خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله

«اعتماد مصرف‌کننده» شاخصی اقتصادی است که میزان خوش‌بینی مصرف‌کنندگان نسبت به وضعیت کلی اقتصاد و وضعیت مالی شخصی آنها را اندازه‌گیری می‌‌کند. درواقع میانگینی از شاخص وضعیت فعلی اقتصادی و شاخص انتظارات مصرف‌کننده است. اعتماد بیشتر مصرف‌کننده می‌تواند نشان‌دهنده رشد اقتصادی و مصرف بالاتر بوده، در‌حالی‌که اعتماد پایین مصرف‌کننده منعکس‌کننده کند ‌‌شدن رشد اقتصادی و کاهش احتمالی هزینه‌های مصرف‌کنندگان است. این شاخص براساس نظرسنجی از مصرف‌کنندگان به‌دست می‌‌آید. نظرات درباره شرایط فعلی، 40 درصد و انتظارات از شرایط آتی، 60 درصد باقی‌مانده شاخص را تشکیل می‌‌دهند.

شاخص اعتماد مصرف‌کننده اطلاعات دقیقی درخصوص دیدگاه مصرف‌کنندگان _ با توجه به وضعیت کلی اقتصاد و وضعیت مالی خانوار آنها _ ارائه می‌‌دهد. در‌واقع این شاخص از طریق ارائه اطلاعات لازم به تصمیم‌گیرندگان و پیش‌بینی‌کنندگان اقتصادی در مورد شرایط اقتصادی حال و آینده و درنتیجه تعیین سیاست‌های عمومی و همچنین تصمیم‌گیری‌های تجاری نقش مهمی ایفا می‌‌کند. درنهایت، «اعتماد مصرف‌کننده» یکی از شاخص‌های کلیدی محسوب می‌گردد و ازسوی نهاد‌های مختلفی در بسیاری از کشور‌ها به‌طور گسترده پیگیری و نظارت می‌‌شود. مرکز افکارسنجی ملت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نیز شاخص اعتماد مصرف‌کننده را براساس نظر‌سنجی شاخص‌های اقتصادی به‌صورت فصلی محاسبه و بررسی می‏کند. این شاخص می‌تواند به دولت و تصمیم‌گیرندگان بخش خصوصی کمک کند تا بهتر بتوانند به ارزیابی عملکرد خود بپردازند و در راستای فعالیت‌های آینده برنامه‌ریزی‌ کنند.

نقطه نظرات/یافته‌های کلیدی

• شاخص اعتماد مصرف‌کننده: شاخص اعتماد مصرف‌کننده در بهار 1404، 136‌ ‌واحد محاسبه شده که در مقایسه با فصل زمستان ( 62 واحد) افزایش قابل توجه یافته است. این موضوع منعکس‌کننده افزایش خوش‌بینی مصرف‌کنندگان نسبت به شرایط اقتصاد کلان است.
• شاخص وضعیت فعلی اقتصادی: شاخص وضعیت فعلی اقتصادی براساس ارزیابی مصرف‌کنندگان از وضعیت کلی اقتصاد و بیکاری در گذشته 130 واحد برآورد شده که در مقایسه با فصل زمستان (65) افزایش یافته است. افزایش این شاخص نشان از آن دارد که مصرف‌کنندگان وضعیت اقتصاد کلان کشور را نسبت به سه ماه گذشته بهتر ارزیابی کرده‌اند.
• شاخص انتظارات مصرف‌کننده: شاخص انتظارات مصرف‌کننده براساس ارزیابی مصرف‌کنندگان از وضعیت کلی اقتصاد، بیکاری و قدرت خرید در آینده 146 واحد محاسبه شده که در مقایسه با فصل زمستان (60) افزایش چشمگیری یافته است. بررسی روند این شاخص نیز نشان می‌دهد در تابستان 1403 با روی کار آمدن دولت جدید و با ایجاد خوشبینی درخصوص چشم‌انداز آتی شاخص افزایش قابل توجهی یافت. با این حال در فصول پاییز و زمستان با توجه به بی‌ثباتی‌های اقتصاد کلان این شاخص با کاهش چشمگیر روبه‌رو شد. با کاهش بی ثباتی های اقتصاد کلان این شاخص در فصل بهار 1404 مجددا روند صعودی به خود گرفته است.

