خلاصه مدیریتی

بیان‌/ شرح مسئله

ورزش نه‌تنها از منظر ارتقای سلامتی جسمانی و روان‌شناختی مهم است، بلکه اهمیت فرهنگی قابل‌توجهی دارد. یکی از تهدیدهای جدی که سلامت و فرهنگ ورزشی را مورد هدف قرار داده، مسئله دوپینگ است. دوپینگ آثار زیان‌بار و صدمات جبران‌ناپذیری را از جنبه سلامتی دارد و سبب تضعیف ارزش‌های ورزشی و گسترش فرهنگ تقلب است. به‌طور‌کلی دو شکل از دوپینگ موسوم به دوپینگ رقابتی و دوپینگ تناسب ‌اندام مورد توجه است. از‌آنجاکه حفاظت از سلامت ورزشکاران یکی از وظایف اساسی نهادهای ورزشی و به‌ویژه سازمان‌های ملی مبارزه با دوپینگ است و با توجه به اینکه ورزشکاران غیرحرفه‌ای (غیرنخبه)‌، به‌ویژه ورزشکاران عادی باشگاه‌های عمومی و تناسب اندام نسبت به ورزشکاران حرفه‌ای (نخبه) جمعیت زیادتری هستند و این ورزشکاران نیز با توجه به تأکید رسانه‌ها و جامعه بر ظاهر زیبا در معرض خطر جدی ارتکاب به دوپینگ و استفاده از مواد نیروزای ممنوعه هستند. از‌این‌رو، بررسی وضعیت دوپینگ در ورزش ایران هم از منظر دوپینگ تناسب اندام و هم از منظر دوپینگ رقابتی حائز اهمیت است.

نقطه‌نظرات‌/ یافته‌های کلیدی

• در مورد دوپینگ تناسب اندام اطلاعات آماری موثقی وجود ندارد و وجود برخی از پرونده‌های منجر به فوت از فجایع جبران‌ناپذیر این حوزه است.
• داده و اطلاعات آماری در مورد مرگ ورزشکاران در پزشکی قانونی ثبت نمی‌شود؛ در‌حالی‌که برخی از پرونده‌های کیفری در مورد مرگ ناشی از مصرف مواد نیروزا ممنوعه وجود دارد.
• نرخ مثبت شدن دوپینگ به‌ترتیب در رشته‌های بدن‌سازی و پرورش اندام، جودو‌/ کوراش، وزنه‌برداری، کشتی و دوومیدانی نسبت به سایر رشته‌های ورزشی بالاتر است.
• در نمونه‌های مثبت شده 69/76 درصد مواد شناسایی شده از نوع مواد غیرخاص (استروئیدی) بوده و 30/24 درصد مواد شناسایی شده از نوع مواد خاص (دارای کاربرد درمانی) بوده است. این در‌حالی است که مواد استروئیدی سنگین‌ترین مجازات‌ها را دارند.
• در نمونه‌های مثبت دوپینگ مصرف داروی استروئیدی استانوزولول با نام تجاری وینسترول که ترکیبی از مشتقات تستوسترون (هورمون سبب‌ساز رشد عضلات و ویژگی‌ها مردانه) است در رشته‌های ورزشی رقابتی شیوع بیشتری دارد. وینسترول موجب رشد غیرطبیعی در بدن می‌شود.
• بیشترین عملکرد ستاد ملی مبارزه با دوپینگ معطوف به انجام آزمایش‌ها (تست‌های) دوپینگ بوده و در برخی از حوزه‌ها مانند حوزه مدیریت انطباق عملکرد با چالش جدی مواجه است.
• بودجه ستاد ملی مبارزه با دوپینگ وابسته به فدراسیون پزشکی ورزشی بوده و اصل استقلال این نهاد نقض شده است.
• بودجه ستاد ملی مبارزه با دوپینگ از محل دریافت حق عضویت فدراسیون پزشکی ورزشی تأمین می‌شود و در‌واقع بخشی از بودجه‌ای که باید صرف خدمات درمانی و پیشگیری از آسیب‌های ورزشی شود صرف شناسایی و آزمایش‌های دوپینگ می‌شود.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

• شناخته شدن ستاد ملی مبارزه با دوپینگ ایران به‌عنوان یک نهاد فرهنگی در حوزه ورزش و تخصیص ردیف بودجه مستقل توسط سازمان برنامه و بودجه به ستاد،
• ارتقای سطح سازمانی ستاد و تبدیل ستاد ملی مبارزه با دوپینگ به سازمان مبارزه با دوپینگ،
• تدوین سیاست‌ها و راهبردهای آموزشی پیشگیرانه با محوریت دوپینگ تناسب اندام و ورزش‌های با ریسک بالای ابتلا به دوپینگ مانند بدن‌سازی و پرورش اندام، جودو‌/ کوراش، وزنه‌برداری، کشتی و دوومیدانی،
• ارتقای بستر همکاری ایران نادو، صدا و سیما و آموزش و پرورش در زمینه آگاهی‌بخشی به خطرات دوپینگ،
• تدوین و اجرای سازوکار ثبت مرگ ناشی از استفاده از مواد نیروزا در ورزشکاران توسط پزشکی قانونی،
• ثبت پرونده‌های کیفری مربوط به دوپینگ با جزئیات سن، جنس، نوع ماده مصرفی و نوع مجازات و در دسترس قرار دادن آن برای پژوهشگران با رعایت اصول طبقه‌بندی محرمانه توسط قوه قضائیه،
• تقویت اقدامات نظارتی و افزایش همکاری‌های بین‌بخشی نهادهای ورزشی (مانند فدراسیون‌ها، کمیته ملی المپیک و کمیته ملی پارالمپیک) و نهادهای غیرورزشی (مانند صدا و سیما و آموزش و پرورش) جهت کنترل استروئیدهای آنابولیک شایع (این مواد از مشتقات هورمون تستوسترون هستند و به‌طور غیرطبیعی باعث رشد عضلات و بروز ویژگی‌های مردانه می‌شوند).

1. مقدمه (بیان مسئله)

ورزش ذاتاً یک پدیده مثبت است. ارزش ذاتی ورزش که به آن روح ورزش می‌گویند؛ دربردارنده توجه و ارزش نهادن به جنبه‌های بدنی، ذهنی و روحی افراد است و با ارزش‌هایی همچون صداقت، احترام به خود، احترام به دیگران، احترام به قوانین، بازی جوانمردانه، تلاش و رقابت سالم آمیخته است. جنبش المپیک نیز توسط سه ارزش بنیادی برتری، احترام و دوستی هدایت می‌شود. این اصول پایه و اساس ترویج ورزش، فرهنگ و آموزش در همه دنیاست [1]. گفتنی است؛ این ارزش‌ها مطلق نبوده و در برخی موارد موجب سوء‌استفاده و سیاسی‌کاری شده است. به‌طور‌مثال، در مراسم افتتاحیه المپیک پاریس ۲۰۲۴ ورزش به ضد اخلاق تبدیل شد و مراسم افتتاحیه المپیک بستری برای نمایش گروه‌های منحط اخلاقی شامل همجنس‌گرایی و توهین به مقدسات به‌ویژه پیروان دین مسیحیت را فراهم کرد. این رخدادها و سوء‌استفاده‌ها نشان‌دهنده اهمیت توجه به ارزش‌های اخلاقی در ورزش است. در غیر این‌صورت ورزش به ضد خودش تبدیل می‌شود.

