Review of the Second Part of the Budget Bill for the Year 1404 (2025) - Area of Veterans

doi:10.22034/report.mrc.2025.1404.32.12.20454

Review of the Second Part of the Budget Bill for the Year 1404 (2025) - Area of Veterans

https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1404.32.12.20454

Abstract

The Martyrs and Veterans Affairs Foundation is the main body responsible for providing social services to various segments of the veteran community. The budget allocated for the Martyrs and Veterans Affairs Foundation in the budget bill for the year 1404 is approximately 122 trillion tomans, which represents a 34% increase compared to the budget law of 1403 (2024). This budget is outlined in eight programs, with the "Support Services" program receiving the largest share of the total budget for this organization. In the miscellaneous items section, the budget for this organization is also outlined in three programs and has increased by 2 trillion tomans (a total of 50%) compared to the budget law of 1403. This report will examine the budget allocations for the Martyrs and Veterans Affairs Foundation in the budget bill for the year 1404 and will attempt to provide a statistical overview of the extensive veteran community in the country, review the provisions allocated to this area in the Seventh Development Plan and the first part of the budget bill for 1404, and subsequently analyze the second part of the budget bill for 1404 in the area of veterans, specifically the budget for the Martyrs and Veterans Affairs Foundation. Finally, suggestions will be made to strengthen the provisions of the second part of the budget bill.

Subjects

خلاصه مدیریتی

مسئله اصلی

یکی از مهم‌ترین مصادیق تکریم فرهنگ ایثار و شهادت در جامعه ایرانی، تکریم و صیانت از جامعه گسترده ایثارگران و خانواده‌های معظم آنان در قالب ارائه خدمات متنوع شهروندی در ساحت‌های مختلف اقتصادی و اجتماعی است. یکی از مهم‌ترین قوانینی، که در پرتو آن هرساله اعتبارات مربوط به ارائه خدمات به این قشر معزز پیش‌بینی می‌شود، قوانین بودجه سنواتی است. اهم اعتبارات اختصاص‌‌یافته به جامعه ایثارگری در قالب اعتباراتی است که به بنیاد شهید و امور ایثارگران، به‌عنوان اصلی‌ترین متولی ارائه خدمات اجتماعی به ایثارگران، اختصاص می‌یابد. اعتبار پیش‌بینی شده برای بنیاد شهید و امور ایثارگران در لایحه بودجه سال 1404 حدود 122 هزار میلیارد تومان است که حدود 121 هزار میلیارد تومان را اعتبارات هزینه‌ای و هزار میلیارد تومان را اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای تشکیل می‌دهند که نسبت به قانون بودجه سال 1403، 34 درصد رشد داشته است. رشد پیش‌بینی شده در لایحه بودجه سال 1404 کمی بیشتر از متوسط رشد اعتبارات بنیاد شهید و امور ایثارگران در یک دهه گذشته (32 درصد) است. این اعتبار در قالب هشت برنامه پیش‌بینی شده است و برنامه «خدمات حمایتی» همچون سنوات گذشته بیشترین سهم از کل اعتبارات این دستگاه را شامل می‌شود. در بخش ردیف‌های متفرقه نیز اعتبارات این دستگاه در قالب سه برنامه پیش‌بینی شده و نسبت به قانون بودجه سال 1403، دو هزار میلیارد تومان (و درمجموع 50 درصد) رشد داشته است.