راهکارهای تقنینی/نظارتی‌یا سیاستی

افزایش شاخص اعتماد مصرف‌کننده و مؤلفه‌های آن در بهار 1404 نسبت به زمستان، نشان‌دهنده کاهش احساس عدم اطمینان و افزایش خوشبینی مصرف‌کنندگان نسبت به وضعیت اقتصادی و آینده آن است. این بهبود ناشی از عوامل مختلفی است؛ از جمله شرایط اقتصادی کلان و انتظارات مثبت به‌خصوص در نتیجه کاهش نوسانات بازارهای ارز و دارایی. نکته قابل تامل آنکه افزایش در شاخص انتظارات به مراتب بیشتر از شاخص وضعیت فعلی بوده است بدین معنی که عمده ترین دلیل افزایش خوشبینی افراد انتظار به بهبود شرایط در سه ماه آتی است. به نظر می رسد این موضوع بیش از هر چیز در نتیجه خوشبینی افراد در خصوص دستیابی به توافق در مذاکرات شکل گرفته است. در این شرایط نحوه مدیریت انتظارات افراد در دوره مذاکره بسیار با اهمیت خواهد بود. پیشنهاد می شود دولت محترم در دوره مذاکره با به کارگیری سیاست ارتباطی مناسب از ایجاد خوشبینی مفرط جلوگیری نماید.

1. مقدمه

امروزه مطالعه بر روی شاخص‌های پیش‌نگر اقتصادی از اهمیت فراوانی برخوردار است. این شاخص‌ها به دولت و تصمیم‌گیرندگان بخش خصوصی کمک می‌‌کنند تا بهتر بتوانند به ارزیابی عملکرد خود بپردازند و به‌منظور فعالیت‌های آینده برنامه‌ریزی کنند. با توجه به این مسئله، برخی کشورها در سال‌های اخیر برای بهبود سیستم شاخص‌های اقتصادی خود به شاخص‌سازی با استفاده از افکارسنجی روی آورده‌اند؛ از جمله «اعتماد مصرف‌کننده» که شاخصی اقتصادی است که میزان خوش‌بینی مصرف‌کنندگان را نسبت به وضعیت کلی اقتصاد و وضعیت مالی شخصی آنها اندازه‌گیری می‌‌کند. براساس ادبیات اقتصادی در شرایط عادی اعتماد بیشتر مصرف‌کنندگان نشان‌دهنده رشد اقتصادی و منعکس‌کننده مصرف بالاتر است، درحالی‌که اعتماد پایین مصرف‌کنندگان نشان‌دهنده کند شدن رشد اقتصادی و کاهش احتمالی هزینه‌هاست. بااین‌حال، در شرایطی که کاهش این شاخص با افزایش انتظارات تورمی افراد همراه باشد اثر بر مصرف مبهم خواهد بود. این شاخص که میانگینی از شاخص وضعیت فعلی اقتصادی و شاخص انتظارات مصرف‌کننده است براساس افکارسنجی از مصرف‌کنندگان به‌دست می‌‌آید. شاخص اعتماد مصرف‌کننده نه‌تنها به تفسیر نظر خانوار درباره شرایط اقتصادی آینده، بلکه به تولید‌کنندگان، سرمایه‌گذاران و سیاستگذاران کمک می‌کند تا تغییرات در الگوهای مصرف و پس‌انداز آتی خانوار را تحت تأثیر قرار دهند و با آن سازگار شوند. این شاخص در حال حاضر در اکثر کشورهای دنیا محاسبه و منتشر می‌شود.

