مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد.

2.پیشینه تقنین

الف) سیاست‌های کلی محیط زیست: این سیاست‌ها در سال ۱۳۹۴ به‌عنوان یک خط‌مشی فراگیر و حاکم بر نظام برنامه‌ریزی محیط زیست کشور به‌ویژه در تنظیم برنامه‌های توسعه پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت ‌نظام، توسط رهبر معظم انقلاب در ۱۵ بند به قوای سه‌گانه ابلاغ شد، که در دو بند به اقتصاد و صنعت کم‌کربن اشاره شده است.

بند «۸» گسترش اقتصاد سبز با تأکید بر:

«1-8»- صنعتِ کم‌کربن، استفاده از انرژی‌های پاک، محصولات کشاورزی سالم و ارگانیک و مدیریت پسماندها و پساب‌ها با بهره‌گیری از ظرفیت‌ها و توانمندی‌های اقتصادی، اجتماعی، طبیعی و زیست‌محیطی.

بند «۱۵» - تقویت دیپلماسی محیط زیست با:

«3-15»-بهره‌گیری مؤثر از فرصت‌ها و مشوق‌های بین‌المللی در حرکت به‌سوی اقتصاد کم‌کربن و تسهیل انتقال و توسعه‌ی فناوری‌ها و نوآوری‌های مرتبط.

ب) قانون الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون تغییرات آب‌و‌هوا: کنوانسیون تغییرات آب‌و‌هوا، توافق‌نامه چندجانبه بین‌المللی در مورد تغییر آب‌و‌هوا است که در اجلاس سران زمین در سال 1992 در ریودوژانیرو برزیل به تصویب رسید. این کنوانسیون در تاریخ 1375/3/6 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده و از تاریخ 1375/7/24 برای جمهوری اسلامی ایران لازم‌الاجرا شده است.

ج) قانون الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به پروتکل کیوتو در مورد کنوانسیون تغییرات آب‌و‌هوا: پروتکل کیوتو سند الحاقی به کنوانسیون ملل متحد در مورد تغییرات آب‌و‌هواست که در سومین کنفرانس متعاهدین در 11 نوامبر 1997 در شهر کیوتوی ژاپن تصویب شد. این پروتکل در تاریخ 1384/3/10 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده و از تاریخ 1384/8/30 برای جمهوری اسلامی ایران لازم‌الاجرا شده است.

د) آیین‌نامه اجرایی کنوانسیون تغییر آب‌و‌هوا و پروتکل کیوتو: وزیران عضو کمیسیون امور زیربنایی، صنعت و محیط زیست در جلسه مورخ 1387/12/4 بنا به پیشنهاد وزارت امور خارجه و به‌استناد اصل یک‌صد‌‌و‌‌سی‌و‌هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران آیین‌نامه اجرایی کنوانسیون تغییر آب‌و‌هوا و پروتکل کیوتو را تصویب نمودند.

هـ) آیین‌نامه تصویب پروژه‌های ساز‌و‌کار توسعه پاک در چارچوب پروتکل کیوتو توسط مرجع صلاحیت‌دار ملی در جمهوری اسلامی ایران:‌ هیئت‌وزیران در جلسه مورخ 1388/8/10 بنا به پیشنهاد سازمان حفاظت محیط زیست و به‌استناد اصل یک‌صد‌و‌سی‌و‌هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، آیین‌نامه تصویب پروژه‌های ساز‌و‌کار توسعه پاک در چارچوب پروتکل کیوتو توسط مرجع صلاحیت‌دار ملی در جمهوری اسلامی ایران را تصویب نمود.

