خلاصه مدیریتی

بیان / شرح مسئله

مسئله تأمین مالی نهاد مسجد، یکی از زیربنایی‌ترین مسائل این نهاد و یکی از مقدمات ضروری ظهور و بروز کارکرد اجتماعی آن است. حفظ و نگهداری مساجد، مرهون تهیه منابع مالی پایدار و قابل‌اعتماد بوده، به‌نحوی‌که بدون تهیه این منابع، مساجد نمی‌توانند نقش‌های کارکردی خود را ایفا کنند.

برای بررسی مسئله تأمین‌ مالی نهاد مسجد، ضروری است که این مسئله حداقل در تقاطع سه ضلع مسجد، دولت و جامعه دیده شود. بنابراین نحوه مداخله دولت در امر مسجد، یکی از محل‌های اختلاف بوده که تبعات سیاستگذارانه آن در موضوع تأمین‌ مالی این نهاد، قابل ردیابی است. در این‎ باره، عده‌ای با تکیه بر ضرورت اصل استقلال نهاد دین معتقدند که دولت نباید در زمینه رفع نیازهای مادی مسجد ورود کند؛ اما در مقابل، برخی صاحب‌نظران با استناد به دلایلی مانند تنوع و گستردگی امور مربوط به نهاد مسجد و ادعا بر ناتوانی مردم در مدیریت و تأمین نیازهای آن، موافق حضور و مدیریت مستقیم دولت به‌عنوان بازوی اجرایی حکومت، در امور مساجد هستند. در میان این دو نوع نگاه، دیدگاه سومی وجود دارد که رفع نیازهای مالی مساجد به‌وسیله مردم و درآمدهای خود آن را اصل دانسته، اما نوع خاصی از مداخله دولت را نیز ضروری می‎داند. در این نوع مداخله، نقش دولت در سیاستگذاری نهاد مسجد، تسهیلگر و حامی، رویکرد دولت حمایتی و اقتضایی و سطح مداخله آن در سطح سیاستگذاری کلان و سطح بسترسازی، پشتیبانی و برنامه‌ریزی است. به همین منظور، گزارش حاضر به بررسی «تجربه مساجد موفق در زمینه تأمین مالی غیردولتی نهاد مسجد» پرداخته تا ضمن بررسی الگو(ها)ی تأمین مالی مطلوب غیردولتی این نهاد، حدود و ثغور ایفای نقش هرکدام از دو نهاد دولت و مردم را در تأمین مالی مسجد تعیین کرده و به اقتضائات سیاستی و تقنینی آن بپردازد.

نقطه‌نظرات/یافته‌های کلیدی

پس از بررسی‌های میدانی صورت‌ گرفته از 26 مسجد منتخب شهر تهران و مصاحبه‌های نیمه‌ساختارمند با امامان جماعت و مسئولین این مساجد، روش‌های تأمین‌ مالی غیردولتی این مساجد استخراج شد که عبارتند از:

1. کسب منفعت از املاک و رقبات مساجد (گونه‌های مختلفی ازجمله مغازه، املاک مسکونی و مراکز درمانی را دربرمی‌گیرد)،
2. کمک‌های مردمی (شامل هدایا و نذورات)،
3. ارائه خدمات (ازجمله تأسیس مراکز آموزشی و فرهنگی و برگزاری سفرهای زیارتی).

مهم‌ترین چالش‌های تأمین مالی غیردولتی مساجد نیز عبارتند از:

1. نداشتن شناسه ملی و مشکلات افتتاح حساب و دریافت دستگاه کارت‌خوان،
2. وابستگی درآمد مسجد به عملکرد متولی یا سازمان اوقاف و امور خیریه،
3. تصور نادرست عمومی درباره بهره‌مندی از موقوفات و عدم اهتمام به پرداخت عادلانه حقوق موقوفات (و کم‌شدن نرخ اجاره‌بهای رقبات مساجد)،
4. کم ‎شدن استقبال مردم به انجام امور خیریه از طریق واسطه‎های نهادی (اعم از دولتی و غیردولتی) و همچنین رشد هم‌زمان درگاه‎های دریافت کمک‌های مردمی در کنار مسجد ازجمله سمن‌ها، مؤسسات خیریه و چهره‌ها (سلبریتی‌ها).

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

در پایان به ارائه نتایجی از تجربه‌کاوی مساجد موفق در زمینه تأمین مالی نهاد مسجد و پیشنهادهایی برای فعال‌سازی هرچه بیشتر این ظرفیت‌ها پرداخته خواهد شد:

1. «اصل مردمی ‌بودن» و «اصل خودکفایی مالی» دو عنصر پایداری و موفقیت مساجد

برایند آنچه که در گزارش بدان پرداخته خواهد شد، نشان می‌دهد که آن چیزی که عامل موفقیت و اثرگذاری مساجد باشد، به‌گونه‌ای که کارکردهای فرهنگی و اجتماعی آن به چشم آمده و محقق شوند، در مرتبه اول اصل «مردمی‌ بودن نهاد مسجد» و در مرتبه دوم «خودکفایی مالی» مساجد بوده است. یکی از مهم‌ترین نکات مورد تأکید کارگزاران مساجد، ضرورت حفظ استقلال آنان به‌ویژه در برابر دخالت‌های سازمانی و حاکمیتی در مدیریت مساجد بوده است. اضافه آنکه قریب به اکثر مساجد مورد بررسی، نه‌تنها در زمینه تأمین مالی به مردم تکیه داشتند، بلکه در برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی خود نیز از ظرفیت مردمی بهره می‌گرفتند. بنابراین «مردمی ‌بودن» و «استقلال مالی» را باید به‌عنوان دو رکن اصلی تحقق کارکرد اجتماعی مسجد و محوریت ‌یافتن آن در جامعه دانست.

2. «جلب اعتماد اجتماعی» توسط مباشران مسجد، عامل اصلی جلب اعتبار و تداوم حیات سازوکارهای تأمین مالی مردمی نهاد مسجد

اصلی‌ترین عامل مؤثر بر تأمین مالی غیردولتی مساجد، اعتبار مسجد و جلب اعتماد اجتماعی توسط مباشران مسجد است. این اعتبار –که می‌تواند برگرفته از سابقه تاریخی مسجد، شخصیت امام‌جماعت یا ناشی از برنامه‌ها و خدمات آن به اهالی محله باشد- ضمن افزایش کمک‌های مردمی و همچنین جلب توجه واقفان و خیران، می‌تواند در تقویت پیوند سه ضلع حاکمیت، نهاد مسجد و نهاد مردم و در یک کلام تقویت نقش حلقه میانی مسجد مؤثر باشد. ازاین‌رو، خدمات‌رسانی مسجد از میان سه شیوه تأمین مالی دیگر، نقش مؤثرتری را به‌طور‌کلی در جلب اعتماد اجتماعی و در نتیجه جذب منابع ایفا می‌کند.

بنابراین پیشنهادهای ذیل ارائه می‌شود:

1. اصلاح فرایندهای اخذ شناسه ملی؛
2. نظارت بر بند «ج» ماده (۷۵) قانون برنامه هفتم پیشرفت با موضوع تدوین طرح احیا و فعال‌سازی موقوفات (و بهره‎مند شدن موقوفات مساجد از اجرایی ‎شدن برنامه‎های مولدسازی موقوفات)؛
3. عملیاتی‌سازی تبصره «۱» بند «ت» ماده (۷۶) قانون برنامه هفتم پیشرفت با موضوع ارائه خدمات دستگاه‌های اجرایی از طریق مساجد محلات؛
4. الگوسازی از مساجد موفق با برنامه‌هایی مانند رویداد مساجد برتر تأمین مالی غیردولتی در روز جهانی مسجد توسط سازمان اوقاف و امور خیریه با همکاری سازمان تبلیغات و مرکز رسیدگی به امور مساجد.

1. مقدمه و بیان مسئله

با نگاهی گذرا به تاریخ تمدن اسلامی تا پیروزی انقلاب اسلامی ایران مشخص می‌شود که نهاد مسجد، کالبد و سازوکاری با کارکردهای مختلف در عرصه‌های اجتماعی جوامع مسلمین، اعم از تقویت ارزش‌های معنوی، حفظ هویت دینی و همچنین رشد هم‌بستگی و یکپارچگی اجتماعی و بسیج نیروهای جامعه داشته است [1]. این نقش غیرقابل ‌اغماض، به‌درستی پس از انقلاب اسلامی نیز انتظارات از مسجد را به‌گونه‌ای شکل داد که از آن به‌عنوان مکانی برای ایفای نقش در مسیر گسترش فعالیت‌های علمی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در نظام اسلامی یاد می‌شود [2]؛ اما به اعتقاد بسیاری از صاحب‌نظران حوزه دین، امروز پس از گذشت بیش از چهار دهه از انقلاب اسلامی و شکل‌گیری نهادهای مختلف ناظر به مسجد، درحالی‎که بالغ بر 85 هزار مسجد در کشور وجود دارد، به‌دلایلی مانند فقدان برنامه‌های راهبردی مشخص و نیز تعدد مراکز تصمیم‌گیری، قدرت اثرگذاری و جایگاه مسجد پایین‌تر از حد انتظار اولیه است [2] و [3].