در تاریخ ورزش ایران نیز که پیشینه آن به هم‌آوردی و نبرد پهلوانان و مبارزان در ایران باستان برمی‌گردد؛ توجه به ارزش‌های معنوی و اخلاقی همواره مورد تأکید بوده است. بنابراین هرچیزی که در تضاد با این ارزش‌ها قرار گیرد به‌عنوان مانع جدی توسعه ورزش است. چنانچه ارزش‌های ورزش تضعیف شوند از قابلیت فرهنگی آن کاسته می‌شود و کارکردهای سلامتی و تعالی خود را از دست می‌دهد. از‌این‌رو، توجه به ارزش‌های ذاتی ورزش ضروری بوده و از طرفی مسئله دوپینگ نه‌تنها در تقابل با ارزش‌های ورزش است، بلکه کارکرد سلامتی ورزش را نیز مخدوش می‌کند. دوپینگ به‌ویژه سلامت نوجوانان و جوانان را به‌صورت جدی تهدید خواهد کرد و عواقب جبران‌ناپذیری را بر روی سیستم قلبی- عروقی، کبدی و هورمونی ایجاد می‌کند و در برخی موارد ممکن است منجر به مرگ افراد شود. بنابراین کشورها و جوامع باید نسبت به مقابله با پدیده دوپینگ که در تضاد با ارزش‌ها و کارکرد سلامتی ورزش است اقدامات همه‌جانبه و جدی را انجام دهند. از‌این‌رو این مطالعه به بررسی وضعیت دوپینگ در ورزش ایران می‌پردازد.

2.دوپینگ رقابتی و دوپینگ تناسب اندام

پدیده دوپینگ در ورزش که از آن به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اشکال فساد رقابتی یاد می‌شود شامل استفاده از هرگونه ماده ممنوعه یا روش ممنوعه است که تلاش می‌کند تا نتایج مسابقات را تحت‌تأثیر قرار دهد. مطابق قوانین آژانس جهانی مبارزه با دوپینگ (وادا) از‌جمله مصادیق دوپینگ عبارت است از «وجود یک ماده ممنوعه یا ترکیبات وابسته آن، یا نشانه‌های آن در نمونه آزمایش ورزشکار» و یا «استفاده یا تلاش برای استفاده یک ورزشکار از یک ماده ممنوعه، یا یک روش ممنوع» [2]. مواد و روش‌های ممنوعه شامل طیف وسیعی از هورمون‌ها، عوامل آنابولیک، محرک‌ها، مخدرها و سایر مواد و روش‌های ممنوعه هستند که هر‌ساله فهرست آنها توسط وادا منتشر می‌شود. به‌طور‌کلی، مواد ممنوعه به دو دسته مواد خاص و مواد غیر‌خاص تقسیم می‌شوند. مواد غیرخاص آن دسته از موادی هستند که استفاده از آنها تأثیر مستقیمی بر ارتقای عملکرد دارد (مانند هورمون‌های رشدی و استروئیدهای آنابولیک- آندروژنیک) و مصرف آنها در همه زمان‌ها ممنوع است. استفاده از این مواد سنگین‌ترین مجازات‌ها را در پی دارد. مواد خاص نیز در‌واقع موادی هستند که احتمالاً ورزشکاران به‌دلیل اهداف دیگری غیر از ارتقای عملکرد ورزشی آنها را مصرف می‌کنند (مانند محرک‌ها)، اما بر ارتقای عملکرد آنها اثرگذار است استفاده از این مواد نسبت به مواد غیرخاص مجازات سبک‌تری دارد. به‌طور‌کلی، مصرف برخی از مواد فهرست ممنوعه در همه زمان‌ها ممنوع است و مصرف برخی دیگر از این مواد صرفاً در زمان مسابقه ممنوعیت دارند. همچنین برخی دیگر از مواد ممنوعه در رشته‌های ورزشی مشخص ممنوع بوده و در سایر ورزش‌ها ممنوع نیست.

از‌آنجاکه در اقدامات ضد‌دوپینگ بیشترین تمرکز سازمان‌های مبارزه با دوپینگ بر ورزش رقابتی و ورزشکاران حرفه‌ای (نخبه) است؛ بنابراین این امر سبب غافل شدن از ورزشکاران غیرحرفه‌ای‌- به‌ویژه ورزشکاران تناسب اندام باشگاه‌های عمومی و تناسب اندام می‌شود. این نوع دوپینگ در ادبیات پژوهشی موسوم به «دوپینگ تناسب اندام» است. در دوپینگ تناسب اندام تهدیدهای جدی برای ورزشکاران عادی وجود دارد که در برخی موارد منجر به مرگ و مشکلات جدی مربوط به سلامتی افراد می‌شود. «دوپینگ تناسب اندام» یکی از دغدغه‌های جدی پژوهشگران و سیاستگذاران در کل جهان است؛ چراکه بر‌اساس مطالعات، با اقبال هرچه بیشتر مردم به‌سمت باشگاه‌های تناسب اندام و هم‌زمان تأکید رسانه‌ها و فرهنگ‌ها بر ظاهر زیبا همواره این خطر برای ورزشکاران‌- به‌ویژه ورزشکاران جوان وجود دارد تا از طریق مصرف مواد نیروزای ممنوعه به‌جای اهداف سلامتی به‌دنبال اهداف پرخطر زیبایی باشند [3]. بنابراین می‌توان گفت؛ در مهم‌ترین و قابل مشاهده‌ترین سطح دوپینگ به سلامت ورزشکاران آسیب می‌زند و در برخی مواقع ممکن است صدمات و خسارات جبران‌ناپذیری را ایجاد کند. در سطح بعدی، دوپینگ موجب تضعیف ارزش‌های ورزش و ایجاد فرهنگ تقلب می‌شود. بنابراین پرداختن به مسئله دوپینگ که یک مانع جدی در برابر شأن و جایگاه ورزش است از ضروریات می‌باشد.

3.دوپینگ و سلامت جسمانی

مصرف مواد نیروزا مانند استروئیدهای آنابولیک همواره خطر‌آفرین است و عوارض و مشکلات زیادی را به‌ویژه در بلند مدت ایجاد می‌کند. مطالعات زیادی از جنبه‌های مختلف این خطرات را بررسی کرده‌اند که مهم‌ترین خطرات مرتبط با دوپینگ بر سلامت ورزشکاران شامل: ۱. مشکلات قلبی عروقی (شامل افزایش فشار خون، بیماری قلبی، کاردیومیوپاتی)؛ ۲. آسیب‌های کبدی؛ ۳. عدم تعادل هورمونی؛ ۴. آثار روانی؛ 5. مشکلات اسکلتی عضلانی؛ و 6. سرکوب سیستم ایمنی است [9،8،7،6،5،4]. حتی در برخی موارد دوپینگ ممکن است سبب مرگ ورزشکاران شود. در ادامه نمونه‌های مطرح داخلی و خارجی آورده شده است.