و) تصویب‌نامه در‌خصوص اقدامات مربوط به برنامه مشارکت ملی در زمینه کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای:

هیئت‌وزیران در جلسه 1394/۸/20 به پیشنهاد شماره ۳۳۳۳۳۱ مورخ ۱394/۷/۱5 سازمان حفاظت محیط زیست، کلیه دستگاه‌های اجرایی را موظف به اجرای اقدامات مربوط در برنامه مشارکت ملی در زمینه کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای نمود. طبق این مصوبه ایران تمایل به مشارکت در کاهش انتشار کل گازهای گلخانه‌ای در سال ۲۰۳۰ به میزان ۴ درصد نسبت به سناریو پایه را دارد. این کاهش انتشار به‌ویژه با تمرکز به توسعه سیکل ترکیبی نیروگاهی، توسعه برق هسته‌ای، توسعه استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر، کاهش انتشار گازهای فلر، افزایش کارایی انرژی در بخش‌های مختلف مصرف‌کننده، جایگزینی سوخت‌های معمول با پایه کربن با گاز طبیعی، توسعه راهبردی استفاده از سوخت‌های کم‌کربن و مشارکت در سازوکارهای جدید مبتنی‌بر بازار در عرصه داخلی و بین‌المللی حاصل خواهد شد. همچنین در این مصوبه اشاره شده است که با توجه به‌ضرورت رفع تحریم‌های ناعادلانه، حمایت مالی، انتقال فناوری و خرید گواهی‌های کربن و بهره‌گیری از حمایت‌های دو یا چندجانبه، انتقال فناوری‌های پاک و توانمند‌سازی، کشور ایران پتانسیل کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای در صورت رفع موانع فوق به میزان ۸ درصد اضافه را دارد.

3.اقدامات کشورهای گروه بریکس برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای

6 ماه پیش از پانزدهمین اجلاس کاپ، رهبران بر‌یک (برزیل، روسیه، هند و چین) قاطعانه تصمیم گرفتند و اعلام‌ کردند که آماده هرگونه گفت‌وگوی سازنده در مورد چگونگی مدیریت تغییرات اقلیم بر‌اساس اصل مسئولیت مشترک اما متفاوت[2] هستند، اما به فشار یک‌جانبه از‌سوی کشورهای توسعه‌یافته بی‌توجه خواهند بود. پس از این اجلاس و پیوستن کشور آفریقای جنوبی به گروه بریکس، این کشورها به اتفاق آرا اهمیت و فوریت کاهش تغییرات اقلیم را تأیید کردند و در توافقی غیر‌الزام‌آور بیان نمودند که نسبت به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای اقدام نمایند. میزان موفقیت کشورها در اجرای تعهدات کاهش انتشار ذیل توافق کپنهاگ (کاپ 15) معیار خوبی برای ارزیابی عملکرد کشورها تا سال 2020 را نشان‌ می‌دهد. همان‌طور که در جدول 1 مشخص شده است، غالب کشورهای گروه بریکس توانستند براساس گفتمان خود در مورد «آینده مشترک» و با هویت گروهی خود به پیشنهادات مندرج در توافقات پایبند باشند.

جدول 1. اهداف و عملکرد گروه بریکس برای کاهش انتشار گازهای

 گلخانه‌ای براساس اجلاس کپنهاگ [6]

در جدول 2 هدف‌گذاری "مشارکت معین ملی" و "مشارکت معین ملی در نظر گرفته‌ شده" کشورهای عضو بریکس به نمایش درآمده است.   همانگونه که در جدول 2 قابل مشاهده می باشد،اسناد مشارکت ملی در کشورهای گروه بریکس، پیشرفت کلی در تعیین اهداف مشارکت در قدرت‌های اقتصادی نوظهور را تأیید می‌کند.

جدول 2. هدف‌گذاری مشارکت معین ملی و مشارکت معین ملی

در نظر گرفته‌ شده کشورهای عضو بریکس

در ادامه عملکرد کشورهای گروه بریکس پیرامون تغییرات اقلیمی به تفصیل مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

1. چین

چین مهم‌ترین کشور پرچم‌دار جهان در حال‌ توسعه برای مقابله با تغییرات اقلیمی است. سیاست تجاری چین و تغییرات اقلیمی ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند. سوخت‌های فسیلی 81 درصد از سبد انرژی چین را در سال 2022 تشکیل دادند. انتشار گازهای گلخانه‌ای چین به‌دلیل استفاده از سوخت‌های فسیلی در تولید برق است که حدود 40 درصد از کل انتشار این کشور را تشکیل می‌دهد. بخش صنعتی چین نیز یکی از تولیدکنندگان عمده گازهای گلخانه‌ای است که حدود 30 درصد از کل انتشار این کشور را تشکیل می‌دهد. بخش حمل‌و‌نقل چین به‌سرعت در حال رشد است و انتظار می‌رود سهم بیشتری از انتشار گازهای گلخانه‌ای این کشور در آینده را به خود اختصاص دهد. در سال‌های اخیر، چین گام‌های متعددی برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای برداشته ‌است. در این راستا، چین شروع به تغییر سیاست‌های تجاری خود به‌سمت ترویج انرژی‌های تجدیدپذیر و کاهش انتشار کربن کرده است. در این راستا چین تاکنون 546 میلیارد دلار در زمینه انرژی‌های نو سرمایه‌گذاری کرده است [7].