نقاط قوت و ضعف طرح و لایحه

از جمله نقاط قوت لایحه بودجه سال 1404 در حوزه ایثارگران، توجه ویژه به گروه‌های قابل بازتوانی (همچون دانش آموزان و دانشجویان) و رشد قابل توجه اعتبار این بخش با هدف توانمندسازی این قشر و خروج از چرخه حمایت مستقیم توسط بنیاد شهید است. بر این اساس، بیشترین رشد را در میان برنامه‌های دستگاه، برنامه «توانمندسازی دانشجویان و دانش آموزان ایثارگر» با رشدی حدود 107درصدی، به خود اختصاص داده و از 576 میلیارد تومان به 1194 میلیارد تومان افزایش یافته است. این مسئله گویای توجه سیاستگذار به لزوم خارج کردن اقشار مستعد از چرخه حمایت اجتماعی مستقیم و ایجاد امکان برای مستعدسازی اقشارِ جوان جامعه هدف به‌سمت توانمندسازی است.
یکی از چالش‌های دیرینه نظام بودجه‌ریزی در حوزه ایثارگری، وجود نداشتن ارتباط متناظر میان برنامه‌های تعریف شده ذیل بنیاد شهید و امور ایثارگران و اسناد بالادستی این حوزه، به‌ویژه قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران، است. در ماده (73) قانون مذکور اشاره شده است: «منابع مالی مورد نیاز (برای اجرای احکام هر فصل از قانون) با حفظ سهم سایر منابع بنیاد، در قالب مفاد لوایح بودجه سنواتی پیش‌بینی خواهد شد». اما با وجود این، طی بیش از یک دهه گذشته، هیچ‌گاه احکام بودجه و برنامه‌های پیش‌بینی شده ذیل بنیاد شهید و امور ایثارگران، پیوند متناظری با فصول قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران نداشته است و عموماً ذیل عناوین کلی و فراگیر تعریف شده‌اند. حتی در تبصره «2» ماده (73) قانون فوق، راه‌حل برطرف‌سازی این نقیصه نیز پیش‌بینی شده بود و قانونگذار را مکلف کرده است که: «به‌منظور شفاف‌سازی منابع مالی اختصاص‌یافته برای خدمات‌رسانی به ایثارگران، معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور مکلف است نسبت به ایجاد فصل رفاه و تأمین اجتماعی ایثارگران و برنامه‌های ذیل آن متناسب با عناوین فصول این قانون در لوایح بودجه سنواتی اقدام نماید». بااین‌حال، این اقدام نیز تاکنون صورت نپذیرفته است. یکی از چالش‌های اصلی این عدم پیوند میان توزیع اعتبارات در قوانین بودجه با احکام اسناد بالادستی، تحقق نیافتن مطالبات قانونی جامعه ایثارگری به‌علت عدم تأمین منابع مالی در سال‌های اخیر است. مسئله تأمین و واردات خودروی ایثارگران، موضوع ماده (45) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران، نمونه کوچکی از احکامی است که به‌دلیل عدم تأمین منابع مالی در طی سال‌های اخیر، همواره با نقص در اجرا همراه بوده است. درحالی‌که پیش‌بینی منظم و مستمر اعتبارات مربوط به احکام و تکالیف جاری این حوزه در قوانین سنواتی می‌تواند برطرف‌کننده این چالش‌ها باشد.
در بررسی توزیع اعتبارات برنامه‌های مختلف ذیل این دستگاه، آنچه مشاهده می‌شود، سهم پایین اعتبارات حوزه توان‌بخشی است؛ به‌گونه‌ای که فقط حدود یک درصد از کل بودجه این دستگاه صرف این برنامه می‌شود. به نظر می‌رسد آنچه در توزیع اعتبارات بنیاد شهید و امور ایثارگران در سال‌های اخیر مغفول مانده است، توجه به مختصات اجتماعی خاص جامعه ایثارگری کشور است. باید در نظر داشت که وضعیت جمعیت‌شناختی این جامعه با میانگین جامعه ایرانی متفاوت است. در قشر ایثارگر، ما با جامعه‌ای کوچک‌شونده (به‌لحاظ جمعیتی) و سال‌خورده‌تر (به‌لحاظ میانگین سنی) و آسیب‌پذیرتر (به‌لحاظ نرخ امید به زندگی) روبه‌رو هستیم. قشر ایثارگر جامعه‌ای کوچک‌شونده روبه سالمندی است و تصمیم‌سازی پیرامون ارائه خدمات اجتماعی به این قشر نیز باید با نیازسنجی متناسب با نظام مسائل این جامعه صورت پذیرد. اما باوجود این، در سال‌های اخیر، همواره بخش «خدمات حمایتی» بیشترین سهم را از اعتبارات دستگاه به خود اختصاص داده است. درحالی‌که پیش‌بینی می‌شود با افزایش سن جامعه ایثارگری و رشد پدیده سالمندی در میان این قشر، نیاز به دریافت خدمات توان‌بخشی و بازتوانی افزایش یابد و این ضرورت باید خود را در قالب افزایش بودجه بخش «توان‌بخشی»، که ارتباط مستقیم با بازتوانی جامعه روبه سالمندیِ اقشار ایثارگر دارد، نشان دهد.

پیشنهادهای مرکز پژوهش‌ها

افزایش اعتبار برنامه «خدمات حمایت توان‌بخشی ایثارگران» از محل افزایش سهم این برنامه در توزیع اعتبارات بنیاد شهید و امور ایثارگران.
بازتعریف برنامه‌های تعریف شده ذیل بنیاد شهید و امور ایثارگران متناظر با فصول شش‌گانه اجرایی (فصل دوم تا هفتم) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران.

1. مقدمه

صیانت از آرمان شهدا و تکریم فرهنگ ایثار و شهادت، ازجمله مهم‌ترین زیربناهای تقویت نظام اسلامی و تحکیم قوای اخلاقی و انسانی در جامعه ایرانی است. یکی از مهم‌ترین مصادیق تحقق این رسالت در نظام حکمرانی جمهوری اسلامی ایران، صیانت از جامعه ایثارگران و خانواده‌های معظم آنان در قالب ارائه خدمات متنوع شهروندی در ساحت‌های مختلف اقتصادی و اجتماعی است. بدین منظور و برای تعیین چارچوب ارائه خدمات به این قشر معزز، قوانین و مقررات متنوعی در کشور وضع شده که یکی از مهم‌ترین آنها قوانین بودجه سنواتی است که دولت در قالب آن هرساله باید اعتبارات لازم را برای ارائه خدمات اجتماعی به جامعه ایثارگری پیش‌بینی و تعیین کند. اهم اعتبارات اختصاص‌‌یافته به جامعه ایثارگری در قالب اعتباراتی است که به بنیاد شهید و امور ایثارگران، به‌عنوان اصلی‌ترین متولی ارائه خدمات اجتماعی به ایثارگران، اختصاص می‌یابد. بدین منظور، گزارش حاضر به بررسی اعتبارات این دستگاه در لایحه بودجه 1404 خواهد پرداخت و خواهد کوشید تا پس از ارائه آماری از جامعه گسترده ایثارگری، بر احکام اختصاص‌یافته به حوزه ایثارگری در قانون برنامه هفتم پیشرفت و بخش اول لایحه بودجه 1404، مروری داشته باشد و در ادامه، بخش دوم لایحه بودجه 1404 در حوزه ایثارگری و به‌طور ویژه اعتبارات بنیاد شهید و امور ایثارگران بررسی خواهد شد. در انتها نیز پیشنهادهایی برای تقویت احکام بخش دوم لایحه بودجه ارائه خواهد شد.

2. بررسی آماری جامعه ایثارگری

برای درک گستردگی جامعه ایثارگری و لزوم سیاستگذاری متناسب با جمعیت این قشر، اطلاع از آمار دقیق تعداد جانبازان، ایثارگران و خانواده‌های معزّز آنان می‌تواند کمک‌کننده باشد. در جداول ذیل آمار ایثارگران مشمول قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران، به تفکیک شهدا، جانبازان، آزادگان و خانواده‌های تحت تکفل ایثارگران، ارائه می‌شود.