با در نظر گرفتن اهمیت زیاد شاخص اعتماد مصرف‌کننده، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی از پاییز 1400 محاسبه این شاخص در ایران را آغاز کرده است. نظرسنجی اعتماد مصرف‌کننده ادراکات مصرف‌کنندگان را درخصوص شرایط عمومی اقتصاد و وضعیت مالی آنها در دوره جاری و چند ماه آینده ارزیابی می‌کند. این نظر‌سنجی دوره‌ای که از پاییز 1400 ازسوی مرکز افکارسنجی ملت در مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی آغاز شد، در هر فصل و به‌صورت تلفنی انجام می‌گیرد. چهاردهمین دوره نظرسنجی که در بهار 1404 انجام شد، 1070 پاسخ‌دهنده را پوشش داده و ادراکات فعلی (در مقایسه با سه ماه قبل) و انتظارات سه ماه آینده مصرف‌کنندگان را درباره شرایط کلی اقتصاد، وضعیت بیکاری و قدرت خرید آتی به‌دست آورده است. برای دریافت اطلاعات بیشتر در‌خصوص نحوه محاسبه شاخص و ادبیات مرتبط با آن به گزارش «شاخص اعتماد مصرف‌کننده؛ مفاهیم و روش محاسبه در ایران» [1] مراجعه شود که در سایت مرکز پژوهش‌های مجلس در دسترس است. در جدول زیر به‌اختصار نحوه محاسبه این شاخص آمده است:

2. شاخص‌های کلی

همان‌طور که در شکل 1 مشاهده می‌شود، براساس نتایج نظرسنجی شاخص اعتماد مصرف‌کننده بر خلاف روند نزولی سال ۱۴۰۳، در فصل بهار 1404 روند صعودی قابل توجهی به خود گرفته و به 136 واحد رسیده است.

شکل ۱. نمودار شاخص اعتماد مصرف‌کننده

مأخذ: محاسبات مرکز پژوهش‌های مجلس.

شاخص وضعیت فعلی اقتصادی در بهار 1404 معادل 130 واحد محاسبه شده که در مقایسه با فصل زمستان (65 واحد) افزایش قابل توجهی یافته است. همان‌طور که در نمودار مشاهده می‌شود، پس از ۶ فصل متوالی روند نزولی متوالی در فصل بهار ۱۴۰۴ روند این شاخص صعودی شده است. افزایش این شاخص نشان می‌دهد مصرف‌کنندگان وضعیت اقتصاد کلان کشور را نسبت به سه ماه گذشته بهتر ارزیابی کرده‌اند. این موضوع می‌تواند به‌دلیل کاهش بی‌ثباتی‌های اقتصاد کلان و نوسانات نرخ ارز باشد.

همچنین شاخص انتظارات مصرف‌کننده 146 واحد برآورد شده که در مقایسه با فصل زمستان (60 واحد) افزایش چشمگیری یافته و این موضوع نشان‌دهنده افزایش خوش‏بینی‏ مصرف‌کنندگان در‌خصوص شرایط آتی اقتصاد است. نکته مهم درخصوص این شاخص آن است که میزان افزایش در شاخص انتظارات به مراتب بیشتر از شاخص وضعیت فعلی بوده و خوشبینی نسبت به شرایط آتی با نسبت بیشتری افزایش یافته است. به نظر می رسد این موضوع بیش از هر چیز ناشی از فضای مذاکرات و خوش بینی در خصوص دستیابی به توافق و همچنین شکننده بودن خوشبینی شکل گرفته در افراد را آشکار می سازد. در واقع در صورتی که به هر دلیلی انتظارات افراد نسبت به فضای مذاکرات منفی شود کاهش قابل توجه اعتماد مصرف کننده قابل انتظار خواهد بود. در چنین شرایطی مدیریت انتظارت افراد و به خصوص ترسیم فضای واقع بینانه در خصوص فضای حاکم بر مذاکرات و پرهیز از ایجاد انتظارات مثبت و منفی کاذب بسیار با اهمیت خواهد بود.

شکل 2. نمودار شاخص وضعیت فعلی اقتصادی و شاخص انتظارات مصرف‌کننده

مأخذ: همان.