دولت چین اهداف بلندپروازانه‌ای را برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای تعیین کرده است، از‌جمله نیل به وضعیت کربن خنثی تا سال 2060. برای دستیابی به این اهداف، چین سرمایه‌گذاری هنگفتی را در منابع انرژی تجدیدپذیر مانند انرژی بادی و خورشیدی انجام داده است. افزون‌بر‌این، چین به‌طور فعال وسایل نقلیه الکتریکی را در سیستم حمل‌و‌نقل خود توسعه می‌دهد و در زیرساخت‌های حمل‌و‌نقل عمومی کم‌کربن سرمایه‌گذاری می‌کند. این تلاش‌ها نه‌تنها انتشار کربن را کاهش داده است، بلکه به بهبود کیفیت هوا در مناطق شهری نیز کمک کرده است.

1. هند

هند یکی از بزرگ‌ترین اقتصادهای در حال‌ توسعه در جهان است و سیاست تجاری آن نقش مهمی در ارتقا رشد و توسعه اقتصادی داشته است. یکی از اقدام‌های مهم هند در راستای تغییرات اقلیم ترویج فناوری‌های انرژی‌های تجدیدپذیر است. در این راستا هند هدف دستیابی به ظرفیت 175 گیگاوات انرژی تجدیدپذیر را تا سال 2022 تعیین کرد که البته به‌صورت کامل به آن دست نیافت. این کشور اکنون در تلاش است تا ظرفیت غیر‌فسیلی تولید برق (انرژی خورشیدی و بادی، انرژی هسته‌ای و آبی و انرژی زیستی) را به 500 گیگاوات تا 7 سال آتی افزایش دهد.

1. برزیل

این کشور یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات کشاورزی در جهان است و سویا، گوشت گاو، قهوه و شکر از مهم‌ترین محصولات صادراتی آن هستند. در‌عین‌حال بخش کشاورزی مهم‌ترین نقش را در تولید گازهای گلخانه‌ای در برزیل دارد. برزیل در سیاست‌های تجاری خود نیز اقداماتی را برای مقابله با تغییرات اقلیمی انجام داده است. برای نمونه، این کشور هدف‌گذاری نموده است که انتشار گازهای گلخانه‌ای را تا 7 سال آینده به میزان 50 درصد نسبت به سطوح سال 2005 کاهش دهد. از دیگر اقدامات برزیل در این زمینه، ترویج شیوه‌های کشاورزی پایدار بوده است.

1. آفریقای جنوبی

یکی از اقدامات اساسی در راستای کاهش گازهای گلخانه‌ای در این کشور، ترویج انرژی‌های تجدیدپذیر و صادرات فناوری پاک است که می‌تواند به کاهش انتشار جهانی و ایجاد فرصت‌های شغلی جدید کمک کند. در‌عین‌حال، آفریقای جنوبی تلاش می‌کند تا اطمینان حاصل نماید که سیاست‌های تجاری آن از توسعه جوامع آسیب‌پذیر حمایت نموده و به مسائلی مانند فقر و نابرابری رسیدگی می‌کند. این سیاست‌ها شامل اقداماتی برای ترویج تجارت منصفانه و شیوه‌های کشاورزی پایدار است که می‌تواند به کشاورزان کوچک کمک کند تا با الگوهای اقلیمی در حال تغییر سازگار شوند و معیشت انعطاف‌پذیرتری ایجاد کنند. افزون‌بر‌این، آفریقای جنوبی درگیر مذاکرات بین‌المللی پیرامون تغییرات اقلیم و تجارت، از‌جمله از طریق سازمان تجارت جهانی و دیگر مجامع چندجانبه است. این تلاش‌ها شامل حمایت از اقداماتی برای رسیدگی به تغییرات اقلیمی، نظیر قیمت‌گذاری کربن و تجارت گازهای گلخانه‌ای است.