2-1. تعداد ایثارگران

جدول 1. تعداد ایثارگران به تفکیک شهدا، جانبازان و آزادگان [1]

ردیف	عنوان	تعداد (نفر)	درصد از کل	تعداد ایثارگران در قید حیات (به نفر)
1	شهید	228.502	25.6%	-
2	جانباز	619.038	69.5%	538.244
3	آزاده	43.429	4.9%	38.355
	جمع	890.969	100%	-

2-2. تعداد جانبازان به تفکیک درصد مؤثر در ارائه خدمات

جدول 2. تعداد جانبازان بالای 25 درصد و زیر 25 درصد[1]

ردیف	عنوان	درصد جانبازی	تعداد (به نفر)	درصد از کل
1	جانباز	زیر 25%	363.975	59%
	جانباز	25% و بالاتر	255.063	41%
	جمع		619.038	100%

2-3. آمار خانواده (در قید حیات) شهدا

جدول 3. آمار خانواده شهدا به تفکیک درصد از کل[1]

ردیف	نسبت با شهید	تعداد (به نفر)	درصد از کل
1	پدر	30.017	8.6%
2	مادر	79.956	23%
3	همسر	61.135	17.5%
4	فرزند پسر	90.199	26%
5	فرزند دختر	88.822	25%
جمع		350.129	100%

2-4. آمار خانواده (در قید حیات) جانبازان

جدول 4. آمار خانواده جانبازان به تفکیک درصد از کل[1]

ردیف	نسبت با جانباز	تعداد (به نفر)	درصد از کل
1	پدر	13.009	0.5%
2	مادر	32.962	1.4%
3	همسر	560.109	23.7%
4	فرزند پسر	908.680	38.4%
5	فرزند دختر	849.256	36%
جمع		2.364.016	100%

2-5. آمار خانواده‌های (در قید حیات) آزادگان

جدول 5. آمار خانواده آزادگان به تفکیک درصد از کل[1]

ردیف	نسبت با آزاده	تعداد (به نفر)	درصد از کل
1	پدر	963	0.6%
2	مادر	2.823	1.7%
3	همسر	41.259	25%
4	فرزند پسر	60.524	37%
5	فرزند دختر	58.551	35.7%
جمع		164.120	100%

3. مروری بر احکام برنامه هفتم و بخش اول لایحه بودجه در حوزه ایثارگری

با توجه به ضرورت تناظر و هم‌راستایی اعتبارات تخصیص‌یافته با احکام برنامه توسعه و تبصره‌های بودجه، لذا در این بخش احکام برنامه هفتم پیشرفت و احکام بخش اول لایحه بودجه سال 1404- که مصوب شده و به‌صورت قانون درآمده است- مرتبط با حوزه ایثارگران ارائه شده است.

جدول 6. احکام مرتبط با حوزه ایثارگری در قانون برنامه هفتم پیشرفت[2]

ارجاع حکم	متن حکم
جزء «1» بند «الف» ماده (6)	به‌منظور توسعه اشتغال، به‌ویژه اشتغال‌های حاصل از ایجاد کسب‌وکارهای خُرد خانگی (تا دو نفر شاغل)، کارگاه‌های خُرد (تا هفت نفر شاغل) و کارگاه‌های کوچک (تا بیست نفر شاغل) با اولویت استقرار در مناطق محروم و روستایی از سال اول برنامه اقدامات زیر انجام می‌گیرد: 1. نسبت به تهیه برنامه کمّی سالانه به تفکیک سهمیه وزارتخانه‌های جهاد کشاورزی، صنعت، معدن و تجارت، میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی، آموزش و پرورش، ارتباطات و فناوری اطلاعات، تعاون، کار و رفاه اجتماعی، فرهنگ و ارشاد اسلامی و معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، بنیاد شهید و امور ایثارگران، کمیته مداد امام‌خمینی (ره)، سازمان بهزیستی کشور، سازمان بسیج سازندگی، سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمین و تربیتی کشور و همچنین مؤسسات، نهادها و شرکت‌های ارائه دهنده خدمات توسعه کسب‌وکار با توزیع استانی برای اشتغال‌زایی از محل ایجاد و توسعه کسب‌وکارها اقدام نماید.
جزء «3» تبصره «3» بند «ز» ماده (48)	برقراری مستمری بازنشستگان برای کلیه بیمه شدگان صندوق‌های بازنشستگی (اعم از کشوری، لشکری، تأمین اجتماعی و سایر صندوق‌های بازنشستگی دستگاه‌ها، نهادها و بانک‌ها) بر مبنای میانگین دو سال آخر خدمت منتهی به بازنشستگی دریافتی که دارای کسور بازنشستگی با اعمال ضریب حقوق سال بازنشستگی است، می‌باشد. تبصره ۱. موارد زیر درصورت مزایای بیشتر از این ماده باید اعمال شود: 3. ایثارگرانی که مشمول قوانین و مقررات خاص خود می‌باشند.
تبصره «3» بند «5» ماده (29)	به‌منظور کاهش ناترازی صندوق‌های بازنشستگی و تقویت توان صندوق‌ها در انجام تکالیف محول شده از ابتدای سال اول اجرای برنامه: 5. بیمه‌پردازان که مطابق قوانین کمتر از ۱۵ سال تمام سابقه بیمه‌پردازی دارند به سنوات الزامی بیمه‌پردازی آنان برای بازنشستگی پنج سال اضافه می‌گردد. تبصره ۳. ایثارگران، معلولان و شاغلان در مشاغل سخت و زیان‌آور مشمول قوانین خاص خود هستند.
جزء «1» بند «ت» ماده (31)	با توجه به شأن و منزلت خانواده معظم شهدا و ایثارگران و ضرورت توسعه خدمت‌رسانی به ایشان، دولت مکلف است از طریق مراجع ذی‌ربط و با هدف تقویت عدالت و حمایت هدفمند، ارتقای اثربخشی و افزایش رضایت‌مندی جامعه هدف در ارائه خدمات، اقدام قانونی لازم را جهت اصلاح و تجمیع کلیه قوانین و مقررات موجود در حوزه خدمات‌رسانی به ایثارگران از جمله قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران مصوب 1386/4/3، قانون حالت اشتغال مستخدمین شهید، جانباز از کارافتاده و مفقودالاثر انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی مصوب 1376/2/30، قانون تسهیلات استخدامی و اجتماعی جانبازان انقلاب اسلامی مصوب 1374/3/31 تا پایان سال اول برنامه با رعایت ترتیبات قانونی به عمل آورد.
جزء «2» و جزء «2-1» و «2-2» بند «ت» ماده (31)	۲. مواد (۸۶) تا (۹۱) قانون برنامه پنج‌ساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران با رعایت موارد ذیل تنفیذ می‌گردد: ۱۲. حکم مربوط به سقف خالص پرداختی حقوق و مزایای مستمر و غیرمستمر و سایر پرداختی‌ها از هر محل و تحت هر عنوان شامل معافیت بیمه بازنشستگی و معافیت مالیاتی موضوع مواد (۳۷) و (۵۶) قانون «جامع خدمات رسانی به ایثارگران»، شامل ایثارگران نمی‌شود. ۲۲. مزایا و امتیازات قوانین ایثارگران در طول اجرای برنامه به جانبازان و شهدای مدافع حرم و همچنین جانبازان و شهدای امنیت تسری می‌یابد.
بند «چ» ماده (75)	دولت مکلف است با رعایت موازین شرعی از طریق بنیاد شهید و امور ایثارگران، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس و شهرداری‌های سراسر کشور نسبت به حفظ و ترویج آثار، ارزش‌ها، حماسه‌ها و تجارب انقلاب اسلامی و دفاع مقدس با ایجاد، توسعه و نگهداری موزه‌ها، یادمان‌ها، نمادها و نشانه‌های جهاد، مقاومت و ایثار و پاسداشت قداست و منزلت والای شهیدان و ساماندهی و نگهداری مناسب آنها به‌صورت مراکز فرهنگی و نوسازی و مرمت گلزارهای شهدای سراسر کشور با هماهنگی خانواده معظم شهدا موضوع بند «ز» ماده (۱) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران مصوب 1391/۱۰/2 و با رعایت حقوق اشخاص ذی‌حق اقدام نماید. وزارتخانه‌های نیرو، نفت، راه و شهرسازی و کشور مکلف‌اند حسب مورد نسبت به تأمین زیرساخت‌های مورد نیاز شامل آب، برق، گاز و جاده دسترسی، از منابع داخلی خود در سقف لوایح بودجه سنواتی اقدام نمایند.