یکی از مقدمات ضروری و شروط لازم تحقق کارکرد اجتماعی مسجد، مسئله تأمین مالی آن است؛ چراکه بدون تأمین پایدار منابع مالی، مساجد نمی‌توانند نقش‌های خود را به‌خوبی ایفا کنند. به اعتقاد برخی، تشدید وابستگی منابع مالی این پایگاه مقدس و مردمی، به کمک‌های دولتی و مداخله مستقیم دولت در امور آن، زمینه روی‌گردانی و کاهش استقبال مردم به مشارکت در مدیریت و تأمین مالی این نهاد را در بلندمدت نتیجه داده است. طبق این نظر، کسانی که به آبادانی مسجد می‌پردازند، مردم‌ هستند و دولت نباید هیچ‌گونه دخالتی در این امر داشته باشد. این گروه معتقدند که دولت (به ‌معنای عام آن) به‌جای کمک مالی به مسجد، باید زیرساخت‌های اقتصادی را اصلاح کرده و وضعیت اقتصادی مردم را بهبود ببخشد. مردم نیز به‌تناسب بهبود وضعیت مالی و عشق و علاقه‌ای که به دین دارند، مساجد را آباد می‌کنند [4].

در مقابل، برخی از صاحب‌نظران بر این باورند که امور مربوط به نهاد مسجد به‌ویژه در جهان جدید، به‌حدی متنوع و گسترده است که مردم ناتوان از مدیریت و رفع کامل آنها هستند. درنتیجه، حضور و مدیریت مستقیم دولت در امور مساجد را ضروری می‌دانند. به بیان دیگر، به عقیده این دسته، مسجدسازی یا هرگونه ارائه خدمات دولتی به مسجد مصادیق مصالح عامه و خدمات عمومی تلقی می‌شود و طبیعی است که دولت همچون راه‌سازی، بیمارستان‌سازی، خدمات بهداشت عمومی و غیره موظف به انجام آن است [3].

دیدگاه سومی نیز وجود دارد که رفع نیازهای مالی و خودکفایی مساجد با محوریت مردم را اصل دانسته و درعین‌حال نوع خاصی از مداخله دولت را ضروری می‌داند. تمرکز این دیدگاه بر تعیین حدود و مختصات مداخله دولت در امور مسجد است.

رویکرد سوم سیاستی که مدعی ابتنا بر نوع نگاه امامین انقلاب به نهاد مسجد است، نقش دولت در سیاستگذاری نهاد مسجد، «تسهیلگر» و «حامی» و رویکرد دولت در آن «حمایتی» و «اقتضایی» و سطح مداخله آن در سطح «سیاستگذاری کلان» و سطح «بسترساز، پشتیبانی و برنامه‌ریزی» می‌داند [2].

شکل 1. کیفیت مداخله دولت در امور مسجد از منظر امامین انقلاب [2]

بر این‌ اساس دولت نباید به‌طور مستقل در امور اجرایی مساجد ورود کند، بلکه در سطحی کلان‌تر، وظیفه هدایت و پشتیبانی این نهاد را برعهده دارد.

امروزه به دلایل مختلفی ازجمله تغییر الگوهای مرجع در جامعه، جدایی نهادهایی مانند نهاد قضا و تعلیم و تربیت از مسجد طی فرایند پیچیده ‌شدن تشکیلات حکمرانی، گذار از مناسک و آیین‌های دینداری اولیه به مناسک و آیین‌های ثانویه و از همه مهم‌تر، چیره‌شدن انگاره آسیب‌زای «دولت خادم - ملت مخدوم» بر برخی از شئون حیاتی مسجد، سازوکارهای تأمین مالی غیردولتی و سنتی نهاد مسجد تضعیف شده است [3]. ازاین‌رو، تجربه‌کاوی مساجد موفق در زمینه تأمین مالی غیردولتی نهاد مسجد در ایران امروز ضرورت می‌یابد تا چگونگی ادامه حیات این سازوکارها بررسی شده و نشان داده شود که چگونه در شرایط موجود، موفقیت مساجد در زمینه تأمین مالی غیردولتی میسر است.

به همین منظور، گزارش حاضر به بررسی «تجربه مساجد موفق در زمینه تأمین مالی غیردولتی نهاد مسجد» پرداخته تا ضمن بررسی الگو(ها)ی تأمین مالی مطلوب غیردولتی این نهاد، حدود و ثغور ایفای نقش هرکدام از دو نهاد دولت و مردم را در تأمین مالی مسجد تعیین کند و به اقتضائات سیاستی و تقنینی آن بپردازد. جامعه آماری گزارش حاضر، شامل کلیه مساجد شهر تهران است که پس از بررسی‌ها و مشورت با مطلعین و نخبگان، تعداد 26 مسجد از باب نمونه انتخاب شده‌اند. سپس، با امامان جماعت، اعضای هیئت‌امنا و فعالان این مساجد مصاحبه شد. بعد از استخراج تجربیات آنها، انواع تأمین‌ مالی غیردولتی مساجد مورد مصاحبه صورت‌بندی شد که همان بخش اول گزارش است. در این بخش پس از توضیح هر روش تأمین مالی، بخشی تحت‌عنوان «ظرفیت‌ها و چالش‌ها» وجود دارد که دربرگیرنده نکات مورد تأکید و پرتکرار در مصاحبه‌ها، نقاط قوت یا ضعف هر روش و همچنین چالش‌ها و آسیب‌هایی است که کارگزاران مساجد در هر نوع تأمین مالی با آن مواجه شده‌اند. در پایان نیز بر پایه ظرفیت‌ها و چالش‌ها، پیشنهادهایی ارائه شد. گفتنی است که در تمامی مراحل، به جهت تأمین اعتبار یافته‌ها، نظرات خبرگان سیاستگذاری حوزه مسجد راهنمای نگارش این گزارش بوده‌اند.

2. انواع تأمین مالی غیردولتی مسجد

 به‌طورکلی سه شیوه اصلی تأمین مالی غیردولتی را می‌توان در مساجد مورد مصاحبه یافت که عبارت‌اند از: کسب منفعت از املاک و رقبات مساجد، کمک‌های مردمی و ارائه خدمات.

جدول 1. دسته‌بندی پاسخ مصاحبه‌شوندگان پیرامون اهمیت شیوه‌های تأمین مالی غیردولتی در مساجد

مأخذ: نگارندگان.

همان‌گونه که در جدول (1) مشاهده می‌شود، کسب منفعت از املاک و رقبات مساجد و کمک‌های مردمی فراگیرترین شیوه تأمین مالی غیردولتی مساجد به حساب می‌آیند که به اذعان کارگزاران مساجد، به‌طور میانگین حدود 70 درصد از هزینه‌های مساجد را پوشش می‌دهند. در ادامه پیرامون هرکدام از این روش‌ها به‌صورت مفصل‌تر شرح داده خواهد شد.

2-1. کسب منفعت از املاک و رقبات مساجد

بعضی از مساجد، املاکی دارند که می‌توانند از آنها درآمدزایی کرده و عواید را صرف نگهداری مسجد یا اجرای فعالیت‌های گوناگون کنند. براساس بررسی‌ها، امورات بیشتر مساجد با اجاره‌داری این املاک تأمین مالی می‌شود. این شیوه از درآمدزایی از دیرباز رایج بوده و یکی از پایدارترین روش‌های تأمین مالی به حساب می‌آید، به‌نحوی‌که بازتاب آن در معماری سنتی ایرانی - اسلامی شهرها نیز دیده می‌شود [5].

شکل 2. مسجد جامع اصفهان و بازار اطراف آن

گونه‎های مختلفی از املاک و رقبات مساجد را می‌توان برشمرد [6] که عبارت‌اند از:

2-1-1. مغازه و فروشگاه

مرسوم‌ترین گونه رقبات مساجد، مغازه‌ها یا ساختمان‌های تجاری هستند. برای نمونه می‌توان به مسجد حضرت ولی‌عصر(عج) واقع در شهرک شهید محلاتی شهر تهران اشاره کرد. امام جماعت مسجد حضرت ولی‌عصر(عج) در این‌ باره بیان داشت:

«مسجد ما بالغ بر 15 باب مغازه دارد که از قِبل درآمدهای آن توانسته‌ایم علاوه‌بر تأمین هزینه‌های جاری، تعمیرات و نگهداری مسجد و تجهیزات آن، مجموعه‌هایی مثل سالن ورزشی، مجتمع آموزشی، سالن اجتماعات و کتابخانه عمومی مسجد را دایر و اداره کنیم».

شکل 3. محل استقرار مغازه‌های اطراف مسجد حضرت ولی‌عصر(عج)

شکل 4. نمایی از مغازه‌های اطراف مسجد حضرت ولی‌عصر(عج)

مسجد باقرالعلوم(ع)، واقع در خیابان سازمان آب شهر تهران، از نمونه‌های موفق دیگری است که درآمد حاصل از اجاره 7 باب مغازه این مسجد، اصلی‌ترین راه کسب درآمد و تأمین مالی فعالیت‌های آن محسوب می‌شود.