1. روسیه

فدراسیون روسیه در سند مشارکت ملی خود که در سال 2020 تدوین کرده است هدف 70 درصدی کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای را نسبت به سال مبنا 1990 را تا افق 2030 را اعلام کرده است. این کشور اقدامات کاهش انتشار را بر توسعه ظرفیت جذب جنگل‌ها و سایر اکوسیستم‌ها، افزایش بهره‌وری انرژی در همه بخش‌ها و توسعه استفاده از منابع انرژی غیر‌سوختی و تجدیدپذیر متمرکز کرده است. سند مشارکت ملی روسیه همچنین بر به‌روزرسانی استانداردهای انتشار گازهای گلخانه‌ای خود مطابق با استانداردهای بین‌المللی برای تعیین کمّیت رد‌پای کربن محصولات تأکید کرده است.

4.توجه به تغییر اقلیم در نشست‌های گروه بریکس

موضوع محیط زیست و تغییر اقلیم از‌جمله موضوعاتی است که در نشست‌های مختلف گروه بریکس مورد توجه قرار داشته که در ادامه به توضیح در این خصوص پرداخته می‌شود.

در نشست بریکس در سال 2011 که به میزبانی چین برگزار گردید، تغییر اقلیم به‌عنوان یکی از تهدیدهای جهانی که معیشت جوامع و کشورها را به چالش می‌کشد مورد توجه قرار گرفت و بر پایبندی به کنوانسیون سازمان ملل درباره چارچوب تغییر اقلیم و پروتکل کیوتو به‌منظور همکاری عملی جهت تطبیق اقتصاد و جامعه با تغییرات اقلیمی تأکید شد. در نشست سال بعد در دهلی‌نو همکاری چندجانبه انرژی در چارچوب بریکس به‌عنوان حوزه جدید همکاری تعیین شد و کشورهای عضو موافقت غیر‌الزام‌آور خود را در‌خصوص افزایش منابع انرژی پاک و تجدیدپذیر اعلام نمودند، تا از فناوری‌های سازگار با محیط زیست استفاده‌ کنند و به تغییرات اقلیمی پاسخ دهند. همچنین تبادل دانش، فناوری و تجربیات مرتبط با فناوری‌های سازگار با محیط زیست مورد توجه قرار گرفت. در نشست سال 2013 در دوربان آفریقای جنوبی بر همکاری چندجانبه و تأمین مالی مشترک بریکس به‌منظور رشد و توسعه اقتصادی سبز موافقت شد.

در سال 2015 کشورهای بریکس برای تقویت همکاری در زمینه مسائل زیست محیطی مربوط به کاهش تغییرات اقلیم موافقت نمودند و فعالیت‌های متعددی را آغاز کردند. در این راستا یک گروه کاری در مورد محیط زیست برای شناسایی و بحث در زمینه‌های اولویت‌دار همکاری، به‌منظور تسهیل تبادل فناوری‌های سازگار با محیط زیست و بهترین شیوه‌های آنها ایجاد شد. همچنین، پلتفرم فناوری‌های سازگار با محیط زیست[4] با هدف تسهیل تبادل فناوری راه‌اندازی شد. در همین سال بانک توسعه نوین[5] به‌عنوان یک بانک توسعه چندجانبه، که دفتر مرکزی آن در شانگهای چین است راه‌اندازی شد که توسط کشورهای بریکس اداره می‌شود. بانک توسعه نوین بر حوزه‌هایی مانند توسعه شهری، توسعه اقتصادی، زیرساخت‌های حمل‌و‌نقل و مهمتر از همه بر انرژی پاک تمرکز دارد. این بانک با هدف بسیج منابع برای پروژه‌های زیرساختی در بریکس و همچنین سایر اقتصادهای در حال ظهور تأسیس شد. در دهمین اجلاس سران بریکس که در ژوئیه 2018 تشکیل شد، این کشورها تصمیم گرفتند همکاری خود را در زمینه انرژی تقویت کنند و به گذار خود به‌سمت سیستم‌های انرژی پایدارتر از نظر زیست‌محیطی و حمایت از برنامه توسعه جهانی اشاره کردند. کشورهای بریکس از کشورهای توسعه‌یافته خواستند به حمایت و کمک به کشورهای در ‌حال‌ توسعه ادامه دهند. کشورهای بریکس مجدداً تأکید کردند که انتقال فناوری مورد نیاز حیاتی‌ترین عامل برای اقدامات اقلیمی است. در چهاردهمین اجلاس سران بریکس در سال 2022 به‌طور مشترک برای مدیریت تغییرات اقلیمی و تسریع گذار کم‌کربن و تاب‌آور اقلیمی هدف‌گذاری کردند. در بیانیه سال 2023 کشورهای گروه بریکس در ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی موضوع تغییر اقلیم به یکی از موضوعات محوری تبدیل شده است به‌گونه‌ای که از 94 بند ۱۳ بند به تغییرات اقلیمی پرداخته ‌است (جدول 3).