در ادامه، احکام بخش اول قانون بودجه سال 1404 در حوزه ایثارگری و احکام مرتبط با بنیاد شهید و امور ایثارگران بررسی شده است.

جدول 7. احکام مرتبط با حوزه ایثارگری در بخش اول قانون بودجه سال 1404[3]

ارجاع حکم	متن حکم
بند «ل» تبصره «1»	واردات خودرو آمبولانس به تعداد (۳۵۰۰) دستگاه در صورت عدم امکان تأمین از محل تولید داخل توسط سازمان فوریت‌های پیش‌بیمارستانی اورژانس کشور، جمعیت هلال‌احمر جمهوری اسلامی ایران، بنیاد شهید و امور ایثارگران و دانشگاه‌های علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی کشور و خیرین بیمارستان‌ساز، با مجوز وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و همچنین آمبولانس‌های فوریت‌های اجتماعی توسط سازمان بهزیستی کشور مشروط به استفاده از آن در راستای مأموریت دستگاه‌های مذکور، در سال ۱۴۰۴، از پرداخت حقوق گمرکی و سود بازرگانی معاف است. خودروهای مذکور صرفاً جهت استفاده سازمان و نهاد واردکننده و بیمارستان‌های خیّرساز با تأیید وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی بوده و فروش آن تا 10 سال ممنوع است و از پرداخت کلیه عوارض شماره‌گذاری معاف می‌گردد.
بند «خ» تبصره «2»	دولت و دستگاه‌های موضوع ماده (۵) قانون مدیریت خدمات کشوری مصوب 1386/۷/8 با اصلاحات و الحاقات بعدی از جمله بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، مجازند نسبت به اختصاص مبلغ یازده میلیارد (۱۱.۰۰۰.۰۰۰.۰۰۰) یورو برای واردات صرفاً دارو و مواد اولیه آن، ملزومات مصرفی پزشکی، انواع خاصی از شیرخشک اطفال و مواد اولیه آن (که به تشخیص وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری تولید داخلی برای این اقلام وجود نداشته و یا تولید آن، کفاف مصرف داخلی را نمی‌دهد) و کالاهای اساسی کشاورزی با اعلام سازمان برنامه و بودجه کشور با نرخ ترجیحی واحد، اقدام کنند. از مبلغ فوق حداقل سی میلیون (۳۰.۰۰۰.۰۰۰) یورو بابت دارو و تجهیزات پزشکی مصرفی و صندلی چرخ‌دار (ویلچر) مورد نیاز ایثارگران اختصاص می‌یابد.
بند «ب» تبصره «6»	وزارت صنعت، معدن و تجارت مکلف است با معرفی بنیاد شهید و امور ایثارگران به جانبازان پنجاه درصد (۵۰%) و بالاتر که در سنوات گذشته از تسهیلات موضوع ماده (۴۵) قانون جامع خدمات رسانی به ایثارگران مصوب 1386/۴/3 با اصلاحات و الحاقات بعدی استفاده ننموده‌اند، مجوز واردات یک دستگاه خودرو متناسب با وضعیت جانبازی ایثارگر با رعایت قوانین و مقررات ارائه نماید. در خصوص سایر مشمولان قانون مذکور از محل تسهیلات قرض الحسنه این بند برای خرید خودروی داخلی اقدام می‌گردد. آیین نامه اجرایی این بند به پیشنهاد وزارت صنعت، معدن و تجارت با همکاری بنیاد شهید و امور ایثارگران، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و وزارت امور اقتصادی و دارایی حداکثر ظرف دو ماه پس از لازم‌الاجرا شدن این قانون به تصویب هیئت‌وزیران می‌رسد و گزارش عملکرد این بند توسط وزارت صنعت، معدن و تجارت هر سه ماه یک بار به کمیسیون‌های برنامه و بودجه و محاسبات و صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی ارسال می‌شود.
بند «ب» تبصره «8»	صد درصد (۱۰۰%) وجوه اداره شده پرداختی از محل بازپرداخت وام‌های شهریه دانشجویی از سال ۱۳۸۵ تا سال ۱۴۰۳ به خزانه‌داری کل کشور واریز می‌شود. وجوه مذکور تا سقف پنج هزار میلیارد (۵.۰۰۰.۰۰۰.۰۰۰.۰۰۰) ریال به صندوق‌های رفاه دانشجویان به‌عنوان کمک، جهت افزایش منابع مالی صندوق‌های مزبور اختصاص می‌یابد تا مطابق اساسنامه مصوب، برای پرداخت وام شهریه به دانشجویان دانشگاه‌های دولتی، دانشگاه آزاد اسلامی و جهاد دانشگاهی بر اساس سرانه دانشجویی و سایر پرداخت‌های رفاهی دانشجویی و مازاد هزینه تحصیلی دانشجویان تحت پوشش کمیته امداد امام‌خمینی(ره) و سازمان بهزیستی کشور و ایثارگران و فرزندان آنها، دانشجویان نخبه مورد تأیید بنیاد ملی نخبگان و افرادی که تحت پوشش هیچ نهادی نیستند به تشخیص کمیته امداد امام‌خمینی(ره) و سازمان بهزیستی کشور و بنیاد شهید و امور ایثارگران به مصرف برسد. اقساط وا‌م‌های مددجویان کمیته امداد امام‌خمینی(ره) و سازمان بهزیستی کشور پس از فراغت از تحصیل و با اشتغال به کار آنان پرداخت خواهد شد.