شکل 5. نمایی از درب ورودی مسجد حضرت باقرالعلوم(ع) (تصویر سمت راست) و محل استقرار مغازه‌ها (تصویر سمت چپ)

در مواردی، درآمد مغازه‌های مساجد لزوماً از راه اجاره‌داری حاصل نمی‌شود. مواردی وجود دارد که خود اهالی مسجد اقدام به راه‌اندازی مغازه و درآمدزایی از آن به‌جهت رفع نیاز اقتصادی مسجد کرده‎اند. برای نمونه مسئول مالی مسجد صاحب‌الزمان(عج) در این ‌باره بیان داشت:

«ساختمان خرابه‌ای متعلق به مسجد ما بود که نیاز به تعمیر داشت. به‌ یاری کمک‌های مردمی و بعضاً قرض‌هایی که از اهالی محله و مسجد داشتیم، آن را مرمت کردیم و فروشگاه مواد غذایی‌ایی در آن راه‌اندازی شد. در ابتدا مغازه را خود بچه‌های مسجد می‌گرداندند تا حساب‌ها را تسویه کنیم. کار که جلوتر رفت و رونق گرفت، چند نفر در فروشگاه مشغول به‌کار شدند و کارمند آن شدند و از آن زمان، وقتی که فروشگاه به سوددهی رسید، درآمد آن صرف برنامه‌های فرهنگی مسجد می‌گردد».

براساس بررسی‌های انجام‌شده، فروشگاه‌های مساجد در زمینه‌ و جنبه‌های مختلفی مانند محصولات ارائه‌شده در آنها، بسیار متنوع‌ هستند و از نانوایی و مواد غذایی تا فروشگاه‌های محصولات فرهنگی را دربر می‌گیرند. این تنوع درصورتی‌که با شئونات فقهی و اخلاقی مسجد مغایرت نداشته باشند، به شهرت مسجد و محوریت آن کمک خواهد کرد. اگرچه طبیعتاً عرضه محصولات فرهنگی و مذهبی در این فروشگاه‌ها با سنخیت مسجد که ذاتاً نهادی دینی و فرهنگی است، بیشترین تناسب را دارد و ضمن کمک به رونق و بهبود چرخه اقتصاد فرهنگ و البته تأمین مالی نهاد مسجد، ارزش‌ها و آموزه‌های فرهنگی و دینی را ترویج می‌دهند، اما به اعتقاد بسیاری از فعالین این حوزه، درآمد فروشگاه‌های محصولات فرهنگی نسبت به سایر صنف‌های تجاری کمتر بوده و همین امر یکی از مهم‌ترین دلایل روی‌آوری و تمایل به دایر کردن فروشگاه‌های عرضه‌کننده محصولات بی‎ارتباط با حوزه فرهنگی است[7]. شایان ذکر است که براساس آمارهای موجود، سهم هزینه‌های فرهنگی از سبد خانوار در حال کاهش است [8]. توضیح آنکه؛ مجموع هزینه‌کرد فرهنگی خانوار طی هفت سال گذشته از نظر اسمی همواره روند صعودی داشته است. به‌گونه‌ای که در سال ۱396 این رقم معادل 87 همت بوده که در سال ۱۴۰2 با رشد چشمگیری نسبت به سال قبل، ۴۱۰ هزار میلیارد تومان است. حال‌آنکه سهم هزینه‌کرد فرهنگی از مجموع هزینه‌های خانوار به استثنای سال ۱۴۰۰ همواره روند نزولی داشته و در سال ۱۴۰2 با ۰.۴8 کاهش نسبت به سال قبل، به 7.85 درصد رسیده است. این کاهش سهم مصرف فرهنگی از مجموع مصارف خانوار بدین معناست که ارزش واقعی هزینه‌کرد فرهنگی خانوارهای ایرانی در سال‌های اخیر با روندی نزولی مواجه بوده که نشان‌دهنده یک تغییر عمیق در الگوهای مصرف و ارزش‌گذاری فرهنگی در جامعه است. طی سال‌های اخیر، به‌ویژه در مواجهه با چالش‌های اقتصادی و تورم‌ مزمن، خانوارها ناگزیر به بازنگری در اولویت‌های هزینه کرد خود شده‌اند و کالاهای فرهنگی در اولویت هزینه‎های خانوار قرار ندارند و جای خود را به سایر هزینه‌های ضروری خانوار داده‎اند [9].

2-1-2. املاک مسکونی

گونه‌ای از رقبات مساجد مسکونی بوده و شامل آپارتمان‌ها، خانه‌های ویلایی و خانه‌های باغی می‌شوند. برای نمونه مسجد فاطمیه(س)، واقع در خیابان افسریه شمالی، ازجمله مساجدی است که املاک مسکونی قابل‌توجهی دارد و مباشران این مسجد بخش زیادی از نیازهای اقتصادی مسجد و فعالیت‌های آن را از طریق اجاره این املاک تهیه می‌کنند. امام جماعت مسجد فاطمیه (س) در این زمینه بیان داشت:

«اجاره آپارتمان متعلق به مسجد نزدیک به 60% از هزینه‌های مالی مسجد را پوشش می‌دهد که عمده این درآمدها صرف برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی مسجد می‌شود و به‌نوعی می‌توان گفت که این درآمدها، برای فعالین مسجد، به‌جهت انجام فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی بسط ید ایجاد کرده است».

2-1-3. مراکز درمانی و بهداشتی

بعضی از رقبات پیرامونی مساجد به مراکز درمانی و بهداشتی و امور مربوط به حوزه بهداشت و درمان اختصاص یافته است. فعالین برخی از مساجد مورد مطالعه، به روش‌های مختلف (مانند اجاره رقبات مسجد به این مراکز و یا دایر کردن آنها به‌صورت مستقیم) توانسته‌اند که به‌وسیله درمانگاه‌های عمومی یا تخصصی (شامل بخش‌های پزشکی عمومی، دندان‌پزشکی، توان‌بخشی و سایر خدمات بهداشتی) و مراکز مشاوره‌ای (مانند مشاوره خانواده و روان‌شناسی)، در کنار خدمت‌رسانی به عموم مردم، بخش مهمی از مخارج مالی مسجد را تأمین کنند. به گفته فعالین مساجد، این‌گونه از فعالیت‌ها، آثار ویژه‌ای بر توان و فعالیت مساجد داشته است. برای نمونه، استفاده از ظرفیت این مساجد برای امور درمانی و بهداشتی که در حیطه خدمات اجتماعی به ‌معنای خاص آن است، هم در محوریت ‌بخشیدن به مسجد در محلات اثرگذار بوده و هم باعث ‌شده که اهالی محله، نوعی از پیوند را بین خود و این نماد دین و دینداری در محله (یعنی نهاد مسجد) برقرار دانسته و نهاد دین را درهم‌تنیده با مسائل دنیوی و مادی خود بدانند و از این طریق بینش مثبت‌تری به دین و دینداری داشته باشند. همچنین این‌گونه از رقبات در جذب کمک‌های مالی ازسوی افراد خیّر یا سازمان‌های خیریه نیز تأثیر بسزایی داشته‌اند. توضیح آنکه؛ به اذعان فعالان مساجد، وقتی که خیرین در عمل می‌بینند که نهاد مسجد از ظرفیت خود برای کاستن آلام محسوس اهالی محله استفاده می‎کند، تمایل و رغبت آنها برای تقویت این فعالیت‌ها بیشتر شده و کمک‌های بیشتری به مسجد می‌کنند [7].

برای مثال، مرکز درمانی مسجد آل‌محمد (ص) را می‌توان نمونه‌ای موفق در این زمینه دانست که با تأسیس یک درمانگاه با نام «درمانگاه خیریه شهدای مسجد آل‌محمد (ص)» از سال 1376 به ساکنان شرق تهران خدمت‌رسانی می‌کند. این درمانگاه خیریه شامل بخش‌های مختلف درمانی ازجمله پیرابالینی (آزمایشگاه، رادیولوژی، دندانپزشکی، پژواک‌نگاری، بینایی‌سنجی، طب سنتی) و درمانگاه‌های تخصصی و فوق‌تخصصی بوده و در چهار طبقه دایر شده است [7].

شکل 7. سردر درمانگاه خیریه شهدای مسجد آل‎محمد (ص)

مثال موفق دیگر در این زمینه، مربوط به درمانگاه شبانه‌روزی مهر تهرانپارس است که به مسجد محمدبن‌عبدالله (ص) آن محله تعلق دارد. این درمانگاه نیز خدماتی مختلف درمانی ازجمله؛ واکسیناسیون، آزمایشگاه، متخصص اطفال، متخصص ارتوپدی، متخصص مغز و اعصاب، جراحی عمومی، متخصص اعصاب و روان و تزریقات و پانسمان ارائه می‌دهد [7]. امام جماعت مسجد محمدبن‌عبدالله (ص) در این زمینه بیان می‌دارد:

«مردم محله می‌دانند که درمانگاه متعلق به مسجد است و همین امر در وجهه مسجد در محله بسیار تأثیرگذار بوده است. [اضافه آنکه] حدود 70 درصد از هزینه‌های مسجد از اجاره‌داری درمانگاه تأمین می‌شود».