 3-1. مرگ‌و‌میرهای ناشی از دوپینگ در ایران

جان یک انسان ارزشمندترین موهبتی است که خداوند به یک فرد ارزانی داشته و از‌این‌رو قرآن کریم نجات جان یک فرد را معادل نجات جان همه مردم دانسته است (۳۲ مائده). بنابراین مرگ حتی یک ورزشکار آن هم در محیط ورزش که داعیه‌دار سلامتی بوده خسارت بسیار بزرگی است. بررسی پرونده‌های مرگ‌و‌میر ناشی از دوپینگ در ایران از دو جنبه قابل بررسی است. یکی در ورزش رقابتی (ورزش حرفه‌ای و قهرمانی) و دیگری در ورزش غیررقابتی (مانند ورزش تناسب اندام). در مورد ورزش رقابتی یا ورزش حرفه‌ای و قهرمانی متأسفانه در سال‌های اخیر شاهد مرگ زودهنگام برخی از ورزشکاران و قهرمانان معروف به‌ویژه در رشته‌هایی همچون بدن‌سازی و پرورش اندام در ایران بوده‌ایم که برخی از آنان در سال‌های پایانی عمرشان با راه‌اندازی کمپین‌هایی در تلاش بودند تا ورزشکاران جوان را نسبت به خطر جانی استفاده از مواد نیروزا آگاه کنند. همچنین متأسفانه در سطح ورزشکاران غیرنخبه (به‌ویژه ورزشکاران تناسب اندام) نیز استفاده از مواد نیروزای ممنوعه در برخی موارد خسارات جبران‌ناپذیری را ایجاد کرده و منجر به فوت برخی از ورزشکاران شده است. در مورد آمارهای مرگ ناشی از مواد نیروزا مطابق استعلام به عمل آمده از سازمان پزشکی قانونی کشور و پاسخ استعلام مربوط به شماره ۹۴۴۶۸ / پ مورخ ۲۱ اسفندماه ۱۴۰۲ آمده است: « با توجه به تأثیرات سوء این داروها در مصارف طولانی‌مدت، شناسایی و انتساب علت فوت به مصرف آنها تنها با انجام آزمایش‌های سم‌شناسی در موارد پس از مرگ و اعلام آمار موارد فوتی مقدور نیست. چرا‌که در بسیاری از موارد عوارض دارو و حدوث مرگ در فاصله زمانی طولانی پس از مصرف ترکیب دارویی اتفاق افتاده و نتایج آنالیز آزمایشگاهی در مورد دارو منفی اعلام شود. در‌واقع این داروها عوارض مزمن ایجاد می‌کنند و اوردوز باعث مرگ نمی‌شود». اگرچه که رصدپذیری مرگ ناشی از مصرف مواد نیروزای ممنوعه بسیار دشوار است و غالباً این داروها عوارض مزمن ایجاد می‌کنند، اما نکته قابل‌توجه این است که در برخی موارد اثر حاد ناشی از این داروها ممکن است سبب مرگ ورزشکار مصرف‌کننده این مواد شود. پاسخ استعلام مورد اشاره درحالی است که سالیانه تعدادی از جوانان و ورزشکاران کشور به‌دلیل استفاده از این نوع داروها و مواد نیروزا جان خود را از دست می‌دهند و چنین مواردی در پزشکی قانونی ثبت نمی‌شود و به همین علت امکان بررسی دقیق آمارهای فوت ناشی از استفاده مواد نیروزا وجود ندارد. در ادامه به یکی از پرونده‌های کیفری ثبت شده که نشان دهنده مرگ ناشی از مصرف مواد نیروزا است اشاره می‌شود. به‌عنوان نمونه مطابق قرار نهایی شعبه دوم بازپرسی دادسرای عمومی و انقلاب یکی از شهرها مورخ 1399/۰۷/2۹ به شماره قرار ۹۹۰۹۹۷۲۴۲۴۹۰۰۸۴۶ اتهام عنوان شده: تزریق داروی غیر‌مجاز منجر به قتل عمدی عنوان شده است و مطابق دادنامه شعبه ۱۰۳ دادگاه کیفری دو شهرستان به شماره ۱۴۰۰۱۱۳۹۰۰۰۰۴۷۰۷۸۵۰ مورخ ۱400/۰۳/۱2 دادگاه با توجه به محتویات پرونده از‌جمله؛ گزارش مرجع انتظامی در مورد کشف مواد نیروزا در باشگاه، متن‌ها و پرینت گوشی متوفی، اظهارات متناقض متهم، شهود محلی، بازبینی دوربین مدار بسته مغازه مجاور (مبنی‌بر مراجعه متوفی به باشگاه و حضور مربی در باشگاه)، در مورد مرگ یکی از ورزشکاران باشگاه پرورش اندام و بدن‌سازی واقع در شهر ابهر در دادنامه اعلام کرده است: «دادگاه (... در بازبینی لام‌های قلب و ریه شواهد به نفع وقوع حساسیت دارویی است. چنانچه در تحقیقات قضایی مصرف خوراکی یا تزریق دارو چند ساعت قبل از مرگ به اثبات برسد؛ مرگ نام‌برده به‌رغم منفی شدن بررسی سم‌شناسی می‌تواند ناشی از عوارض مصرف دارو باشد. لازم به ذکر است؛ تشخیص مصرف داروی بدن‌سازی در خون و احشای متوفی با توجه به امکانات موجود در آزمایشگاه امکان‌پذیر نیست).... این دادگاه با توجه به محتویات پرونده، قتل را غیرعمدی دانسته... موضوع را تسبیب در قتل غیر‌عمدی... از روش‌های ارائه برنامه و ارشاد در خرید و تزریق آمپول در حد لوث دانسته..». بنابراین وجود چنین پرونده‌هایی نشان از جدی بودن این مسئله دارد.

سازمان پزشکی قانونی سالیانه مجموعه‌ای از گزارش‌ها، آمارها و دستاوردهای این سازمان را به‌منظور آگاهی نهادهای مرتبط و مردم به‌صورت منظم ارائه می‌کند. این داده‌ها در هفت بخش تصادفات، تصادفات نوروزی، سوختگی، نزاع، غرق‌شدگی، برق‌گرفتگی و مسمومیت است. با توجه به موارد اشاره شده و از‌آنجاکه مرگ‌و‌میر ناشی از دوپینگ یک مسئله جدی و بسیار مهم است؛ بنابراین پیشنهاد می‌شود، جهت بررسی دقیق آمارهای فوت ناشی از استفاده مواد نیروزا و بررسی ابعاد آن در سطح کشور سازمان پزشکی قانونی فرایندی را تدوین کند تا دست‌کم بتواند داده‌های مربوط به مرگ ورزشکاران جوان را به‌طور مشخص ثبت کند. ثبت دقیق این اطلاعات می‌تواند در جهت کاهش مرگ‌و‌میر ناشی از دوپینگ، افزایش آگاهی عمومی و حفاظت از سلامت ورزشکاران مؤثر باشد.