جزء «2» بند «پ» تبصره «12»	بنیاد شهید و امور ایثارگران، سازمان بهزیستی کشور و وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح مکلف‌اند در سقف اعتبارات مصوب مربوط به جانبازان و آزادگان معسر غیرحالت اشتغال فاقد شغل و درآمد که بر اساس قوانین نیروهای مسلح مشمول دریافت حقوق وظیفه نمی‌باشند، افراد تحت تکفل قانونی جانبازان متوفی فاقد شغل و درآمد بدون آزمون وسع، رزمندگان معسر فاقد شغل و درآمد براساس تشخیص وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح و معلولان شدید و خیلی شدید فاقد شغل و درآمد، با انجام آزمون وسع توسط سازمان بهزیستی کشور، کمک‌معیشت ماهانه که میزان آن در چارچوب قوانین و مطابق آیین نامه اجرایی مصوب هیئت‌وزیران تعیین می‌شود، پرداخت نمایند. کمک‌معیشت ماهانه رزمندگان معسر فاقد شغل و درآمد، حداقل هفتاد و پنج درصد (۷۵%) حداقل حقوق مذکور در جزء «۳» بند «ب» این تبصره است.
جزء «3» بند «پ» تبصره «12»	مستمری والدین شهدا به میزان بیست درصد (۲۰%) افزایش می‌یابد.
جزء «2» بند «ت» تبصره «12»	کارانه گروه پزشکی، فوق‌العاده خاص پزشکان شاغل در سازمان پزشکی قانونی کشور، حق‌التحقیق، حق اشعه پرتوکاران سازمان انرژی اتمی ایران، بیمه درمان، عیدی پایان سال و همچنین بیمه بازنشستگی ایثارگران و معافیت مالیاتی موضوع مواد (۳۷) و (۵۶) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران از حکم تبصره «12» مستثناست.
بند «ث» تبصره «15»	بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران مکلف است مطابق با قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران، قانون حمایت از حقوق معلولان، قانون جهش تولید دانش‌بنیان، ماده (۷۷) قانون الحاق برخی مواد به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت (۲) موضوع پرداخت تسهیلات به ستاد مردمی رسیدگی به امور دیه و کمک به زندانیان نیازمند، افزایش مهارت‌های شغلی زنان موضوع ماده (۷۹) قانون برنامه هفتم پیشرفت، حداقل دو هزار و هفتصد هزار میلیارد (۲.۷۰۰.۰۰۰.۰۰۰.۰۰۰.۰۰۰) ریال به قرض‌الحسنه ازدواج، فرزندآوری و ودیعه یا خرید یا ساخت مسکن و دیگر موارد ذکرشده در قوانین فوق اختصاص دهد. اولویت با تسهیلات قرض‌الحسنه ازدواج، فرزندآوری و ودیعه یا خرید یا ساخت مسکن است. بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران مکلف است تا پایان فروردین‌ماه ۱۴۰۴، سقف کلی تسهیلات قرض‌الحسنه، سهم هریک از بانک‌ها در پرداخت این تسهیلات متناسب با سهم از سپرده‌های قرض‌الحسنه اعم از جاری و پس‌انداز و سهمیه هر یک از تکالیف قانونی به‌صورت سرجمع و شرایط مشمولین را ابلاغ نماید. مبلغ انفرادی تسهیلات قرض‌الحسنه فرزندآوری نسبت به مبالغ مصوب در قانون بودجه سال ۱۴۰۳، ده درصد (۱۰%) افزایش می‌یابد و برای مصارف دیگر اعم از ازدواج، تأمین مسکن مشمولان ماده (۳ مکرر) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران، تأمین مسکن افراد تحت پوشش کمیته امداد امام‌خمینی(ره)، سازمان بهزیستی کشور، خانواده شهدا، جانبازان و رزمندگان معسر، ستاد مردمی رسیدگی به امور دیه و کمک به زندانیان نیازمند، معادل مبالغ مصوب در قانون بودجه سال ۱۴۰۳ تعیین می‌شوند. تسهیلات قرض‌الحسنه ازدواج و فرزندآوری، از حکم موضوع ماده (۱۰) قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب 1363/۷/29 مستثنا است. مسئولیت حُسن اجرای این بند بر عهده بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، مؤسسات اعتباری و تمام مدیران و کارکنان ذی‌ربط می‌باشد. پس از اعتبارسنجی متقاضیان تسهیلات قرض‌الحسنه درصورت عدم تکافوی اعتبار آنها، مؤسسات اعتباری موظف‌اند براساس ماده (۷) قانون تأمین مالی تولید و زیرساخت‌ها از جمله با توثیق حساب یارانه یا سهام عدالت متقاضیان یا بستگان درجه اول از طبقه اول آنها یا تنها دریافت یک فقره سفته و یک نفر ضامن نسبت به پرداخت تسهیلات اقدام نمایند. مبلغ پنجاه هزار میلیارد (۵۰.۰۰۰.۰۰۰.۰۰۰.۰۰۰) ریال از منابع صدر این تبصره با معرفی کمیته امداد امام‌خمینی (ره)، سازمان بهزیستی کل کشور، ستاد کل نیروهای مسلح و سازمان بسیج سازندگی جهت تأمین جهیزیه کالای ایرانی و لوازم خانگی زوج‌هایی که از تسهیلات قرض‌الحسنه ازدواج یا فرزندآوری استفاده نکرده‌اند به نهادهای مذکور اختصاص می‌یابد. درصورتی که تا پایان آبان سال ۱۴۰۴ این جزء عملکرد نداشته باشد، منابع آن صرف پرداخت تسهیلات قرض‌الحسنه ازدواج یا فرزندآوری می‌گردد.