شکل 8. درمانگاه شباه‌روزی مهر تهرانپارس؛ دیواربه‌دیوار مسجد محمدبن‌عبدالله (ص)

2-1-۴. ظرفیت‌ها و چالش‌ها

الف) نقش حیاتی وقف

دارا بودن رقبات منفعتی شرط اصلی بهره‎مندی از شیوه تأمین مالی مبتنی‌بر وقف است. به گواه تاریخ، وقف با فراهم‌ ساختن ملزومات اولیه این روش (اعم از عرصه، عین، تجهیزات ساختمانی و غیره) جایگاه ویژه‌ای در استقلال مالی نهاد مسجد، ازجمله در نقاط مختلف ایران ایفا کرده، به‌گونه‌ای که همواره مسجد یکی از محل‌ها و جهات اصلی برای وقف بوده است [10] و [11] و واقفان برای حفظ و ماندگاری مساجد، موقوفات و رقباتی را برای آنها اختصاص می‌دادند. جهت استفاده از موقوفات در وقف‌نامه‌ها به‌گونه‌ای تنظیم می‌شد که تعمیر و نگهداری نهاد مسجد در اولویت قرار داشته باشد و در مرتبه بعد، فعالیت در این اماکن طوری پیش‌بینی و برنامه‌ریزی می‌شد که حق‌التولیه، سهم امام جماعت و سایر کارگزاران مسجد، به‌صورت شفاف و معین از این موقوفات تأمین شود [12]. براساس آخرین داده‌های به‌دست ‌آمده، مطابق با جدول (2)، اگرچه تعداد موقوفات به‎طورکلی بیشتر شده، اما سرعت رشد سالیانه وقف در کشور از سال 1395 شیبی نزولی داشته است [13].

جدول 2. تعداد موقوفات کل کشور [13]

در بازه سال‌‎های 1390 تا 1395 موقوفات بیش از 40% رشد داشته‎اند، درحالی‎که رشد موقوفات سال 1400 نسبت به سال 1395 تنها 10.3% بوده است. با وجود این‎، براساس شواهد متعدد، نهاد وقف همچنان از پایه‌های اصلی و شاید اصلی‌ترین منبع تأمین مالی نهاد مساجد به شمار می‌رود [10].

پیوند وقف و مسجد در اسناد بالادستی نیز مورد توجه قرار گرفته است. برای مثال در بند «ج» ماده (۷۵) قانون برنامه هفتم پیشرفت، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (سازمان اوقاف و امور خیریه) مکلف شده است که با همکاری سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران و سازمان تبلیغات اسلامی، طرح احیا و فعال‌سازی موقوفات را جهت حمایت و تقویت فعالیت‌های قرآنی، هیئت‌ها، مساجد و بقاع متبرکه، با توجه به نیات واقفان تا پایان سال اول برنامه تهیه کرده و به تصویب هیئت‌وزیران برساند. گفتنی است که سند سیاست‌های اجرایی سازمان اوقاف و امور خیریه (ابلاغی 1397/12/27 دفتر مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی))، در بندهای متعددی به ضرورت احیای فرهنگ وقف پرداخته است. این بندها عبارت‌اند از:

جدول 3. بندهای مرتبط به فرهنگ‌سازی وقف در سند سیاست‌های اجرایی سازمان اوقاف و امور خیریه

مأخذ: همان.

بهره‎مندی حداکثری از ظرفیت اماکن مذهبی و شبکه واقفان و خیران داخلی و خارجی مهم‎ترین سیاست مستقیم سازمان اوقاف و امور خیریه در ترویج و توسعه فرهنگ وقف به شمار می‎آیند. همچنین تقویت همکاری بین‎بخشی، شفاف‎سازی امور و ارائه بهتر خدمات به مردم که بهبود عملکرد سازمان را در پی دارد، می‎توانند اولاً، اعتماد عمومی به سازمان و ثانیاً، امکان‎های جلب مشارکت‎های مردمی را افزایش دهند. بنابراین سیاست‎های بهبود عملکرد سازمان اوقاف و امور خیریه به‎طور غیرمستقیم در ترویج فرهنگ وقف نقش خواهند داشت.

بنابراین، یکی از ظرفیت‌های مهم مداخله دولت در این شیوه می‌تواند بهبود فرهنگ وقف و تشویق خیّران و همچنین تأمین زیرساخت‌ها و سازوکارهایی باشد که روابط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مردم (اعم از واقفان، خیران، خدمات‌گیرندگان) با مساجد را تسهیل می‌سازند.

ب) چالش‌های اخذ شناسه ملی و افتتاح حساب بانکی مسجد

بنا بر ماده (۵) آیین‌نامه پایگاه اطلاعات اشخاص حقوقی، اخذ شناسه ملی برای افتتاح حساب بانکی مساجد الزامی است، اما بسیاری از مساجد مورد مصاحبه شناسه ملی نداشتند. ثبت اطلاعات مساجد در پایگاه اطلاعات اشخاص حقوقی، توسط سازمان اوقاف و امور خیریه انجام می‌شود، ولی بسیاری از کارگزاران مساجد موفق به کسب آن نشده‌اند و یا تمایلی به دریافت آن ندارند. بی‌اعتمادی به سازمان اوقاف و امور خیریه، نارضایتی از شروط آن سازمان و همچنین وقت‌گیر بودن فرایندهای دریافت شناسه ملی ازجمله علل مورد تأکید کارگزاران مساجد در این مسئله ذکر شده‎اند. ازاین‌رو، بسیاری از مساجد با حساب‌های شخصی افراد معتمد مثل امام‌جماعت یا یکی از هیئت‌امنا، امور مالی خود را انجام می‌دهند که در این صورت، احتمال سوءظن و اختلاف میان کارگزاران مساجد افزایش یافته و همچنین بیش‌برآوردی مالیات برای صاحب‌حساب پیش خواهد آمد. در مواردی، مساجد برای رفع این مفسده، با راه‌اندازی کانون‌های فرهنگی‌هنری مساجد و ثبت آن در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اقدام به گشودن حساب بانکی کرده و دستگاه کارت‌خوان می‌گیرند تا بتوانند امور جاری مالی خود را انجام دهند. اگرچه این کار، امکان افتتاح حساب را از طریق شخصیت حقوقی کانون فرهنگی‌ هنری برای مساجد فراهم می‌آورد، اما برای بهره‌مندی از معافیت‌های مالیاتی ماده (139) قانون مالیات‌های مستقیم& (مصوب 1366/12/03 مجلس شورای اسلامی) با مشکلاتی مواجه خواهند شد. توضیح آنکه؛ طبق بند «ل» ماده مذکور، «فعالیت‌های انتشاراتی و مطبوعاتی و قرآنی (دارای مجوز از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و دستگاه‌های ذی‌ربط)، فرهنگی و هنری که به‌موجب مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی انجام می‌شوند، از پرداخت مالیات معاف است»، اما حسب بند «1-1» دستورالعمل صدور پروانه فعالیت‌های مؤسسات فرهنگی و نظارت بر آنها (ابلاغ‎شده توسط وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، مورخ 1399/4/24) قلمرو فعالیت‌های مؤسسات فرهنگی «عبارت‌اند از: فرهنگی، هنری، مطبوعاتی، قرآن و عترت (ع)، سینمایی، رسانه‌های دیجیتال و بازی‌های رایانه‌ای». بدیهی است که هزینه‌کرد منابع مالی مساجد محدود به این امور نیست.

طبق بند «7-10» دستورالعمل مذکور، «فعالیت در حیطه موضوع فعالیت‌های مصوب وزارت که در اساسنامه کانون ذکر نشده باشند» تخلف بوده و منجر به لغو مجوز کانون خواهند بود. بنابراین، در صورت حسابرسی سازمان امور مالیاتی، این حساب‌ها دیگر مشمول معافیت‌های مالی نخواهند شد و به منابع مالی مسجد آسیب وارد می‌شود.

پ) وابستگی درآمد مسجد به عملکرد متولی یا سازمان اوقاف و امور خیریه

از دیگر چالش‌های این شیوه، تأمین مالی آن است که درآمد برخی از موقوفات مساجد - حسب مورد - وابسته به عملکرد متولی یا سازمان اوقاف و امور خیریه است. اگر عواید موقوفات تحت‌تأثیر عوامل مختلفی همچون واگذار شدن سرقفلی موقوفه [14]، نرخ اجاره‌بهای پایین [15]، ضعف اطلاع‌رسانی و اجاره‌داری سنتی [16] یا اهمال متولی [15] کمتر شود، بخش قابل‌توجهی از تأمین مالی پایدار مسجد نیز آسیب خواهد دید. سازمان اوقاف و امور خیریه حسب قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه نقش سیاستی و نظارتی برجسته‎ای در تمامی عوامل مذکور دارد.