3-2. مرگ‌و‌میرهای ناشی از دوپینگ در جهان

یک باور عمومی پیرامون مرگ‌و‌میرهای ورزشکاران جوان‌- به‌ویژه ورزشکاران بدن‌ساز این است که افراد تازه‌کار به‌دلیل استفاده غلط از داروها جان خود را از دست می‌دهند. این باور به‌ویژه از سال 2019 که آمار مرگ‌و‌میر بدن‌سازان حرفه‌ای به‌دلیل ایست قلبی به‌طور مکرر ثبت شده، منسوخ شده است؛ چراکه ورزشکاران حرفه‌ای در بالاترین سطح هرم غذایی هستند و سرپوش «استفاده غلط از داروها» نمی‌تواند خطر جدی استفاده از داروهای نیروزا به‌ویژه مواد غیرخاص مانند استروئیدهای آنابولیک را برای همه ورزشکاران پنهان کند. به‌طور‌کلی خطر استفاده از داروهای نیروزا به‌دلیل ماهیت آسیب‌زای آنها برای ورزشکاران تازه‌کار و حرفه‌ای یکسان است. در یک گزارش که در سال 2022 به بررسی تعداد مرگ‌و‌میرهای ناشی از ایست قلبی از سال 2000 به بعد در بدن‌سازان حرفه‌ای پرداخته است نشان داده شده که تعداد 19 ورزشکار حرفه‌ای با میانگین سنی 45 سال به‌دلیل ایست قلبی جان خود را از دست داده‌اند که برخی از آنان دارای مقام‌های قهرمانی در مسابقات مستر ‌المپیا بوده‌اند. همچنین در گزارش دیگر که تعداد بدن‌سازان حرفه‌ای شرکت‌کننده در بازه زمانی (2022-1965) برای مسابقات مستر ‌المپیا و در بازه زمانی (2022-1989) برای مسابقات آرنولد کلاسیک و در بازه زمانی (2022-2005) برای مسابقات نیویورک پرو را رصد کرده بود، گزارش شده است که تعداد 66 بدن‌ساز حرفه‌ای دچار مرگ شده‌اند که در‌نتیجه بررسی علت مرگ آنها 40/9 درصد به‌دلیل مشکلات قلبی- عروقی، 15/2 درصد به‌دلیل سرطان، 9/1 درصد به‌دلیل مشکلات کلیوی اعلام شده است. بنابراین مسئله مرگ ناشی از استفاده از مواد نیروزا ممنوعه در جهان یک پدیده کاملاً جدی بوده و در جهت کاهش آن اقدامات فوری نیاز است [10و11].

4.دوپینگ و تضعیف ارزش‌های ورزش

رقابت ورزشی در بالاترین سطح جهان که در قالب بازی‌های المپیک بین کشورها شکل می‌گیرد؛ توسط سه ارزش بنیادی برتری، احترام و دوستی توسط جنبش المپیک هدایت می‌شود. این ارزش‌های ذاتی اغلب «روح ورزش» نامیده می‌شود. گاهی این ارزش‌ها مورد سوء‌استفاده قرار می‌گیرند؛ به‌طور‌مثال، در المپیک پاریس ۲۰۲۴ با سوء‌استفاده از ارزش‌های احترام و دوستی به گروه‌های منحط اخلاقی فرصت نمایش و عرضه در بستر ورزش داده شد و به مقدسات جمعیت کثیری از‌جمله مسیحیان توهین گردید و این امر سبب انتقادهای گسترده در سطح جهان شد.

توجه به ارزش‌های ذاتی ورزش، پایه و اساس ترویج ورزش بوده و از طریق آن آموزه‌های فرهنگی و آموزشی نهادینه می‌شود. دوپینگ اساساً مغایر با این ارزش‌ها و روح ورزش است. وقتی ورزشکاران از مواد یا روش‌های ممنوعه برای به دست آوردن مزیت ناعادلانه استفاده می‌کنند، در‌واقع ارزش‌های ورزش را تضعیف می‌کنند. این اقدام سبب ضایع شدن حقوق سایر ورزشکاران، نقض قوانین و مقررات و خدشه‌دار شدن اخلاق، بازی جوانمردانه و صداقت است. معروف‌ترین نمونه دوپینگ که سبب تضعیف ارزش‌های ورزشی و بهت جهان ورزش شد با عنوان «مورد دوپینگ لانس آرمسترانگ» شناخته شده است. آرمسترانگ که پس از رهایی از سرطان به ورزش حرفه‌ای دوچرخه‌سواری بازگشته بود به هفت عنوان خیره‌کننده قهرمانی تور دفرانس طی سال‌های 1999 تا 2005 رسید. او به‌واسطه شهرت خود در امور خیریه و در امور سیاسی فعالیت داشت. تا سال 2012 از او به‌عنوان یک اسطوره ورزشی یاد می‌شد. در سال 2012 با محکوم شدن آرمسترانگ به دوپینگ یکی از بزرگترین رسوایی‌های جهان ورزش رقم خورد. این قبیل رسوایی‌های دوپینگ موجب می‌شود اعتبار و اعتماد هم در سطح سازمان‌های ورزشی و هم در بین ورزشکاران از بین برود. بنابراین، دوپینگ با ترویج تقلب، عدم صداقت و رفتار غیراخلاقی بر‌خلاف روح ورزش است[2].

همچنین در ورزش طیف گسترده‌ای از افراد شامل: ورزشکاران، مربیان، داوران، مدیران باشگاه‌ها، مدیران فدراسیون‌ها و انجمن‌ها، افراد دولتی درگیر در ورزش، حامیان مالی، حقوق‌دان‌های ورزشی، برگزارکنندگان مسابقات ورزشی، مأمورین مالیاتی، مقامات اداری مسئول، ناظران، تماشاگران و حتی برخی از داوطلبان مشارکت دارند. مهم‌ترین مسئله در دوپینگ توجه به جنبه فرهنگی آن و گسترش فرهنگ تقلب است. از‌آنجاکه پایه و اساس دوپینگ تقلب است از‌این‌رو در مطالعات، دوپینگ را از‌جمله مصادیق فساد رقابتی دسته‌بندی کرده‌اند. مطابق تئوری کنش جمعی در زمینه ظهور و بروز فساد، افراد رفتارهای خود را براساس رفتار دیگران در موقعیت مشابه توجیه می‌کنند. بنابراین زمانی که فساد به هنجار اجتماعی تبدیل می‌شود همه آن را به‌عنوان راهی برای انجام کارها در نظر می‌گیرند [12]. در مورد دوپینگ نیز که یکی از پرتکرارترین نوع از فسادهای ورزشی است، این خطر وجود دارد که این مسئله به هنجار تبدیل شود و نه‌تنها کارکرد تربیتی ورزش را از بین ببرد، بلکه ورزشکاران را با فرهنگ تقلب پرورش دهد. به‌طور‌مثال، در دوپینگ‌های سازمان‌یافته دوپینگ به یک فرهنگ تبدیل می‌شود و همه عوامل ورزشی آگاهانه به آن تن می‌نهند یکی از معروف‌ترین مصادیق آن را می‌توان دوپینگ سازمان‌یافته روسیه در المپیک زمستانی 2014 سوچی نام برد.

5.وضعیت دوپینگ در ایران

5-1. وضعیت دوپینگ رقابتی

در جدول 1 عملکرد نمونه‌گیری 10 سال اخیر ستاد ملی مبارزه با دوپینگ به انضمام بیشترین نوع مواد نیروزای مصرفی آورده شده است.