جدول 3. محورهای مرتبط با تغییرات اقلیمی در بیانیه سال 2023 گروه بریکس [8]

5.اقدامات عملی انجام گرفته در‌خصوص مقابله با تغییرات اقلیمی در کشورهای بلوک اقتصادی بریکس

5-1. تأمین مالی طرح‌ها و پروژه‌های محیط زیستی و مقابله با تغییرات اقلیمی: همان‌گونه که در بند «62» بیانیه سال 2023 گروه بریکس بیان گردیده ‌است، سازوکارهای مالی و سرمایه‌گذاری‌ها برای حمایت از اجرای برنامه‌های محیط زیستی و تغییرات اقلیمی در این بلوک اقتصادی از طریق بانک‌های توسعه چندجانبه^[6] و به‌طور ویژه بانک توسعه جدید^[7] صورت می‌پذیرد. در گزارشی که در 13 اکتبر سال 2023 (21 مهرماه 1402) مشترکاً توسط بانک‌های توسعه چندجانبه منتشر شده است، مشخص گردید که تأمین مالی تغییرات اقلیمی به رکود جدیدی در سال 2022 دست یافته ‌است. بر این اساس در سال 2022، 60/7 میلیارد دلار به‌منظور تأمین مالی تغییرات اقلیمی در اقتصادهای با سطوح درآمدی پایین و متوسط اختصاص یافته‌ است که از 63% از این مبلغ (38 میلیارد دلار) برای تأمین مالی طرح‌های کاهش اثرات تغییرات اقلیمی و 37 درصد باقی‌مانده (22/7 میلیارد دلار) برای طرح‌های سازگاری با تغییرات اقلیمی اختصاص یافته ‌است. از‌سویی‌دیگر، در طی سال 2022، 38/8 میلیارد دلار نیز به اقتصادهای با سطوح درآمدی بالا اختصاص‌یافته که از این میزان سهم اقدامات کاهش تأثیرات تغییرات اقلیمی 94% (36/3 میلیارد دلار) و 2/5 میلیارد باقی‌مانده صرف اقدامات سازگاری با تغییرات اقلیمی شده است. در این میان بانک توسعه جدید متعهد به حمایت از گذار موفق و سریع کشورهای عضو اتحاد بریکس به آینده‌ای کم‌کربن و تاب‌آور در برابر تغییرات اقلیمی است. بر‌اساس آمار اعلام شده در این گزارش، در طی سال 2022، سهم تأمین مالی طرح‌های اقلیمی 18/5% از پرتفوی بانک مذکور بوده که انتظار می‌رود تا در انتهای سال 2026 این میزان به 40% افزایش یابد. بر‌اساس آنچه به آن اشاره گردید از موارد ذیل می‌توان به‌عنوان برخی از اقدامات بانک توسعه جدید در پنج سال گذشته در راستای توسعه انرژی‌های پاک و همچنین حفاظت از محیط زیست در کشورهای عضو بریکس نام برد:

• تأمین اعتبار تا سقف 436 میلیون یورو پروژه ذخیره اضطراری LNG گاز تیانجین نانگانگ پکن در سال 2021،
• تأمین اعتبار تا سقف 6000 میلیون رند آفریقای جنوبی برای پروژه باتری ذخیره‌سازی انرژی در آفریقای جنوبی در سال 2019،
• تأمین اعتبار تا سقف 300 میلیون دلار برای توسعه بخش انرژی‌های تجدیدپذیر در روسیه در سال 2019،
• تأمین اعتبار تا سقف 1/15 میلیون رند آفریقای جنوبی برای توسعه بخش انرژی‌های تجدیدپذیر در آفریقای جنوبی در سال 2019،
• تأمین اعتبار تا سقف 400 میلیون دلار برای پروژه توسعه سیستم انتقال گاز طبیعی جیانگژی چین در سال 2018،
• تأمین اعتبار تا سقف 300 میلیون دلار برای پروژه توسعه بخش انرژی و کاهش انتشارات گازهای گلخانه‌ای در آفریقای جنوبی در سال 2018 [9].

5-2. انتقال فناوری و انجام فعالیت‌های مشترک: در چارچوب همکاری بریکس، چین بیشترین فعالیت را در زمینه همکاری با سایر کشورهای عضو در زمینه انرژی سبز از خود نشان داده است. این کشور از سال 2021 رویدادهایی مانند نشست سطح عالی BRICS در مورد تغییرات اقلیمی، نشست وزرای محیط زیست BRICS و سمپوزیوم تبادل فناوری سبز بریکس را به‌منظور تقویت تبادل اطلاعات و هماهنگ کردن مواضع بین پنج اقتصاد نوظهور و به اشتراک گذاشتن تجربیات در این زمینه را برگزار کرده است. در این راستا، همکاری‌های گسترده‌ای بین چین و برزیل جهت توسعه انرژی‌های تجدیدپذیری نظیر انرژی باد، فتوولتائیک، انرژی آبی، زیست‌توده و ... صورت گرفته است. از سال 2013، چین و برزیل همکاری در توسعه انرژی بادی را آغاز نموده و یک شرکت بزرگ دولتی چینی (شرکت دولتی گرید چین) در توسعه، ساخت و بهره‌برداری از بسیاری از نیروگاه‌های برق-آبی در برزیل مشارکت داشته است. همکاری دوجانبه چین و روسیه نیز بر انرژی باد متمرکز است، به‌عنوان مثال، Dongfang Wind Power در سال 2016 قراردادی را برای تأمین موتور اصلی پروژه برق بادی در روسیه امضا کرد و توربین‌های بادی ساخت چین در سال 2016 به بازار روسیه صادر شد. آفریقای جنوبی منابع انرژی تجدیدپذیر فراوانی دارد. در مورد مشارکت انرژی‌های تجدیدپذیر چین و آفریقای جنوبی، این مشارکت به‌سرعت و به‌طور مداوم در حال توسعه است. شرکت‌های انرژی‌های تجدیدپذیر چینی سهم مهمی در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در هند نیز داشته‌اند و کسب‌وکارهای چینی که وارد بازار هند می‌شوند عمدتاً در تجارت و سرمایه‌گذاری در تولید اینورترهای فتوولتائیک فعال هستند [10].

6.الزامات محیط زیستی عضویت ایران در بریکس در جهت مقابله با تغییرات اقلیمی

همان گونه که در جدول 3 نیز به آن اشاره گردیده ‌است، بیانیه نهایی آخرین نشست کشورهای عضو بلوک اقتصادی بریکس در سال 2023 از بیان الزام‌آور در جهت اهداف محیط زیستی استفاده ننموده است و صرفاً با رویکردی تشویقی سعی در همگرایی و تشویق به ‌هم‌افزایی عملکرد اعضای این گروه در جهت نیل به اهداف محیط زیستی نظیر مقابله با تغییرات اقلیمی دارد. با‌این‌وجود مندرجات ارائه شده در جداول 1 و 2 گزارش حاضر از عزم جدی و هدف‌گذاری بلند‌مدت اعضای این گروه به‌منظور کاهش اثرات و اقدامات مقابله‌ای با تغییرات اقلیمی حکایت دارد. با عنایت به آنچه به آن اشاره گردید عدم همپایی جمهوری اسلامی ایران با اقدامات سایر کشورهای عضو گروه بریکس می‌تواند افزایش احتمال عدم‌النفع کشور از فرصت‌های قابل دسترس به‌واسطه الحاق به اتحاد بریکس، را سبب گردد.