ت) تصور نادرست از موقوفات مساجد

ازآنجا‌که املاک و رقبات اجاره‌ای مساجد متعلق به نهادی دینی است، گاهی اوقات متقاضیان اجاره تصور می‌کنند که اجاره‌بهای این رقبات نیز همچون سایر خدمات مسجد باید رایگان یا با کمترین نرخ در اختیار آنها قرار بگیرد [15]. این فرهنگ عمومی نادرست نه‌تنها در تعیین میزان نرخ اجاره‌بها اثرگذار بوده، بلکه گاهی اوقات سوءظن‌ها و برداشت‌های ناصحیح از کارگزاران مساجد را به‌دنبال داشته است.

ث) خطر ایجاد روحیه کارمندی میان کارگزاران مساجد

ازآنجاکه درآمد رقبات مساجد می‌تواند تأمین‌کننده بخش قابل‌توجهی از نیازهای مساجد باشد، با کم‌رنگ‌ شدن نقش مردم در تأمین مالی مساجد، این خطر وجود دارد که کارگزاران آنها از نیازهای اصلی مخاطبان و اهالی مسجد غفلت ورزیده و پیوند مسجد و مردم تحت‌الشعاع این مسئله قرار بگیرند. نباید فراموش شود که کارکرد اصلی مسجد در بستر و زمینه پیوند امام‌جماعت با اهالی محله است. ممکن است به‌خاطر وضعیت مساعد اقتصادی مسجد، ضرورت مراجعه، گفتگو و ارتباط دائم کارگزاران مساجد و پاسخ‌گویی به نیازهای دینی و فرهنگی مردم محله در اولویت‌های بعدی قرار بگیرد و نوع ارتباط دائمی و ضروری مباشران مسجد با نمازگزاران و اهالی محله کمتر شود.

2-2. کمک‌های مردمی

نقش و اهمیت کمک‌های مردمی در تأمین مالی غیردولتی مساجد به‌حدی است که از 26 مسجد مورد بررسی، 23 مسجد (یعنی بیش از 80 درصد) آن را یکی از منابع اصلی درآمدی خود عنوان کرده‌اند. کمک‌های مردمی به‌طور‌کلی به دو دسته‌: 1. هدایا و 2. نذورات تقسیم می‌شوند:

2-2-1. هدایا

مراد از هدایا، اعم از کمک‌های مالی و غیرمالی است که مواد غذایی، لوازم و تجهیزات، خدمات، یا هر نوع کمک دیگری که برای حمایت از اهداف خیرخواهانه و دینی باشد، دربر می‎گیرد. هدایا و اعانات از دیرباز به‌عنوان یکی از روش‌های مهم حمایت از نهادهای دینی در اسلام شناخته ‌شده‌اند. عامه مردم با ارائه هدایا و اعانات به مساجد، به تأمین هزینه‌های مختلف (مانند هزینه‌های نگهداری، تعمیرات، خرید لوازم و تجهیزات، پرداخت حقوق کارکنان مسجد، تأمین هزینه‌های رویدادهای دینی و اجتماعی) این مکان‌های مقدس کمک می‌کنند [7]. امام جماعت مسجد امام حسن(ع) ضمن اشاره به نقش کمک‎های مردمی در تأمین هزینه‎های مسجد، بیان می‌دارد:

«کمک خیران و هدایای مردمی به‌اندازه‌ای است که مسجد ما توانسته است بیش از پانزده خانوار نیازمند را نیز علاوه‌بر رفع نیازهای خود مسجد، تحت پوشش قرار دهد. این حمایت‌ها در قالب کمک‌های نقدی و بسته‌های حمایتی انجام می‌گیرد».

2-2-2. نذورات

نذورات به تعهداتی گفته می‌شود که فرد با نیت خاصی به خداوند می‌سپارد و معمولاً شامل انجام اعمالی خاص یا اهدا کردن اموالی به مقاصد خیر است. نذورات –که به دو صورت نقدی و غیرنقدی وجود دارند - همواره یکی از مهم‌ترین روش‌های سنتی تأمین مالی مساجد بوده است. در طول تاریخ، افراد با نذر کردن مبالغی از مال خود یا تأمین اقلامی خاص برای مساجد یا انجام امور مورد نیاز مسجد، به ساخت، حفظ و انجام فعالیت‌های این مکان‌های مقدس کمک کرده‌اند. برای مثال، در گذشته که مردم هنوز به مواد نفتی و برق دسترسی نداشتند و شمع رایج‌ترین وسیله روشنایی محسوب می‌شد، مسلمانان با نذر ثواب روشن ‌کردن چراغ در مساجد، سعی داشتند که به‌نوعی نیاز شمع مساجد را تأمین کرده و خانه‌های خدا را در اوقات نماز روشن نگه دارند. چنین نذری به‌ویژه برای شب‌های تاسوعا و عاشورای حسینی (ع) در بین شیعیان بیشتر انجام می‌گرفت؛ تا حدی که دسته‌های شمع‌گذاران تشکیل می‌شد و آنان به‌صورت دسته‌جمعی و با نوحه و سینه‌زنی حرکت کرده و برای چهل مسجد شمع می‌گذاشتند و این عمل سبب می‌شد که مساجد معمولاً تا مدتی برای روشنایی از خرید شمع بی‌نیاز باشند. امروزه گستره موضوعی نذورات به حدی است که از امور داخلی مسجد (مانند تعمیر و نگهداری، گسترش مسجد، خرید وسایل و هزینه‌های جاری آن) گرفته تا فعالیت‌های فرهنگی برای محلات، برگزاری هیئت‌ها و مراسمات مذهبی و یا امور خیریه‌ای در بستر مسجد مانند خرید جهیزیه، تأمین معیشت خانواده‌های نیازمندان و امثال آن را دربر می‌گیرد. درگاه‌های اینترنتی، دستگاه کارت‌خوان و صندوق‌های نذورات رایج‌ترین راه‌های جمع‌آوری نذورات مردمی در مساجد به شمار می‌روند.

شکل 9. توزیع بسته حمایتی برای خانواده‌های نیازمند در مسجد امیرالمؤمنین (ع) شهرک شهید محلاتی

2-2-3. ظرفیت‌ها و چالش‌ها

الف) چالش‌های دریافت دستگاه کارت‌خوان

امروزه بخش قابل‌توجهی از کمک‌های مردمی به‌صورت برخط و اعتباری انجام می‌شود. این بدان معناست که داشتن حساب بانکی برای مساجد ضرورت دارد، اما همان‌گونه که پیشتر نیز ذکر شد، بسیاری از مساجد شناسه ملی نداشته و امکان افتتاح حساب حقوقی و دریافت دستگاه کارت‌خوان برای آنها میسر نیست.

ب) مردم به‌منزله یکی از پایه‌های استقلال مالی مساجد

همان‌گونه که بیش از 80 درصد مساجد مورد مصاحبه و بررسی اذعان داشته‌اند، کارگزاران مساجد همواره از کمک‌های مردمی بهره جسته و برای رفع امورات مسجد روی آنها حساب ویژه‌ای باز می‌کنند. هرچه پیوند میان مردم و مساجد قوی‌تر بوده است، نه‌تنها در زمینه تأمین مالی امور ضرور مسجد موفق بوده، بلکه در بسط فعالیت‌های مسجد نیز موفقیت‌های بیشتری حاصل شده است. البته که بخش مهمی از این پیوند در گرو ارتباط فعال ائمه جماعات و فعالین مساجد با اهالی محلات و اهل مسجد است. مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) در دیدار ائمه جماعات مساجد استان تهران در تاریخ 1395/05/31در این رابطه بیان می‌دارند:

«تصوّر بنده این است که یکی از کارهای اساسی عبارت است از امامت مسجد؛ ... از قبل از وقت شروع نماز، انسان برود مسجد با طمأنینه، با سکون نفس، آماده نماز بشود، نماز را با کیفیّت خوب بخواند. بعد اگر برنامه‌ حرف‌زدنی دارد، برگردد طرف مردم و با مردم حرف بزند. برای مردم تبیین بکند. برنامه‌های گوناگونی که در مساجد بحمدالله شماها دارید. زمان ما، آن‎زمانی که بنده مثلاً در مشهد امامت جماعت می‎کردم و مسجد می‎رفتم، خیلی کارها معمول نبود، بلد نبودند یا بلد نبودیم این کارها را. هر کاری می‎کردیم، نو به‌حساب می‌آمد. امروز بحمدالله این کارها رایج است. این‎که بین دو نماز یا بع داز نماز، امام‎جماعت بایستد یا برود روی منبر با مردم حرف بزند یا اینکه مثلاً فرض کنید تخته‌سیاه در مسجد ببرند، حدیث بنویسند، برای مردم تبیین بکنند، یا بنشینند با جوان‎های مسجد حلقه معرفتی تشکیل بدهند، تبیین کنند، سؤالات‌شان را بشنوند».