جدول 1. عملکرد نمونه‌گیری ستاد ملی مبارزه با دوپینگ از سال 2013 تا 2023 [14]

اطلاعات این جدول نشان می‌دهد؛ طی 10 سال اخیر 10861 نمونه آزمایش (تست) دوپینگ در رشته‌های ورزشی مختلف توسط ایران نادو گرفته شده که از این تعداد، 341 نمونه مثبت اعلام شده است. بر این اساس، نرخ مثبت شدن دوپینگ در طی 10 سال در ورزش ایران 3/14 درصد بوده که این نرخ برای آقایان 3/28 درصد و برای بانوان 2/42 درصد است.

همچنین نسبت نمونه‌گیری انجام شده طی یک بازه زمانی 10‌ساله 65/80 درصد در مسابقات و 34/20 درصد خارج از مسابقات بوده است. نتیجه بررسی 341 نمونه مثبت در طول این 10 سال نشان می‌دهد که از 410 نوع ماده شناسایی شده 69/76 درصد این مواد از نوع مواد غیرخاص (استروئیدی) بوده و 30/24 درصد مواد شناسایی شده از نوع مواد خاص بوده است. این درحالی است که مواد غیرخاص یا استروئیدی بیشترین تهدید را بر سلامت ورزشکاران دارد و همچنین استفاده از آنها سنگین‌ترین مجازات‌ها را به‌همراه می‌آورد. در‌واقع استفاده از مواد استروئیدی نشان‌دهنده این است که ورزشکاران با احتمال بسیار زیادی از روی عمد و آگاهانه مرتکب دوپینگ می‌شوند.

به‌طور دقیق‌تر نتایج نشان می‌دهد؛ استانوزولول بیشترین فراوانی مصرف را در طی 10 سال اخیر در بین ورزشکاران ایرانی داشته است. استانوزولول یکی از مهم‌ترین اشکال استروئیدهای آنابولیک- آندروژنیک موسوم به استروئیدهای آنابولیک 17 آلفایی هستند که در رشد عضلات، افزایش سنتز پروتئین، افزایش کارایی عضله و در‌نتیجه بهبود عملکرد ورزشکاران مؤثر بوده [13] که نام تجاری این دارو وینسترول است. این یافته که استانوزولول دارای بیشترین فراوانی مصرف در بین ورزشکاران ایرانی بوده از چند جنبه قابل تحلیل است. نخست آنکه مصرف استروئید آنابولیک‌ها که از‌جمله مهم‌ترین داروهای ممنوعه هستند و تحت طبقه‌بندی داروهای غیرخاص قرار دارند در بین ورزشکاران ایرانی شایع است. مصرف این مواد سنگین‌ترین مجازات‌ها را در پی دارد، بنابراین این نوع دوپینگ (دوپینگ با مواد غیرخاص) خطری جدی برای جایگاه و اعتبار ورزش ایران ایجاد می‌کند. همچنین شیوع مصرف استانوزولول در ورزشکاران ایرانی نشان از قابلیت دسترسی به این دارو و سطح نظارت ضعیف نهادهای بهداشتی و ورزشی مرتبط را دارد. بنابراین با توجه به شیوع این ماده چنانچه آموزش ناکافی باشد و انجام آزمایش‌های ضد‌دوپینگ محدود شود، ورزشکاران خطرات و پیامدهای استفاده از این نوع داروها را درک نخواهند کرد. در جدول 2 نمونه‌های مثبت شده به تفکیک رشته‌های ورزشی در 10 سال اخیر آورده شده است.

جدول 2. نمونه‌های مثبت شده به تفکیک رشته‌های ورزشی در 10 سال اخیر [14]

مطابق جدول 2 نرخ مثبت شدن دوپینگ در طی 10 سال تقریباً روندی کنترل شده داشته و درصد مثبت شدن دوپینگ حول‌و‌حوش عدد 3 کنترل شده است. در سال 2019 این عدد به 4/63 رسیده و پس از آن در سال‌های 2021 و 2023 نرخ مثبت شدن دوپینگ کاهشی شده و حدوداً به عدد 2 رسیده است. همچنین مطابق این جدول بیشترین تعداد نمونه ثبت شده دوپینگ به‌ترتیب در رشته‌های ورزشی وزنه‌برداری، کشتی، دوومیدانی، دوچرخه‌سواری، فوتبال و فوتسال و پرورش اندام و بدن‌سازی است. در ادامه در جدول 3 نرخ مثبت شدن دوپینگ به تفکیک رشته‌های ورزشی آورده شده است.

جدول 3. نرخ مثبت شدن دوپینگ در 10 سال اخیر در رشته‌های ورزشی [14]

با توجه به اینکه در طی 10 سال اخیر نرخ مثبت شدن دوپینگ 3/14 درصد بوده بنابراین این شاخص تبیین‌کننده مناسبی برای وضعیت هر رشته ورزشی است. مطابق این شاخص، رشته بدن‌سازی و پرورش اندام با نرخ 16/39 درصد در رتبه اول جدول قرار می‌گیرد. در رده بعدی رشته‌های جودو و کوراش قرار دارد. بررسی نرخ مثبت شدن دوپینگ در رشته جودو و در رشته کوراش به‌طور جداگانه بدون در نظر گرفتن نمونه‌های مشترک نشان می‌دهد که نرخ مثبت شدن دوپینگ در رشته جودو برابر 10/58 درصد و در رشته کوراش برابر 6/38 درصد است بنابراین وضعیت جداگانه این رشته‌های ورزشی نیز نشان‌دهنده نرخ بالای مثبت شدن دوپینگ در این ورزش‌هاست. در ادامه رشته‌های وزنه‌برداری، کشتی، دوومیدانی و دوچرخه‌سواری در رده‌های بعدی قرار دارند. شیوع دوپینگ در بین رشته‌هایی همچون پرورش اندام، جودو‌/ کوراش، وزنه‌برداری، کشتی و دوومیدانی می‌تواند به تعامل پیچیده عوامل فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و نظارتی مرتبط باشد که در ادامه به آن پرداخته می‌شود.

ورزشکاران نخبه در بدن‌سازی و پرورش اندام یا در مسابقات پاورلیفتینگ که اساس آن بر قدرت ورزشکار است، شرکت می‌کنند و یا در مسابقات مختلف پرورش اندام که ملاک آن زیبایی بدن است، فعالیت دارند. در رشته پرورش اندام داوران بر‌اساس عوامل مختلفی همچون حجم بدن، تفکیک عضلات، تقارن، تناسب گروه‌های عضلانی و مواردی از این قبیل ورزشکاران را ارزیابی می‌کنند که مجموعه این عوامل بر ظاهر و زیبایی بدن تأکیددارد. از‌آنجاکه مواد استروئیدی یک راه میانبر برای به دست آوردن بدن عضلانی و کسب قدرت بیشینه است، بنابراین خطر ارتکاب به دوپینگ در این رشته همواره بالاست.