3. مؤلفه‌های شاخص‌های وضعیت فعلی اقتصادی و انتظارات مصرف‌کننده

شاخص وضعیت فعلی اقتصادی از میانگین شاخص‌های وضعیت کلی اقتصاد و بیکاری در گذشته برآورد می‌شود. همچنین شاخص انتظارات مصرف‌کننده از میانگین شاخص‌های وضعیت کلی اقتصاد‌، بیکاری و قدرت خرید در آینده برآورد می‌شود که در جدول ذیل این زیر‌شاخص‌ها ارائه شده است. همان‌گونه که در جدول ۱ مشاهده می‌شود، شاخص وضعیت کلی اقتصاد در گذشته در فصل بهار 166 واحد محاسبه شده که نسبت به فصل قبل (53) افزایش قابل توجه یافته است. نکته قابل تأمل آنکه این شاخص از پاییز 1402 روند کاهشی گرفته و در همه فصول بعدی به‌طور مستمر نزولی بوده و پس از دوره نسبتا طولانی مجددا روند صعودی به خود گرفته است. شاخص وضعیت کلی اقتصاد در آینده نیز در فصل بهار 133 واحد محاسبه شده که نسبت به فصل زمستان که 61 واحد بوده به میزان چشمگیری بیشتر شده است. نکته قابل تأمل آنکه روند صعودی این شاخص منعکس‌کننده خوش‌بینی بیشتر نسبت به شرایط کلی اقتصاد در آینده می‌باشد. شاخص وضعیت بیکاری گذشته در فصل بهار 126 واحد محاسبه شده که نسبت به فصل زمستان (77) افزایش یافته است. همچنین شاخص وضعیت بیکاری آینده در فصل بهار  115 واحد محاسبه شده که نسبت به فصل زمستان که 59 واحد بوده، افزایش داشته است. عدم افزایش شاخص های مرتبط با بازار کار به نسبت شاخص های وضعیت کلی اقتصاد بیانگر انست خوشبینی ایجاد شده در مصرف کنندگان بیشتر معطوف به بخش اسمی اقتصاد بوده و ارزیابی ها از اثر مثبت بر بخش حقیقی اقتصاد محدود تر است. شاخص قدرت خرید آینده نیز در فصل بهار 141 واحد محاسبه شده که نسبت به فصل زمستان (59) افزایش قابل‌توجهی یافته است.

جدول ۱. مؤلفه‌های شاخص وضعیت فعلی و وضعیت آتی

مأخذ: محاسبات مرکز پژوهش‌های مجلس.

4.شاخص‌های اعتماد مصرف‌کننده در گروه‌های مختلف

4-1. گروه‌های مختلف سنی

بررسی شاخص اعتماد مصرف‌کننده در گروه‌های سنی مختلف نشان می‌دهد در همه گروه‌های سنی خوش‌بینی در‌خصوص شرایط اقتصاد کلان در فصل بهار نسبت به فصل زمستان افزایش داشته که این روند افزایشی در گروه سنی 36 تا 60 سال در مقایسه با سایر گروه‌ها بیشتر بوده است.

جدول 2. شاخص اعتماد مصرف‌کننده در گروه‌های سنی مختلف

مأخذ: همان.

شکل 3. نمودار شاخص اعتماد مصرف‌کننده در گروه‌های سنی مختلف

مأخذ: همان.

4-2. گروه‌های مختلف درآمدی

بررسی شاخص اعتماد مصرف‌کننده در گروه‌های درآمدی مختلف نشان می‌دهد در همه گروه‌های درآمدی خوش‌بینی در‌خصوص شرایط اقتصاد کلان در فصل بهار نسبت به فصل زمستان افزایش داشته که این روند افزایشی در افراد با درآمد متوسط در مقایسه با سایر گروه‌ها بیشتر بوده است.

جدول 3. شاخص اعتماد مصرف‌کننده در گروه‌های درآمدی مختلف

مأخذ: همان.

4-3. براساس وضعیت تحصیلی

بررسی شاخص اعتماد مصرف‌کننده در گروه‌های تحصیلی مختلف نشان می‌دهد در همه گروه‌های تحصیلی خوش‌بینی در‌خصوص شرایط اقتصاد کلان در فصل بهار نسبت به فصل زمستان افزایش داشته است.

جدول 4. شاخص اعتماد مصرف‌کننده براساس میزان تحصیلات

مأخذ: همان.

۴-4. براساس وضعیت شغلی

بررسی شاخص اعتماد مصرف‌کننده در گروه‌های مختلف شغلی نشان می‌دهد در همه گروه‌های شغلی خوش‌بینی در‌خصوص شرایط اقتصاد کلان در فصل بهار نسبت به فصل زمستان افزایش داشته که این روند افزایشی در شاغلان بخش دولتی و عمومی در مقایسه با سایر گروه‌ها بیشتر بوده است.