پ) کم‌شدن استقبال به انجام امور خیریه‎ با واسطه

پژوهش‎ها حاکی از آن است که نزدیک به نیمی از مردم انجام امور خیر خود را به‎صورت فردی و بدون واسطه نهادهای دولتی و غیردولتی انجام می‎دهند.

جدول 4. محل هزینه یا فعالیت در امور خیریه در ایران [17]

براساس اولین پیمایش ملی گرایش ایرانیان به امور خیر (انجام‌شده توسط پژوهشکده مطالعات وقف و نیکوکاری در سال 1401)، 37 درصد مردم ایران تمایل دارند که به مؤسسات خیریه کوچک محلی کمک کنند، درحالی‎که تنها 10 درصد از آنها ابراز تمایل کرده‌اند که از طریق مؤسسات خیریه بزرگ در جریان نیکوکاری شرکت می‎کنند. همچنین 5 درصد ایرانیان به مؤسساتی که شخصیت‌ها و افراد مذهبی توصیه کرده‌اند، کمک کرده و تنها 2 درصد آنها به کمک خیریه‌هایی تمایل دارند که چهره‌ها (سلبریتی‌ها) به تبلیغ آن پرداخته‌اند. نتایج حاصل از این پیمایش‌ها حاکی از آن است که 45 درصد مردم ایران به‌ هیچ‌یک از خیریه‌های بزرگ و کوچک محلی کمک نمی‌کنند و ترجیح می‌دهند به‌صورت فردی به کارهای نیکوکارانه بپردازند [17].

علاوه‌بر این در گذشته، مسجد جزو اندک مراکزی به شمار می‌آمد که افراد می‌توانستند نیات خیر خود را در آنجا و از طریق آن انجام دهند، اما امروزه با گسترده ‎شدن نهادهای خیریه و همچنین رشد فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطاتی و خدمات متعددی که سامانه‌های برخط یا نرم‌افزارها در اختیار کاربران قرار داده‌اند، مقاصد هم‌عرض گوناگونی همچون سمن‌ها، هلال‎احمر، مؤسسات خیریه، مراکز فرهنگی و حتی اشخاص شهره در کنار مساجد شکل گرفته‌اند که کمک‌های خیر مردمی را دریافت می‌کنند. این مسئله می‌تواند میزان کمک‌های مردمی به مساجد را تاحدی کاهش دهد.

جدول 5. درگاه‎های مختلف فعالیت‎های خیر و داوطلبانه ایرانیان و میزان عضویت آنها [18]

همان‌گونه که در جدول(5) دیده می‎شود، درگاه‎های امور خیریه متفاوتی وجود دارد که می‎تواند در کنار مسجد مقصد فعالیت‎های خیر و داوطلبانه ایرانیان قرار بگیرد. اگرچه باید توجه داشت، عضویت نداشتن در تشکل‎های مذکور، به‎معنای انجام‎ندادن کار خیر نیست؛ زیرا حسب آمارها بخش قابل‌توجهی از ایرانیان در طول یک ماه، حداقل یک فعالیت خیر انجام می‎دهند.

جدول 6. آخرین زمان کمک به دیگران [17]

2-3. ارائه خدمات

بررسی تجربه مساجد فعال در زمینه تأمین مالی غیردولتی نشان می‌دهد که «ارائه خدمات» از دیگر راه‌های تأمین مالی مساجد است. تفاوت این نوع درآمدها با دو نوع دیگر آن است که با توجه به ماهیت خیرخواهانه و غیرانتفاعی نهاد مسجد، ارائه خدمات به‌منظور انتفاع یا درآمدزایی نیست. به‌ همین ‌جهت، معمولاً ارائه خدمات در مساجد، ارزان‌تر بوده تا امکان مشارکت و بهره‌مندی قشر وسیع‌تری از مخاطبان فراهم شود. بنابراین، هدف از درآمد این‌گونه خدمات، تأمین مالی به ‌معنای جلب منابع کلان مالی و مصرف آنها در امور مختلف نیست، بلکه عواید حاصله صرف استمرار و پایداری خدمات مسجد به مردم و حفظ ارتباط مردم با نهاد مسجد است؛ چراکه تحقق کارکرد اجتماعی مسجد به همین ارتباط وابسته است. براساس نمونه‌های مورد بررسی برخی از انواع خدمات اجتماعی و فرهنگی ارائه‌شده در مساجد عبارت‌اند از:

2-3-1. تأسیس مراکز و کلاس‌های آموزشی، حوزوی (حوزه‌های علمیه)، ورزشی، مهارت‌آموزی، فرهنگی و هنری

یکی از مجاری تأمین‌ مالی غیردولتی نهاد مسجد، تأسیس مراکز فرهنگی و برگزاری کلاس‌های آموزشی، حوزوی (حوزه‌های علمیه)، ورزشی، مهارت‌آموزی، فرهنگی و هنری است. به‌نوعی تأمین مالی از این طریق را می‌توان روشی مؤثر و مرسوم برای برگزاری فعالیت‌های مذهبی، فرهنگی و اجتماعی مساجد دانست. برای نمونه، امام جماعت مسجد امام حسن مجتبی(ع) بیان داشت:

«در مسجد ما کلاس‌های قرائت قرآن، تدبر و تفسیر و نهج‌البلاغه برگزار می‌شود که همگی رایگان هستند و برای انتخاب مربیان آنها غالباً از ظرفیت‌های مردمی و اهالی مسجد استفاده می‌شود، اما کلاس‌های مهارت‌ورزی یا فرهنگی هنری دیگری نیز برگزار می‌شود که هزینه مربی و برگزاری کلاس‌ها تقریباً از شهریه‌های کلاس‌ها - که البته خیلی زیاد هم نیستند- تأمین می‌شود. درواقع، خودشان هزینه خودشان را تأمین می‌کنند».

همچنین گفتنی است که برخی از مساجد به امر آموزش رسمی ورود کرده‎اند. این مساجد با دغدغه‌ تربیت اسلامی و تأکید بر ظرفیت نهاد مسجد در تعلیم‎و‎تربیت دانش‌آموزان، توانسته‎اند از ظرفیت قانون تأسیس و اداره مدارس و مراکز آموزشی و پرورشی غیردولتی استفاده کرده و از وزارت آموزش‎و‎پرورش مجوز رسمی بگیرند تا در کنار ساختمان مسجد مدرسه دایر کنند. فعالان این‎گونه مساجد و مدارس علاوه بر یاری‌رسانی به نظام آموزش‎وپرورش کشور و ضمن ایجاد زمینه شکل‌گیری ارتباطی وثیق‌تر میان نهاد مسجد و بدنه‌های مردمی، از خلال برقراری ارتباطی تنگاتنگ میان سه ضلع حاکمیت (نظام رسمی آموزش‎و‎پرورش)، مسجد و مردم (اهالی محله و خانواده) امکان افزایش کارکرد اجتماعی نهاد مسجد در جامعه امروز ایران را فراهم می‌آورند و ظرفیت ایفای نقش میانجیگری این نهاد مقدس و تاریخ‌مند اسلامی را تقویت می‌کنند.

گفتنی است آنچه که در اسناد بالادستی آموزش‎و‎پرورش مورد توجه بوده، نه ادغام دو نهاد مدرسه و مسجد، بلکه تعامل بین مدرسه و مسجد به‌عنوان دو نهاد مستقل است. برای نمونه، در راهکار هفتم سند تحول بنیادین آموزش ‌و پرورش، بر «افزایش نقش مدرسه به‌عنوان یکی از کانون‌های پیشرفت محلی، به‌ویژه در ابعاد فرهنگی - اجتماعی» تأکید شده است و راهکار 2-7، «نهادینه‌سازی و تقویت همکاری مدرسه با مراکز فرهنگی و علمی محله به‌ویژه مسجد و کانون‌های مذهبی و حوزه‌های علمیه و مشارکت فعال مدیران، معلمان و دانش‌آموزان در برنامه‌های مرتبط محله و نیز حضور نظام‌مند و اثربخش روحانیون توانمند و مبلغان مذهبی با تجربه در مدرسه» را تکلیف کرده است.

همچنین در سند نقشه جامع علمی کشور، در ذیل راهبرد کلان ششم، نیز به تقویت تعامل مسجد و مدرسه به‌منظور ارتقای نقش آنها در تربیت دینی محله تصریح شده است و یا در بند «الف» ماده (۹۱) قانون برنامه پنج‌ساله هفتم توسعه جمهوری اسلامی ایران نیز به استقرار الگوی مدرسه در تراز سند تحول بنیادین آموزش ‌و پرورش با تأکید بر پیوند مدرسه و نهاد مسجد اشاره شده است.

مدرسه غیرانتفاعی حکمت مسجد علی‌بن‌ابی‌طالب (ع) یکی از این مدارس است که مسئولین آن در هماهنگی کامل با قوانین، ضوابط و مقرراتی همچون «آیین‎نامه اجرایی مدارس» و با مجوز رسمی از وزارت آموزش و پرورش و تحت نظارت آن، در ساختمان جنب مسجد فعالیت کرده و در چارچوب این ضوابط از فضای مسجد نیز برای فعالیت‌های خود استفاده می‌کنند.