در ادامه نتایج نشان داد ورزشکاران رشته‌هایی همچون جودو‌/ کوراش، وزنه‌برداری، کشتی و دوومیدانی تحت ریسک بالای دوپینگ قرار دارند. در تحلیل این بخش از یافته‌ها می‌توان گفت ورزش در ایران اهمیت فرهنگی بسیار زیادی دارد و موفقیت‌های ورزشی در سطوح المپیک و جهانی با افتخار و هویت ملی گره خورده است؛ از‌این‌رو، رشته‌های پرافتخاری همچون کشتی و وزنه‌برداری که در زمره موفق‌ترین ورزش‌ها در سطح المپیک و جهان بوده‌اند، می‌تواند به‌خودی‌خود ورزشکاران این رشته‌های ورزشی را تحت فشار قرار دهد که به‌دنبال هر مزیتی برای پیروزی در این رشته‌ها باشند. همچنین ماهیت رشته‌هایی همچون جودو‌/ کوراش، وزنه‌برداری، کشتی و دوومیدانی به‌دلیل الزامات ویژه بدنی این ورزش‌ها فشار فیزیولوژیکی و روان‌شناختی زیادی را به ورزشکاران نخبه تحمیل می‌کند و چنانچه برای این دسته از ورزشکاران الزامات مناسب تغذیه‌ای و روان‌شناختی مهیا نباشد در دسترس‌ترین گزینه مواد نیروزای ممنوع خواهد بود که هم از جنبه سلامتی و هم از جنبه اعتبار حرفه‌ای خسارات زیادی را وارد می‌کند. بررسی جایگاه ایران در ادوار مختلف بازی‌های المپیک و بازی‌های آسیایی نشان می‌دهد رشته‌های کشتی، وزنه‌برداری و دوومیدانی از رشته‌های مدال‌آور هستند که عملکرد آنها در جایگاه ورزشی کشور در این مسابقات بسیار حائز اهمیت هستند. همچنین رشته جودو نیز با توجه به تعلیق سال‌های اخیر و پتانسیل مدال‌آوری آن به توجه ویژه‌ای نیاز دارد. بنابراین ضرورت دارد جهت کنترل ریسک دوپینگ در ورزشکاران رشته‌های مذکور در کنار اقدامات بازدارنده همچون انجام آزمایش‌های مربوطه توجه ویژه آموزشی به این رشته‌ها در دستور کار ایران نادو قرار گیرد.

5-2. وضعیت دوپینگ تناسب اندام

در مورد دوپینگ تناسب اندام اطلاعات آماری موثقی وجود ندارد. همچنین مطابق پاسخ ایران ‌نادو به استعلام شماره 11000/38۰۰-۸۲ مرکز پژوهش‌های مجلس مورخ 1403/۴/20 بیشترین تمرکز ستاد ملی مبارزه با دوپینگ بر ورزش‌های رقابتی بوده است و در زمینه «دوپینگ تناسب اندام» اقدام خاصی در ارتباط با پیشگیری، شناسایی و مدیریت آن صورت نگرفته است. این درحالی است که تعداد ورزشکاران تناسب اندام و ورزشکاران عادی بسیار بیشتر از ورزشکاران نخبه است. غفلت از این بخش بزرگ از ورزشکاران- به‌ویژه ورزشکاران تناسب اندام می‌تواند صدمات جبران‌ناپذیری ایجاد کند که در بخش قبلی به‌عنوان نمونه به یک مورد پرونده مرگ در این زمینه اشاره شد. همچنین تأکید رسانه‌ها بر ظاهر زیبا و فرهنگ مصرف‌گرایی در بسیاری از پژوهش‌ها به‌عنوان یک عامل مهم اثر‌گذار در «دوپینگ تناسب اندام» مطرح شده است [3].

با توجه به اینکه در مورد دوپینگ تناسب اندام اطلاعاتی آماری در دست نیست و از‌آنجاکه اکثر ورزشکاران تناسب اندام در باشگاه‌های بدن‌سازی کشور مشغول فعالیت ورزشی هستند و اساساً بین باشگاه‌های تناسب اندام و بدن‌سازی و پرورش اندام تمایزی وجود ندارد. بنابراین نرخ مثبت شدن دوپینگ در رشته بدن‌سازی و پرورش اندام را شاید بتوان شاخصی برای برآورد دوپینگ تناسب اندام در نظر گرفت. همان‌طور که در بخش قبلی اشاره شد؛ مطابق جدول 3 مربوط به نرخ مثبت شدن دوپینگ در 10 سال اخیر در رشته‌های ورزشی، رشته بدن‌سازی و پرورش اندام با نرخ 16/39 درصد در رتبه اول جدول قرار دارد. این عدد نمایانگر این است که نرخ مثبت شدن دوپینگ در رشته بدن‌سازی و پرورش اندام حدود 5 برابر نرخ میانگین مثبت شدن دوپینگ در همه رشته‌هاست. این مورد یک هشدار جدی تلقی می‌شود. تأکید بر ظاهر بدن و زیبایی می‌تواند به‌عنوان یک عامل قوی حتی ورزشکاران عادی تناسب اندام را که با هدف تندرستی و سلامتی جذب باشگاه‌های بدن‌سازی می‌شوند را تحت تأثیر قرار دهد و آنها را به‌سمت مصرف مواد نیروزا به‌ویژه مواد غیرخاص مانند استروئید آنابولیک‌ها سوق دهد. بنابراین مطابق با یافته مربوط به نرخ مثبت شدن بالای دوپینگ در رشته بدن‌سازی و پرورش اندام در ورزش ایران می‌توان چنین استنباط کرد که ورزشکاران عادی تناسب اندام شرکت‌کننده در باشگاه‌های بدن‌سازی همواره در ریسک بالای ارتکاب به دوپینگ هستند و اقدامات جدی بازدارنده و آموزشی در این زمینه مورد نیاز است. از‌این‌رو، ضروری است که ایران ‌نادو در زمینه آموزش و ارتقای مهارت‌های ورزشکاران عادی تناسب اندام اهتمام جدی داشته باشد.

5-3. ساختار، اقدامات و منابع ایران نادو

در سال 1388 قانون الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون بین‌المللی مبارزه با دوپینگ در ورزش یونسکو توسط مجلس شورای اسلامی تصویب و توسط شورای نگهبان تأیید شد و پس از آن در سال 1390 قانون عضویت دولت جمهوری اسلامی ایران در وادا نیز توسط مجلس شورای اسلامی مورد تأیید قرار گرفت و این قانون رسماً به دولت جمهوری اسلامی ایران ابلاغ گردید. طبق این قانون، قوانین و مقررات آژانس بین‌المللی مبارزه با دوپینگ (وادا) توسط کشورهای متعهد به رعایت کد، قابل استناد و اجراست و مجموعه مقررات ملی مبارزه با دوپینگ در ایران نیز مطابق با کد وادا به‌روز شده و قابلیت اجرا دارد. از‌این‌رو، ستاد ملی مبارزه با دوپینگ ایران بر‌اساس قانون به‌عنوان نهاد اصلی مبارزه با دوپینگ در ایران تأسیس شده است. از زمان تأسیس ستاد ملی مبارزه با دوپینگ رئیس ستاد معاون قهرمانی وزیر ورزش و جوانان و دبیرکل ستاد رئیس فدراسیون پزشکی ورزشی بوده است. مطابق وظایف قانونی ستاد، عملکرد این نهاد در حوزه‌های آموزش، نمونه‌گیری، مدیریت نتایج، انطباق عملکرد و اطلاع‌رسانی و سایر فعالیت‌های مرتبط است که در جدول زیر اهم فعالیت‌های این نهاد آورده شده است.