۷. جمع‌بندی و ارائه پیشنهاد

کشورهای عضو بریکس که به اقتصادهای نوظهور در جهان شهرت دارند، با ساختار اقتصادی نسبتاً مشابه جزو وسیع‌ترین و پرجمعیت‌ترین کشورهای جهان محسوب می‌شوند. این کشورها 42% از جمعیت و 24% از تولید ناخالص داخلی جهان را به خود اختصاص داده و سهم بسیار زیادی در انتشار گازهای گلخانه‌ای در جهان  را دارا هستند. در نشست اخیر بریکس 6 کشور (جمهوری اسلامی ایران، آرژانتین، مصر، اتیوپی، عربستان سعودی و امارات متحده عربی) به اعضای این بلوک اقتصادی افزوده ‌شده‌اند که به‌طور رسمی در ژانویه 2024 (دی‌ماه سال جاری) به این گروه خواهند پیوست. اضافه شدن 6 عضو جدید به کشورهای عضو بریکس، سهم این بلوک اقتصادی را در انتشار گازهای گلخانه‌ای افزایش خواهد داد، لذا می‌توان ادعا نمود که موفقیت سیاست‌های کاهش انتشار در جهان، بدون مشارکت اقتصادهای نوظهور عضو بریکس امکان‌پذیر نیست. بررسی تجربیات پنج کشور عضو گروه بریکس نشان ‌می‌دهد که این کشورها در سند مشارکت معین ملی خود اهدافی را برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای تعیین نموده‌اند. علاوه‌بر‌این بررسی مفاد نشست‌های گروه بریکس به‌ویژه بیانیه 2023 در ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی نیز نشان‌ می‌دهد که موضوع تغییر اقلیم طی سالیان متمادی به‌عنوان یکی از موضوعات محوری همواره مورد توجه بوده است. از‌این‌رو جنبه‌ای مهم از عضویت ایران در بریکس، فارغ از ابعاد مختلف سیاسی، فرهنگی و به‌خصوص اقتصادی، تصمیمات این گروه در مورد انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای است. اینکه ایران می‌تواند در این گروه با کشورهایی که همراهی‌هایی در عرصه جهانی با ایران دارند، فعالیت‌های مشترک تعریف کرده و برای اهداف خاص به‌ویژه در حوزه تغییرات اقلیمی، ائتلاف‌هایی را شکل دهد از مزایای عضویت در گروه اقتصادهای نوظهور برای کشورمان است. در این راستا برخی محورهایی که می‌تواند به‌عنوان فرصت‌های پیش رو در حوزه تعاملات با گروه بریکس در راستای کاهش اثرات و سازگاری با تغییرات اقلیمی مدنظر قرار گیرد به‌شرح ذیل می‌باشد: ‌

۱. انتقال فناوری‌های سازگار با محیط زیست در کشورهای بریکس: اهمیت سازوکار‌های انتقال فناوری در تمامی موافقت‌نامه‌های بین‌المللی تغییر اقلیم مورد تأکید قرار گرفته و راهکارهایی برای انتقال فناوری فراهم شده است. در میان کشورهای عضو بریکس، قانون برزیل با عنوان سیاست ملی در مورد تغییر اقلیم، به جنبه‌های مربوط به انتقال فناوری‌های سازگار با محیط زیست اشاره کرده است؛ دیگر کشورهای عضو نیز در مورد انتقال فناوری‌های سازگار با محیط زیست در برنامه‌های اقدام ملی مربوطه خود صحبت کرده‌اند. عضویت ایران در گروه بریکس می‌تواند زمینه لازم را برای انتقال فناوری‌های سازگار با محیط زیست نظیر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر را فراهم کند (بندهای «53»، «56»، «57» و «58» بیانیه پایانی آخرین نشست گروه بریکس در سال 2023).