شکل 10. تصاویری از فعالیت‎های مدرسه حکمت مسجد علی‎بن‎ابی‎طالب (ع)

2-3-2. برگزاری سفرهای زیارتی

برگزاری سفرهای زیارتی (مانند سفر مشهد، قم و راهیان نور) از دیگر انواع خدماتی است که برخی از مساجد مورد مصاحبه ارائه می‌دهند و بخشی از درآمدهای آن را برای تأمین مالی سایر فعالیت‌های مسجد استفاده می‌کنند. اگرچه معمولاً بخشی از هزینه‌های سفرها با کمک بخش‌های دولتی و حاکمیتی در اموری مانند حمل‌ونقل و اسکان کاهش می‌یابد، اما به اذعان فعالین برخی از این مساجد، قریب به نیمی از هزینه‌های سفر توسط ثبت‌نام‌کنندگان تأمین می‌شود. برای نمونه امام جماعت مسجد امام رضا(ع) در این زمینه بیان داشت:

«ما سالیانه نزدیک به 300 نفر را به مشهد و حدوداً 180 نفر را به اربعین می‌بریم. سفرهای زیارتی دیگری مثل قم، شاه‌عبدالعظیم و دیگر بقاع متبرکه نیز برگزار می‌کنیم که بستگی به شرایط دارد. گاهی اوقات سفرها را با همکاری چند مسجد دیگر انجام می‌دهیم».

2-3-3. ظرفیت‌ها و چالش‌ها

الف)«پیوند موفق مسجد و مردم» و «تقویت نقش میانجیگر مسجد در سه ضلع حاکمیت، مردم و نهاد مسجد»

ارائه خدمات از طریق مساجد را می‌توان از نمونه‌های کامل پیوند مسجد و مردم دانست. چراکه اولاً، یکی از کارکردهای اجتماعی مساجد قلمداد می‌شوند، ثانیاً، با رفع نیاز مخاطبان خود موجب عمیق‌تر شدن پیوند نهاد دینی با مردم می‌شوند و ثالثاً، بهبود روابط مردم و مسجد می‌تواند هم به تعمیق ارزش‌های فرهنگی و دینی و هم افزایش کمک‌های خیریه مردمی به‌ویژه خیران و واقفان به مسجد ختم شود. بنابراین، ارائه خدمات می‌تواند موجب تقویت «اعتبار» مسجد شده و همین امر تأثیر قابل‌توجهی بر سایر انواع تأمین مالی مساجد خواهد داشت.

گفتنی است که در این زمینه، قانون برنامه هفتم پیشرفت ظرفیت‌هایی دارد که در صورت اجرایی ‌شدن، بر گسترش این نوع از فعالیت‌های مساجد تأثیر بسزایی خواهد داشت. برای نمونه، در تبصره «۱» بند «ت» ماده (۷۶) قانون برنامه هفتم پیشرفت ‌دستگاه‌های اجرایی و مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی مجاز شده‌اند که خدمات عمومی و همگانی خود را در سطح محلات از طریق مساجد به مردم ارائه دهند.

ب) ضرورت هماهنگی خدمات ارائه‌شده با شأن، وجهه و کارکرد مسجد

برگزاری کلاس‌های آموزشی و یا کارگاه‌های مهارت‌ورزی یکی از رایج‌ترین خدماتی است که توسط مساجد موفق به مخاطبان ارائه می‌شود. بیشتر این کلاس‌ها و کارگاه‌ها، پیوند وثیقی با کارکرد مسجد یا نیازهای اصلی اهالی محله و مسجد دارند، اما برخی از فعالین مساجد و ائمه جماعات، ابراز نگرانی‌هایی از لطمه به شأن فقهی و قداست مسجد در جریان ارائه بعضی از این‌گونه خدمات داشتند.

برای نمونه، در مواردی مسئولین مساجد از فضای خود مسجد و شبستان آن برای دایر کردن مدرسه و کلاس‌های آموزشی استفاده می‌کنند و طبیعتاً اقتضای برخی از فعالیت‌های آموزشی مدرسه با اصل «حفظ قداست و شأن معنوی مسجد» همخوانی ندارد. درصورتی‌که این مهم، در هر گونه فعالیت اجتماعی، اصلی ثابت و غیرقابل ‌خدشه است. براساس فتوای مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی)، «کارهایی از قبیل برگزاری کلاس‌های آموزشی در‌صورتی‌که با شأن مسجد منافات نداشته باشد و یا مزاحمتی برای برگزاری نماز جماعت و نمازگزاران ایجاد نکند، اشکال ندارد»، اما از‌آنجا‌که بخشی از فعالیت‌های مدارس مربوط به فعالیت‌های ورزشی و تفریحی بوده، ممکن است که برخی از استفاده‌های ورزشی، سرگرمی و تفریحی از محیط مسجد با شئون فقهی و قدسی آن در تنافی بوده و موجب هتک حرمت مسجد شود. بر‌اساس فتوای مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی)، «مراعات شأن و منزلت و جایگاه مسجد واجب است و از کارهایی که با شأن و منزلت مسجد منافات دارد باید پرهیز شود؛ بنابراین، مسجد جای ورزش و تمرین ورزشی و از کارهایی که با شأن و منزلت مسجد منافات داشته و با جهت وقف مخالفت دارد، باید پرهیز شود». در این ‌باره استفتا دیگری نیز از ایشان وجود دارد که بدین‌ شرح است:

«سؤال: برای مقابله با تهاجم فرهنگ غیراسلامی، حدود سی دانش‌آموز را از گروه ابتدایی و متوسطه به شکل گروه سرود در مسجد جمع کرده‌ایم که این افراد درس‌هایی از قرآن کریم، احکام و اخلاق اسلامی را به‌مقتضای سن و سطح فکری‌شان فرامی‌گیرند. اقدام به این کار چه حکمی دارد؟ استفاده از آلت موسیقی اُرگ توسط گروه چه حکمی دارد؟ انجام تمرین به‌وسیله آن در مسجد با رعایت موازین شرعی و مقررات مربوطه و متعارف رادیو و تلویزیون و وزارت ارشاد جمهوری اسلامی ایران دارای چه حکمی است؟

پاسخ: تعلیم قرآن و احکام و آموزش اخلاق اسلامی و تمرین سرودهای مذهبی و انقلابی در مسجد اشکال ندارد، ولی در هر حال مراعات شأن، قداست و جایگاه مسجد واجب است و از کارهایی که با شأن و منزلت مسجد منافات دارد پرهیز شود و مزاحمت نماز‌گزاران جایز نیست».

 2-4. ذکر یک نمونه جامع

یکی از موفق‌ترین نمونه‌های تأمین مالی نهاد مسجد با استفاده از روش‌های غیردولتی تأمین مالی، علی‌الخصوص موقوفات و رقبات که تقریباً همه انواع رقبات را شامل می‎شود (یک‌ باب درمانگاه، یک ‌باب داروخانه، چندین باب مغازه خواروبارفروشی، یک باب نانوایی، یک باب باشگاه ورزشی، یک باب تهیه غذا، یک باب خشک‌شویی)، مسجد النبی (ص) تهران است. این مسجد در سال 1374 افتتاح ‌شده و در منطقه2 شهرداری تهران و خیابان شهید دادمان قرار دارد.

شکل 11. نمایی از تابلوی ورودی مسجدالنبی (ص)

شکل 12. تابلوی موقوفات مسجدالنبی (ص)

در وقف‌نامه مسجدالنبی(ص) ذکر شده است که 70 درصد از درآمد موقوفات آن صرف ساخت مساجد و مدارس در نقاط مختلف کشور شود و 30 درصد از درآمد موقوفات آن صرف امورات خود مسجد شود. لذا منابع مالی حاصله از موقوفات مسجد علاوه‌بر برطرف‎ کردن نیازهای روزمره و زیرساختی، تجهیزات و فعالیت‌های دینی و فرهنگی گسترده خود مسجد، منابع مالی کافی برای اداره حوزه علمیه مسجد، با نام حوزه علمیه نبی اعظم (ص) (تأسیس ‌شده در سال 1391/ با ظرفیت قریب به 50 طلبه)، کتابخانه عمومی، سالن ورزشی، درمانگاه و ساخت ده‌ها مسجد و مرکز فرهنگی در نقاط مختلف کشور را فراهم کرده است؛ به‌گونه‌ای که از حوالی سال 1374 که مسجد افتتاح شده و از همین سال شروع به ساخت مسجد در سراسر کشور کرده، تعداد مساجد ساخته یا تکمیل یا تعمیر شده از محل منابع این مسجد بالغ بر 136 مسجد در اقصی‌نقاط کشور است. این روند آن‌چنان فعال است که برای شناسایی مساجد نیازمند به کمک‌هزینه‌های ساخت و نگهداری و غیره، کارگروهی با عنوان «کارگروه ارزیابی نیازمندی‌های مساجد» در این مسجد شکل گرفته است که براساس آیین‌نامه‌ای داخلی، مساجد دارای صلاحیت در نقاط مختلف کشور را شناسایی و انتخاب کرده و منابع مالی لازم را برای ساخت، نگهداری و یا سایر نیازمندی‌های آنها اختصاص می‌دهد [7].