4. بررسی اعتبارات بنیاد شهید و امور ایثارگران

در جدول ذیل اعتبارات پیش‌بینی شده برای بنیاد شهید و امور ایثارگران در قوانین بودجه سنواتی در دهه گذشته ارائه شده است. بررسی رشد بودجه این دستگاه طی دهه اخیر نشان می‌دهد که متوسط رشد اعتبارات بنیاد شهید و امور ایثارگران در هر سال (نسبت به سال قبل خود) حدود 32 درصد بوده است.

جدول 8. بررسی اعتبارات بنیاد شهید و امور ایثارگران در قوانین بودجه سنواتی از سال 1393 تا لایحه بودجه 1404 (اعداد به هزار میلیارد تومان)

سال

1393

1394

1395

1396

1397

1398

1399

1400

1401

1402

1403

لایحه بودجه

سال 1404

بودجه

6/8

8/3

9/3

10/9

11/8

13/9

16/1

32/5

52/1

72/5

91.3

122.3

درصد رشد نسبت به سال قبل

17/2

8/3

17/8

15/8

101/9

60/4

39/1

مأخذ: قوانین بودجه سنواتی.

اعتبار پیش‌بینی شده برای بنیاد شهید و امور ایثارگران در لایحه بودجه سال 1404 حدود 122 هزار میلیارد تومان است که حدود 121 هزار میلیارد تومان را اعتبارات هزینه‌ای و هزار میلیارد تومان را اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای تشکیل می‌دهند. همان طور که در جدول (8) نمایش داده شده است، کل اعتبار پیش‌بینی شده برای بنیاد شهید و امور ایثارگران در لایحه بودجه سال 1404 نسبت به قانون بودجه سال 1403، 34 درصد رشد داشته است.

اعتبارات بنیاد شهید و امور ایثارگران در لایحه بودجه سال 1404 در قالب «هشت برنامه» هزینه خواهد شد و برنامه «خدمات حمایت اجتماعی ایثارگران»، که مربوط به حقوق و مستمری والدین و فرزندان شهدا و جانبازان حالت اشتغال است، با اختصاص حدود 91 هزار میلیارد تومان، همچون سال 1403، بیشترین اعتبار را (حدود 75 درصد از کل بودجه دستگاه) به خود اختصاص داده است. بررسی سایر برنامه‌ها نشان می‌دهد که تنها برنامه جدید اضافه شده در لایحه بودجه سال 1404 نسبت به قانون بودجه سال 1403، برنامه «سیاستگذاری و راهبری امور ایثارگران» است و بیشترین ضریب رشد را نیز در این میان، برنامه «توانمندسازی دانشجویان و دانش آموزان ایثارگر» به خود اختصاص داده است.

جدول 9. مقایسه اعتبارات بنیاد شهید و امور ایثارگران در بودجه مصوب سال 1403 و لایحه بودجه سال 1404 (اعداد به میلیون ریال) [4]

شماره طبقه‌بندی	عنوان	مصوب 1403	لایحه بودجه 1404	درصد رشد
131600	بنیاد شهید و امور ایثارگران	913.070.000	1.223.200.000	34
110-0247	پژوهش‌های کاربردی	75.000	60.000	20-
110-0248	اشتغال حمایتی ایثارگران	2.249.000	3.195.000	42
110-0249	توانمندسازی دانشجویان و دانش آموزان ایثارگر	5.765.000	11.944.000	107
108-0344	بیمه درمان تکمیلی ایثارگران	150.000.000	257.000.000	71
106-0360	خدمات حمایت اجتماعی ایثارگران	705.400.000	912.936.000	29
106-0365	خدمات حمایت توان‌بخشی ایثارگران	7.575.801	12.400.000	64
106-0367	خدمات فرهنگی، ورزشی، رفاهی و اجتماعی ایثارگران	13.470.000	21.020.000	56
148-0469	سیاستگذاری و راهبری امور ایثارگران	0	4.645.000	-

در شکل ذیل، سهم برنامه‌های مختلف ارائه شده ذیل بنیاد شهید و امور ایثارگران و رشد آنها در لایحه بودجه 1404 نسبت به بودجه مصوب سال 1403 مقایسه شده است.