جدول 4. عملکرد بیست‌ساله ستاد ملی مبارزه با دوپینگ در حوزه‌های مختلف‌ [14]

در جدول 4 خلاصه‌ای از عملکرد ستاد ملی مبارزه با دوپینگ در حوزه‌های مختلف آورده شده است. بیشترین عملکرد ستاد مربوط به انجام آزمایش‌ها (تست‌های) دوپینگ است. به‌طور‌مثال، در حوزه مدیریت انطباق عملکرد چنانچه ستاد نتواند شرایط و روندها را با استانداردهای جهانی سازگار کند با خطر تعلیق مواجه می‌شود. عملکرد ستاد در این حوزه مربوط به موارد بسیار مهمی همچون تدوین برنامه توزیع نمونه‌گیری (TDP) مبتنی‌بر ارزیابی ریسک (RA)؛ اخذ برنامه اردو و مسابقات فدراسیون‌ها به‌طور سالیانه (نه قبل از رقابت)؛ الزامات مربوط به لیست ورزشکاران فهرست ویژه (RTP)؛ تدوین فرایند رعایت فاصله زمانی برای تحویل نمونه به آزمایشگاه، رعایت فرایند صدور رأی و استیناف؛ ثبت احکام مربوط به پرونده‌ها به‌صورت بین‌المللی؛ تدوین استراتژی نگهداری نمونه‌ها؛ رعایت استاندارد پرسنل؛ تدوین سیاست تحقیق و تفحص؛ تدوین دوره‌های آموزشی است. در ارتباط با اجرای این وظایف مهم‌ترین چالش ستاد مربوط به زیرساخت و منابع است و چنانچه زیرساخت و منابع ستاد ارتقا پیدا نکند عملکرد ستاد در سطح فنی باقی می‌ماند و اساساً در حوزه‌های دیگر نمی‌تواند عملکرد قابل‌توجهی را ارائه کند.

5-4. منابع مالی ستاد ایران نادو

مطابق پاسخ ستاد ملی مبارزه با دوپینگ به نامه شماره 110۰۰/3800-82 مورخ 1403/۴/20 مرکز پژوهش‌های مجلس هزینه ارزی ستاد ملی مبارزه با دوپینگ معادل 500000 یورو و هزینه ریالی آن (با احتساب هزینه‌های سال 1403) 130 میلیارد ریال (معادل 13 میلیارد تومان) است. هزینه ارزی صرف حق عضویت سالیانه وادا و خریداری و تدارک ملزومات نمونه‌گیری شامل کیت و سایر ملزومات و هزینه آزمایش نمونه‌ها و هزینه ریالی نیز صرف تأمین منابع انسانی مورد نیاز در حوزه‌های مختلف؛ تأمین امکانات و تجهیزات لازم؛ انجام به‌موقع و بدون تأخیر وظایف هر سال شامل: تدوین جدول توزیع نمونه‌گیری، انجام نمونه‌گیری بر‌طبق برنامه تدوین شده، ارسال به‌موقع نمونه‌ها به آزمایشگاه اکریدیته، انجام مدیریت نتایج، برنامه‌ریزی و انجام اقدامات آموزشی در سراسر کشور و سایر فعالیت‌های مرتبط است. این در‌حالی‌ است که تأمین منابع مالی ستاد ملی مبارزه با دوپینگ از محل سرانه حق عضویت خدمات درمانی فدراسیون پزشکی ورزشی (با عضویت سالیانه حدود ۴ میلیون نفر) است. از‌آنجا‌که ستاد بر‌اساس مصوبه مجلس شورای اسلامی مورخ 1390/07/20 و با تأیید شورای نگهبان تأسیس شده است. بر‌اساس بند 20.5.1 کد جهانی، ستاد به‌طور ویژه دارای مسئولیت‌ها و اختیارات لازم است تا در تصمیمات و فعالیت‌های خود مستقل از بدنه ورزش و دولت عمل کند. این در‌حالی است که بودجه این نهاد وابسته به فدراسیون پزشکی ورزشی بوده بنابراین ستاد نمی‌تواند مستقل از بدنه ورزش عمل کند؛ چراکه از محل فدراسیون ورزشی ارتزاق می‌کند. از‌این‌رو، اصل استقلال این نهاد نقض می‌شود و نمی‌تواند در تصمیمات خود مستقل از بدنه ورزش و دولت عمل کند؛ چراکه استقلال مالی لازم را ندارد. همچنین فدراسیون پزشکی ورزشی در قبال دریافت حق عضویت خدمات درمانی، وظایف کاملاً مجزایی دارد که اساساً ارتباطی با موضوع کنترل و مبارزه با دوپینگ ندارد. این مورد نقض اصول اخلاق حرفه‌ای است؛ چراکه وظایف فدراسیون پزشکی ورزشی در قبال دریافت حق عضویت وظایفی متفاوت از وظایف واداست و این فدراسیون ملزم است به‌ازای حق عضویتی که از ورزشکاران می‌گیرد بر‌اساس وظایف قانونی خود به همان ورزشکاران خدمات ارائه دهد. بنابراین اختصاص بودجه از محل دریافت حق عضویت فدراسیون پزشکی ورزشی به ستاد ملی مبارزه با دوپینگ محل سؤال جدی است. همچنین از‌آنجاکه تأسیس ستاد ملی مبارزه با دوپینگ مبنای قانونی دارد و دولت نیز نسبت به مبارزه با دوپینگ متعهد شده، بنابراین تأمین بودجه مستقل برای این نهاد ضروری است.

6.جمع‌بندی و پیشنهادها

بررسی داده‌های مربوط به وضعیت دوپینگ در ایران نشان می‌دهد بیشترین اقدامات انجام شده توسط ستاد ملی مبارزه با دوپینگ مربوط به انجام آزمایش‌های دوپینگ بوده و توجه به دوپینگ تناسب اندام مورد غفلت واقع شده در‌حالی‌که بیشترین خطرات و تهدیدهای این حوزه مربوط به ورزشکاران عادی تناسب اندام است. شیوع دوپینگ به‌ترتیب در بین رشته‌های پرورش اندام، جودو/ کوراش، وزنه‌برداری، کشتی و دوومیدانی نسبت به سایر رشته‌ها بیشتر است و ورزشکاران این رشته‌ها در معرض خطر بالاتری از ارتکاب به دوپینگ قرار دارند. به‌طور‌کلی داده‌های مربوط به دوپینگ رقابتی نشان می‌دهد روند مثبت شدن دوپینگ در طول یک دهه روندی کنترلی بوده و نرخ مثبت شدن دوپینگ حول‌و‌حوش عدد 3 بوده است. همچنین نتایج نشان می‌دهد، مردان بیشتر از زنان مرتکب دوپینگ می‌شوند و مواد غیرخاص و استروئیدی بیشترین میزان مصرف را در بین ورزشکاران دوپینگی داشته‌اند که این مورد با احتمال بسیار زیاد نشان‌دهنده دوپینگ آگاهانه ورزشکاران است. از‌آنجاکه رشته‌های کشتی، وزنه‌برداری و دوومیدانی جزو رشته‌های مدال‌آور در المپیک و بازی‌های آسیایی هستند و عملکرد این رشته‌ها بر جایگاه ورزشی کشور بسیار مؤثر است؛ بنابراین قرار گرفتن این رشته‌های ورزشی در فهرست رشته‌های پرخطر تهدیدی برای جایگاه ورزشی کشور قلمداد می‌شود. همچنین ستاد ملی مبارزه با دوپینگ از نظر ساختار و امکانات و منابع دارای چالش‌های جدی است که این چالش‌ها در جهت رفع موانع فنی نیز کفایت نمی‌کند و وضعیت موجود ستاد اجازه گسترش مأموریت‌ها و اقدامات پیشگیرانه را نمی‌دهد. بنابراین جهت مقابله مؤثر با دوپینگ در همه سطوح پیشنهادهای زیر ارائه می‌شود.