جدول 5. شاخص اعتماد مصرف‌کننده براساس نوع اشتغال

مأخذ: همان.

4-5. براساس جنسیت

بررسی شاخص اعتماد مصرف‌کننده نشان می‌دهد در هر دو گروه مردها و زن‌ها خوش‌بینی در‌خصوص شرایط اقتصاد کلان در فصل بهار نسبت به فصل زمستان افزایش داشته، اما خوش‌بینی زن ‌ها افزایش بیشتری را تجربه کرده است.

شکل 4. نمودار شاخص اعتماد مصرف‌کننده براساس جنسیت

مأخذ: همان.

5. جمع‌بندی

شاخص اعتماد مصرف‌کننده _ که میانگینی از شاخص وضعیت فعلی اقتصادی و شاخص انتظارات مصرف‌کننده است _ میزان خوش‌بینی مصرف‌کنندگان را نسبت به وضعیت کلی اقتصاد و وضعیت مالی شخصی آنها اندازه‌گیری و به دولت و تصمیم‌گیرندگان بخش خصوصی کمک می‌‌کند تا بهتر بتوانند به ارزیابی عملکرد خود بپردازند و برای فعالیت‌های آینده برنامه‌ریزی کنند. در گزارش حاضر، شاخص اعتماد مصرف‌کننده و مؤلفه‌های تشکیل‌دهنده آن با استفاده از چهاردهمین دوره نظرسنجی که 1070 پاسخ‌دهنده را پوشش می‌دهد در بهار 1404 بررسی شده است.

برآورد‌های به‌دست آمده از این گزارش نشان می‌دهد، شاخص اعتماد مصرف‌کننده در بهار1404، 136‌ ‌واحد محاسبه شده که در مقایسه با فصل تابستان (62) افزایش یافته است. این موضوع منعکس‌کننده افزایش خوش‌بینی مصرف‌کنندگان نسبت به شرایط اقتصاد کلان است. همچنین شاخص وضعیت فعلی اقتصادی براساس ارزیابی مصرف‌کنندگان از وضعیت کلی اقتصاد در گذشته و وضعیت بیکاری گذشته 130 واحد برآورد شده که در مقایسه با فصل زمستان (65) افزایش یافته است. شاخص انتظارات مصرف‌کننده نیز براساس ارزیابی مصرف‌کنندگان از وضعیت کلی اقتصاد، بیکاری و قدرت خرید در آینده 146 واحد محاسبه شده که در مقایسه با فصل زمستان (60) افزایش چشمگیری یافته است.

افزایش شاخص اعتماد مصرف‌کننده و مؤلفه‌های آن در بهار1404 نسبت به زمستان، نشان‌دهنده کاهش احساس عدم اطمینان و نگرانی مصرف‌کنندگان نسبت به وضعیت اقتصادی و آینده آن است. این کاهش ناشی از عوامل مختلفی است؛ از جمله شرایط اقتصادی کلان و انتظارات مثبت به‌خصوص در نتیجه کاهش نوسانات بازارهای ارز و دارایی.

نکته قابل تامل آنکه افزایش در شاخص انتظارات به مراتب بیشتر از شاخص وضعیت فعلی بوده است بدین معنی که عمده ترین دلیل افزایش خوشبینی افراد انتظار به بهبود شرایط در سه ماه آتی است. به نظر می رسد این موضوع بیش از هر چیز در نتیجه خوشبینی افراد در خصوص دستیابی به توافق در مذاکرات شکل گرفته است. در این شرایط نحوه مدیریت انتظارات افراد در دوره مذاکره بسیار با اهمیت خواهد بود. پیشنهاد می شود دولت محترم در دوره مذاکره با به کارگیری سیاست ارتباطی مناسب از ایجاد خوشبینی مفرط جلوگیری نماید.

با توجه به اینکه بخش مهمی از افزایش خوش‌بینی مصرف کنندگان در نتیجه بهبود انتظارات بوده است به نظر می رسد در شرایط فعلی مدیریت انتظارات و تلاش برای ایجاد اثرات واقعی در قدرت خردی خانوارها از اولویت بالایی برخوردار است.