۲. تأمین مالی پروژه‌های اقلیمی با استفاده از سازوکارهای مالی گروه بریکس و کشورهای عضو: همان‌گونه که اشاره شد بانک توسعه نوین بستری برای تأمین مالی پروژه‌های مقابله با تغییرات اقلیمی و توسعه انرژی پاک فراهم کرده است. متأسفانه کشور ایران به‌دلیل تحریم‌های ظالمانه و یک‌جانبه ایالات متحده آمریکا از‌یک‌طرف و عدم سازوکار داخلی مناسب طی سالیان گذشته نتوانسته است از سازوکارهای بین‌المللی نظیر صندوق اقلیمی سبز اعتبار چندانی دریافت کند. سازوکارهای مالی موجود در گروه بریکس نظیر بانک توسعه نوین و همچنین برخی سازوکارهای مالی کشورها نظیر سیستم تأمین مالی سبز در کشور چین می‌تواند تأمین مالی لازم برخی پروژه‌های کاهش انتشار و سازگاری با تغییرات اقلیمی را فراهم نماید (بندهای «56»، «۵۷»، «۶۱»، «۶۲» و «۷۲» بیانیه پایانی آخرین نشست گروه بریکس در سال 2023).

۳. بهره گیری از بانک اطلاعاتی و تجربیات جهانی در حوزه کاهش اثرات و مقابله با تغییرات اقلیمی: از‌آنجاکه گام نخست در خصوص برنامه‌ریزی برای کاهش اثرات و سازگاری با تغییرات اقلیمی دستیابی به بانک اطلاعاتی و بهره‌گیری از تجربیات موفق در سایر کشورهاست، عضویت جمهوری اسلامی ایران در بریکس می‌تواند گام مؤثری در‌خصوص رفع موانع انتقال داده‌های مرتبط با حوزه کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و همچنین مقابله با اثرات تغییر اقلیمی باشد (بند «۵۱» بیانیه پایانی آخرین نشست گروه بریکس در سال 2023).

۴. ارتقای دیپلماسی فعال محیط زیستی به‌منظور خنثی‌سازی تبعیض‌های خودسرانه و رویکردهای جانب‌دارانه در حوزه مقابله با تغییرات اقلیمی: سازوکارهای در نظر گرفته ‌شده در بیانیه آخرین نشست کشورهای عضو بریکس در شهریور سال جاری می‌تواند در خنثی‌سازی و یا کاهش اثرات تحریم‌های ظالمانه و یک‌طرفه ایالات متحده آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران که از موانع اصلی انتقال فناوری و همچنین تأمین منابع مالی مورد نیاز جهت اجرای طرح‌های کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و اقدامات مقابله‌ای با اثرات اقلیمی در کشور است، مثمر‌ثمر باشد (بند «۶۳» بیانیه پایانی آخرین نشست گروه بریکس در سال 2023).

۵. پرورش نیروهای متخصص و بومی‌سازی دانش روز مرتبط با موضوعات تغییرات اقلیمی با استفاده از ظرفیت تبادل اساتید و دانشجویان در بین کشورهای عضو گروه بریکس: ظرفیت تبادل دانشجو و اساتید دانشگاهی در بین کشورهای عضو بلوک اقتصادی بریکس از‌جمله فرصت‌هایی است که با عضویت جمهوری اسلامی ایران در این گروه در راستای همراهی جامعه علمی کشور و بهبود رابطه صنعت و دانشگاه در حوزه‌های طرح‌های دانش بنیان مرتبط با تغییرات اقلیم و توسعه کم‌کربن فراهم گردیده‌ است. بهره‌گیری از این فرصت می‌تواند ضمن تبادل دانش با سایر کشورها به پرورش متخصصان خبره داخلی و بومی‌سازی دانش‌های مرتبط با حوزه مقابله با اثرات تغییر اقلیمی منجر گردد (بند «۷۳» بیانیه پایانی آخرین نشست گروه بریکس در سال 2023).

به‌رغم موارد اشاره شده ذکر این نکته ضرورت دارد که پذیرفتن هر‌گونه تعهد یا مسئولیت بین‌المللی در این حوزه بدون بررسی دقیق شرایط کشور و سنجش میزان و تحلیل دلایل موفقیت یا عدم موفقیت اجرای قوانین و مقررات داخلی ناصواب بوده و پژوهش حاضر نیز درصدد چنین موضوعی نمی‌باشد و بررسی و سنجش مذکور پیش‌نیاز اجرایی شدن پیشنهادهای ارائه شده در مطالعه حاضر است.