• شناخته شدن ستاد ملی مبارزه با دوپینگ ایران به‌عنوان یک نهاد فرهنگی در حوزه ورزش و تخصیص ردیف بودجه مستقل توسط سازمان برنامه و بودجه به ستاد؛ حمایت مالی مستقل از ستاد ملی مبارزه با دوپینگ این امکان را به ستاد می‌دهد که مستقل از نهادهای دیگر عمل کند که منجر به بی‌طرفی در تصمیم‌گیری‌ها و مانع هرگونه تضاد منافع و افزایش اقتدار این نهاد است.
• ارتقای سطح سازمانی ستاد و تبدیل ستاد ملی مبارزه با دوپینگ به سازمان مبارزه با دوپینگ ؛ جهت ارتقا کارایی و اثربخشی این نهاد ضروری است سطح سازمانی و منابع این نهاد ارتقا پیدا کند. با توجه به اهمیت این ستاد در حوزه پیشگیری از دوپینگ و همچنین ارتقای اصول اخلاقی و نهادینه کردن ارزش‌ها در ورزش و گستردگی فعالیت‌های این حوزه ضروری است که قانونگذار ساختار مدیریتی این نهاد وابسته به وزارت ورزش و جوانان را ارتقا دهد. پیشنهاد می‌شود رئیس این سازمان توسط وزیر ورزش و بدون همپوشانی مدیریتی با دیگر حوزه‌ها منصوب شود. همچنین ضروری است که منابع انسانی و تجهیزات این نهاد به‌منظور نیل به وظایف گسترده این ستاد ارتقا پیدا کند.
• تدوین سیاست‌ها و راهبردهای آموزشی پیشگیرانه با محوریت دوپینگ تناسب اندام و ورزش‌های با ریسک بالای ابتلا به دوپینگ مانند بدن‌سازی و پرورش اندام، جودو‌/ کوراش، وزنه‌برداری، کشتی و دوومیدانی؛ توجه به دوپینگ تناسب اندام و ورزش‌های با ریسک بالای ارتکاب به دوپینگ و تدوین برنامه‌های روان‌شناختی و مشاوره‌ای و همچنین برنامه‌های آگاهی‌بخشی می‌تواند به ایجاد یک فرهنگ ورزشی سالم‌تر و پایدارتر کمک کند و در بلندمدت هزینه اقدامات کنترلی مانند افزایش آزمایش‌های دوپینگ را کاهش دهد.
• نظارت شورای عالی مبارزه با دوپینگ بر همکاری ستاد، صدا و سیما و آموزش و پرورش در زمینه آگاهی‌بخشی به خطرات دوپینگ؛ از‌آنجاکه اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی نسبت به پیامدهای دوپینگ در سطح جامعه به‌ویژه آگاهی‌بخشی به جوانان و نوجوانان یکی از اقدامات مهم پیشگیرانه در مبارزه با دوپینگ است. از‌این‌رو، ضرورت دارد شورای عالی مبارزه با دوپینگ علاوه‌بر تقویت و ساماندهی بستر همکاری مؤثر ستاد مبارزه با دوپینگ با صدا و سیما و آموزش و پرورش بر همکاری این سه نهاد نظارت کند.
• تدوین و اجرای سازوکار ثبت مرگ ناشی از استفاده از مواد نیروزا در ورزشکاران توسط پزشکی قانونی؛ با توجه به اینکه متأسفانه در برخی موارد مصرف مواد نیروزا سبب مرگ ورزشکاران شده است. در جهت کاهش مرگ‌و‌میر ناشی از دوپینگ، افزایش آگاهی عمومی و حفاظت از سلامت ورزشکاران تدوین و اجرای سازوکار ثبت مرگ ناشی از استفاده از مواد نیروزا می‌تواند به‌عنوان یک اقدام مهم در جهت مبارزه با دوپینگ به‌ویژه دوپینگ تناسب اندام قلمداد شود. در‌واقع جمع‌آوری و تحلیل داده‌های مربوط به مرگ ناشی از دوپینگ در جهت شناسایی الگوها و روندهای خاصی که منجر به مرگ می‌شود کمک‌کننده است و می‌توان بر‌اساس تحلیل‌های علمی اقدامات پیشگیرانه دقیق‌تری را انجام داد.
• ثبت پرونده‌های کیفری مربوط به دوپینگ با جزئیات سن، جنس، نوع ماده مصرفی و نوع مجازات و در دسترس قرار دادن آن برای پژوهشگران با رعایت اصول طبقه‌بندی محرمانه توسط قوه قضائیه؛ با توجه به تهدیدهای جدی دوپینگ تناسب اندام و عوارض جبران‌ناپذیر آن پیشنهاد می‌شود پرونده‌های کیفری مربوط به دوپینگ در قوه قضائیه طبقه‌بندی شود و اطلاعات آماری آن با رعایت اصول طبقه‌بندی محرمانه سالیانه در اختیار پژوهشگران قرار گیرد.
• تقویت اقدامات نظارتی و افزایش همکاری‌های بین‌بخشی نهادهای ورزشی (مانند فدراسیون‌ها، کمیته ملی المپیک و کمیته ملی پارالمپیک) و نهادهای غیرورزشی (مانند صدا و سیما و آموزش و پرورش) جهت کنترل استروئیدهای آنابولیک شایع؛ استروئیدهای آنابولیک از مشتقات هورمون تستوسترون هستند و مصرف آنها در ورزشکاران سبب بروز ویژگی‌های مردانه و رشد سریع عضلات می‌شوند. جهت مقابله با مصرف این داروها اقداماتی همچون تدوین پروتکل‌های دقیق آزمایش‌ها و تحلیل نتایج، افزایش تعداد آزمایش‌ها، استفاده از فناوری‌های نوین (مانند بیومارکرها)، انجام اقدامات آموزشی با همکاری نهادهای ورزشی (مانند فدراسیون‌ها و کمیته ملی المپیک و پارالمپیک) و نهادهای غیرورزشی (مانند صدا و سیما و آموزش و پرورش) در کنار توسعه قوانین و مقررات بازدارنده راهگشاست.