شکل 13. نمایی از حوزه علمیه مسجدالنبی (ص)

شکل 14. تابلوی اسامی مساجدی که به‎طور کامل توسط مسجدالنبی (ص) احداث شده‎اند

همان‌طور که بیان شد، یکی دیگر از کارکردهای موقوفات این مسجد براساس مفاد وقف‌نامه آن، تأمین مالی برای ساخت مدرسه در نقاط کمتر برخوردار کشور است. این مسجد با کمک منابع حاصل از موقوفات و خیرین پیرامونی خود، از همان سال 1374 که مسجد و موقوفات آن افتتاح شده، شروع به ساخت مدارس در مناطق کمتر برخوردار کشور کرده است [7].

3. جمع‌بندی و ارائه پیشنهادها

در پایان به ارائه نتایجی از تجربه‌کاوی مساجد موفق در زمینه تأمین مالی نهاد مسجد و پیشنهادهایی برای فعال‌سازی هرچه بیشتر این ظرفیت‌ها پرداخته خواهد شد:

3-1. «اصل مردمی ‌بودن» و «اصل خودکفایی مالی» دو عنصر پایداری و موفقیت مساجد

برایند آنچه که در گزارش بدان پرداخته شد، نشان می‌دهد که آن چیزی که عامل موفقیت و اثرگذاری مساجد باشد، به‌گونه‌ای که کارکردهای فرهنگی و اجتماعی آن به چشم آمده و محقق شوند، در مرتبه اول اصل «مردمی ‌بودن نهاد مسجد» و در مرتبه دوم «خودکفایی مالی» مساجد بوده است. یکی از مهم‌ترین نکات مورد تأکید کارگزاران مساجد، ضرورت حفظ استقلال آنان به‌ویژه در برابر دخالت‌های سازمانی و حاکمیتی در مدیریت مساجد بوده است. اضافه آنکه قریب به اکثر مساجد مورد بررسی، نه‌تنها در زمینه تأمین مالی به مردم تکیه داشتند، بلکه در برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی خود نیز از ظرفیت مردمی بهره می‌گرفتند. بنابراین «مردمی ‌بودن» و «استقلال مالی» را باید به‌عنوان دو رکن اصلی تحقق کارکرد اجتماعی مسجد و محوریت‌یافتن آن در جامعه دانست.

3-2. «جلب اعتماد اجتماعی» توسط مباشران مسجد، عامل اصلی اعتباریابی و تداوم حیات سازوکارهای تأمین مالی مردمی نهاد مسجد

 اصلی‌ترین عامل مؤثر بر تأمین مالی غیردولتی مساجد، اعتبار مسجد و جلب اعتماد اجتماعی توسط مباشران مسجد است. این اعتبار – که می‌تواند برگرفته از سابقه تاریخی مسجد، شخصیت امام‌جماعت یا ناشی از برنامه‌ها و خدمات آن به اهالی محله باشد - ضمن افزایش کمک‌های مردمی و همچنین جلب توجه واقفان و خیران، می‌تواند در تقویت پیوند سه ضلع حاکمیت، مسجد و مردم و همچنین تقویت ایفای نقش مسجد به‎عنوان حلقه میانی حاکمیت و مردم مؤثر باشد. ازاین‌رو، خدمات‌رسانی مسجد از میان سه شیوه تأمین مالی دیگر، نقش مؤثرتری را به‌طور‌کلی در جلب اعتماد اجتماعی و در نتیجه جذب منابع ایفا می‌کند.

بنابراین پیشنهادهای ذیل ارائه می‌شود:

الف) اصلاح فرایندهای اخذ شناسه ملی مساجد

در راستای تشویق کارگزاران مساجد و بهبود روابط آنها با سازمان اوقاف و امور خیریه ضروری است تا فرایندهای اخذ شناسه ملی و شروط آن به‌گونه‌ای مورد بازبینی قرار گیرند که اولاً، سازوکارهای وقت‌گیر حذف شوند و ثانیاً، دریافت حق‌التولیه از رقبات منفعتی مساجد ازجمله شروط آن قرار نگیرد.

ب) الگوسازی از مساجد موفق با برنامه‌هایی مانند رویداد مساجد برتر تأمین مالی غیردولتی در روز جهانی مسجد

گوناگونی شرایط جغرافیایی و تفاوت محیط اقتصادی – اجتماعی اطراف مساجد به‌گونه‌ای است که ظرفیت هرکدام از آنها برای بهره‌مندی از شیوه‌های تأمین مالی غیردولتی متفاوت است. برای مثال، ممکن است مسجدی هیچ رقبه منفعتی نداشته باشد، بنابراین برای این مسجد اولویت با کمک‌های مردمی و یا جلب توجه خیران و واقفان خواهد بود. ازاین‌رو، پیشنهاد می‌شود تا مرکز رسیدگی به امور مساجد با همکاری سایر سازمان‌های مرتبط با امر مسجد، ازجمله سازمان اوقاف و امور خیریه و سازمان تبلیغات اسلامی اولاً، مساجد موفق در زمینه تأمین مالی غیردولتی را در سطوح ملی و استانی شناسایی کرده و ثانیاً، به ‌کمک ابزارهای و طرح‌های رسانه‌ای و پژوهشی خود، اقدام به مستندسازی و ارائه الگوهای موفق به سایر مساجد کند. این هم‌افزایی می‌تواند ضمن توانمندسازی کارگزاران مساجد، موجب تقویت شبکه اجتماعی آنها نیز باشد.

برای این کار، پیشنهاد می‎شود رویدادی تحت‎عنوان «مساجد برتر تأمین مالی غیردولتی» توسط سازمان اوقاف و امور خیریه و با همکاری سازمان تبلیغات و مرکز رسیدگی به امور مساجد برگزار شود تا نه‎تنها مساجد موفق به‎ویژه در زمینه‎های تأمین مالی غیردولتی شناسایی و مورد تقدیر واقع شوند، بلکه ارائه تجارب این مساجد، مایه انگیزه‎ای برای سایر مساجد شده و هم‎افزایی میان کارگزاران مساجد متفاوت شکل بگیرد. پیشنهاد می‌شود که تاریخ این رویداد در روز جهانی مسجد یعنی 21 اوت باشد.  

ج) نظارت بر بند «ج» ماده (۷۵) قانون برنامه هفتم پیشرفت با موضوع طرح احیا و فعال‌سازی موقوفات

با توجه به پیوند ناگسستنی وقف و مسجد و نقش بی‎بدیل آن در تأمین مالی غیردولتی مساجد، ضروری است که تا پایان سال اول قانون برنامه هفتم پیشرفت، بند «ج» ماده (۷۵) این قانون با موضوع «تدوین طرح احیا و فعال‎سازی موقوفات» توسط سازمان اوقاف و امور خیریه و سازمان‎های همکار (سازمان صداوسیما و سازمان تبلیغات اسلامی) انجام شود. همچنین نظر به نقش انکارناپذیر نهادهای ناظر بر اجرایی‎شدن و اثرگذاری مأموریت‎ها، ضروری است تا گزارش برنامه‌های طرح احیای موقوفات طبق زمان‌بندی اعلامی به کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی ارائه شده و مورد بررسی قرار گیرد.

د) عملیاتی‌سازی تبصره «۱» بند «ت» ماده (۷۶) قانون برنامه هفتم پیشرفت با موضوع ارائه خدمات دستگاه‌های اجرایی از طریق مساجد محلات

پس از انگیزه‌های دینی، مهم‌ترین عامل پیوند مردم و مسجد اولاً معنابخشی‌ این نهاد -به‌عنوان عینیتی ملموس و نماینده‌ای تمام‌عیار از نهاد دین در جامعه- به زندگی گروه‌های مختلف اجتماعی بوده و ثانیاً بسترسازی آن است که می‎تواند برای رفع نیازهای اجتماعی جامعه، مشارکت و هم‌افزایی عمومی را برانگیزد. از طرفی بسیاری از دستگاه‌های دولتی با محدودیت منابع مالی و نیروی انسانی در ارائه خدمات مواجه‌اند. عملیاتی‌سازی تبصره «۱» بند «ت» ماده (۷۶) قانون برنامه هفتم پیشرفت، با موضوع ارائه خدمات دستگاه‌های اجرایی و مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی از طریق مساجد، این ظرفیت را دارد که یکی از مهم‌ترین حمایت‌های دولت از نهاد مسجد باشد. اگرچه بند مذکور، دستگاه‎های مورد نظر را مکلف نکرده است، اما با توجه به اینکه ایفای نقش میانجی‎گری مسجد برای حاکمیت و مردم به تقویت و افزایش نهاد دین و همچنین اعتبار حاکمیت ختم خواهد شد، ضروری است تا از فرصت‎ها و قابلیت‎های این بند بهره‎مندی حداکثری حاصل شود.