شکل 1. نمودار سهم برنامه‌های مختلف بنیاد شهید و امور ایثارگران و رشد آنها در لایحه بودجه 1404 نسبت به بودجه مصوب سال 1403 (اعداد به میلیون ریال)[4]

در شکل 2، سهم برنامه‌های مختلف در اعتبار در نظر گرفته شده برای بنیاد شهید و امور ایثارگران به تفکیک دسته‌بندی ارائه شده در جدول (6/1) لایحه بودجه سال 1404، نمایش داده شده است. همان‌گونه که مشخص است، «خدمات حمایتی» همچون سنوات گذشته بیشترین سهم را به خود اختصاص داده است. پس از این بخش، خدمات حمایت بیمه‌ای قرار می‌گیرد که صرف بیمه درمان تکمیلی ایثارگران می‌شود.

شکل 2. نمودار سهم برنامه‌های مختلف از اعتبارات بنیاد شهید و امور ایثارگران در لایحه بودجه سال 1404 به تفکیک کدهای ارائه شده در جدول 6/1 لایحه بودجه سال 1404[4].

5. بررسی اعتبارات ردیف‌های متفرقه

اعتبارات اختصاص‌یافته به بنیاد شهید و امور ایثارگران در قالب ردیف‌های متفرقه، نسبت به قانون بودجه سال 1403 دو تغییر داشته است. دو ردیف با موضوع «پرداخت بدهی بنیاد شهید به دانشگاه آزاد اسلامی بابت شهریه دانشجویی» و «بدهی بیمه تکمیلی درمان ایثارگران» به ردیف‌های متفرقه لایحه بودجه سال 1404 اضافه شده و برای هرکدام هزار میلیارد تومان اعتبار در نظر گرفته شده است. «پاداش پایان خدمت ایثارگران» نیز برنامه‌ای است که همچون قانون بودجه سال 1403 و با بودجه مشابه چهار هزار میلیارد تومانی در قالب ردیف‌های متفرقه به بنیاد شهید و امور ایثارگران اختصاص یافته است. درمجموع اعتبارات این دستگاه در بخش ردیف‌های متفرقه نسبت به قانون بودجه سال 1403، 2 هزار میلیارد تومان (و در مجموع 50 درصد) رشد داشته است.

جدول 10. مقایسه اعتبارات ردیف‌های متفرقه مربوط به بنیاد شهید و امور ایثارگران در بودجه مصوب سال 1403 و لایحه بودجه سال 1404 (اعداد به میلیون ریال) [4]

ردیف	عنوان	قانون بودجه 1403	لایحه بودجه 1404	درصد رشد
1	پاداش پایان خدمت ایثارگران	40,000,000	40,000,000	0
2	بابت بدهی بنیاد شهید به دانشگاه آزاد اسلامی بابت پرداخت شهریه دانشجویی	0	10,000,000	-
3	بابت بدهی بیمه تکمیلی درمان ایثارگران	0	10,000,000	-
	جمع	40,000,000	60,000,000	50

5. نتیجه‌گیری و پیشنهادها

اعتبارات بنیاد شهید و امور ایثارگران در لایحه بودجه سال 1404 نسبت به قانون بودجه سال 1403، 34 درصد رشد داشته است. رشدِ پیش‌بینی شده در لایحه بودجه سال 1404 کمی بیشتر از متوسط رشد اعتبارات بنیاد شهید و امور ایثارگران در یک دهه گذشته (32 درصد) است. این اعتبار در قالب هشت برنامه پیش‌بینی شده است و برنامه «خدمات حمایتی» همچون سنوات گذشته بیشترین سهم از کل اعتبارات این دستگاه را شامل می‌شود. در بخش ردیف‌های متفرقه نیز اعتبارات این دستگاه در قالب سه برنامه پیش‌بینی شده و نسبت به قانون بودجه سال 1403، دو هزار میلیارد تومان (و در مجموع 50 درصد) رشد داشته است.

بررسی نسبت اعتبارات پیش‌بینی شده برای بنیاد شهید و امور ایثارگران در لایحه بودجه سال 1404 با احکام برنامه هفتم پیشرفت و بخش اول لایحه بودجه و بررسی نحوه توزیع این اعتبارات میان برنامه‌های مختلف، نشان می‌دهد که بخش دوم لایحه بودجه در ارتباط با حوزه ایثارگری واجد ضعف‌ها و قوت‌هایی است که عبارت‌اند از:

توجه به توانمندسازی گروه‌های مورد حمایت: یکی از نقاط قوت در توزیع اعتبارات پیش‌بینی شده برای بنیاد شهید و امور ایثارگران در لایحه بودجه سال 1404 توجه ویژه به گروه‌های قابل بازتوانی (همچون دانش آموزان و دانشجویان) و رشد قابل توجه اعتبار این بخش به‌منظور توانمندسازی این اقشار و خروج از چرخه حمایت مستقیم توسط بنیاد شهید است. بر این اساس، بیشترین رشد را در میان برنامه‌های دستگاه، برنامه «توانمندسازی دانشجویان و دانش آموزان ایثارگر» با رشدی حدود 107درصدی به خود اختصاص داده است. این مسئله گویای توجه سیاستگذار به لزوم خارج کردن اقشار مستعد از چرخه حمایت اجتماعی مستقیم و ایجاد امکان برای مستعدسازی اقشارِ جوان جامعه هدف به‌سمت توانمندسازی است.
ناپیوندی میان اسناد بالادستی و احکام لایحه بودجه: یکی از چالش‌های دیرینه نظام بودجه‌ریزی حوزه ایثارگری، عدم وجود ارتباط متناظر میان برنامه‌های تعریف‌شده ذیل بنیاد شهید و امور ایثارگران و اسناد بالادستی این حوزه، به‌ویژه قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران، است. در ماده (73) قانون مذکور اشاره شده است که: «منابع مالی مورد نیاز (برای اجرای احکام هر فصل از قانون) با حفظ سهم سایر منابع بنیاد، در قالب مفاد لوایح بودجه سنواتی پیش‌بینی خواهد شد». اما باوجود این، در طی بیش از یک دهه گذشته، هیچ‌گاه احکام بودجه و برنامه‌های پیش‌بینی شده ذیل بنیاد شهید و امور ایثارگران، پیوند متناظر با فصول قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران نداشته است و عموماً ذیل عناوین کلی و فراگیر، تعریف شده‌اند. حتی در تبصره «2» ماده (73) قانون فوق، راه‌حل برطرف‌سازی این نقیصه نیز پیش‌بینی شده و قانونگذار را مکلف کرده است که: «به‌منظور شفاف‌سازی منابع مالی اختصاص یافته برای خدمات‌رسانی به ایثارگران، معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور مکلف است نسبت به ایجاد فصل رفاه و تأمین اجتماعی ایثارگران و برنامه‌های ذیل آن متناسب با عناوین فصول این قانون در لوایح بودجه سنواتی اقدام نماید». بااین‌حال، این اقدام نیز تاکنون صورت نپذیرفته است. یکی از چالش‌های اصلی این عدم پیوند میان توزیع اعتبارات در قوانین بودجه با احکام اسناد بالادستی، تحقق نیافتن مطالبات قانونی جامعه ایثارگری به‌دلیل عدم تأمین منابع مالی در طی سال‌های اخیر است. مسئله تأمین و واردات خودروی ایثارگران، موضوع ماده (45) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران، نمونه کوچکی از احکامی است که به‌دلیل عدم تأمین منابع مالی در طی سال‌های اخیر، همواره با نقص در اجرا همراه بوده است. درحالی‌که پیش‌بینی منظم و مستمر اعتبارات مربوط به احکام و تکالیف جاری این حوزه در قوانین سنواتی می‌تواند رافع چالش‌های فوق باشد.
بی‌توجهی به سالمندیِ پیش‌روی جامعه هدف: در بررسی توزیع اعتبارات برنامه‌های مختلف ذیل این دستگاه، آنچه مشاهده می‌شود، سهم پایین اعتبارات حوزه توان‌بخشی است؛ به‌گونه‌ای که فقط حدود یک درصد از کل بودجه این دستگاه صرف این برنامه می‌شود. به نظر می‌رسد آنچه در توزیع اعتبارات بنیاد شهید و امور ایثارگران در سال‌های اخیر مغفول مانده است توجه به مختصات اجتماعی خاص جامعه ایثارگری کشور است. باید در نظر داشت که وضعیت جمعیت‌شناختی این جامعه با میانگین جامعه ایرانی متفاوت است. در قشر ایثارگر، ما با جامعه‌ای کوچک‌شونده (به‌لحاظ جمعیتی) و سالخورده‌تر (به‌لحاظ میانگین سنی) و آسیب‌پذیرتر (به‌لحاظ نرخ امید به زندگی) روبه‌روییم. کل «جامعه تحت پوشش» از ابتدای تأسیس بنیاد شهید و امور ایثارگران، 3.640.489 نفر بوده است. جمعیت این قشر در سال 1400، 3.190.585 نفر (شامل تبعه اصلی و فرعی) بوده است؛ یعنی از تعداد کل جامعه تحت پوشش بنیاد، تعداد 477.319 نفر از آنان- معادل 13.2%- تا پایان سال 1400 فوت کرده‌اند. به‌لحاظ سنی، میانگین سنی جامعه تحت پوشش بنیاد در سال 1400 در مردان 40.7 سال و در زنان 42.1 سال بوده و میانگین سن به‌هنگام فوت در سال 1400 در میان مردان، 69 سال و در زنان 74 سال بوده است[5]. این مختصات گویای آن است که قشر ایثارگر یک جامعه کوچک‌شونده روبه سالمندی است و تصمیم‌سازی پیرامون ارائه خدمات اجتماعی به این قشر نیز باید با نیازسنجی متناسب با نظام مسائل این جامعه صورت پذیرد. اما باوجود این، در سال‌های اخیر، همواره بخش «خدمات حمایتی» بیشترین سهم را از اعتبارات دستگاه به خود اختصاص داده است. درحالی‌که پیش‌بینی می‌شود با افزایش سن جامعه ایثارگری و رشد پدیده سالمندی در میان این قشر، نیاز به دریافت خدمات توان‌بخشی و بازتوانی افزایش یابد و این ضرورت باید خود را در قالب افزایش بودجه بخش «توان‌بخشی»، که ارتباط مستقیم با بازتوانی جامعه روبه سالمندیِ اقشار ایثارگر دارد، نشان دهد.

در این راستا، پیشنهادهای ذیل برای تقویت احکام بخش دوم لایحه بودجه سال 1404 در حوزه ایثارگری ارائه می‌شود:

افزایش اعتبار برنامه «خدمات حمایت توان‌بخشی ایثارگران» از محل افزایش سهم این برنامه در توزیع اعتبارات بنیاد شهید و امور ایثارگران.
بازتعریف برنامه‌های تعریف‌شده ذیل بنیاد شهید و امور ایثارگران متناظر با فصول شش‌گانه اجرایی (فصل دوم تا هفتم) قانون جامع خدمات‌رسانی به ایثارگران.

[1] شعبان زاده، ایمان. «ارزیابی عملکرد قانون جامع خدمات رسانی به ایثارگران(1)؛ بررسی فصول کلیات، مسکن و بهداشت و درمان»، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. اردیبهشت 1402.

[2] قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران، مصوب 1403/04/18.

[3] قانون بودجه سال ۱۴۰۴ کل کشور (بخش اول).

[4] بخش دوم لایحه بودجه سال 1404.

[5] شعبان‌زاده، ایمان. «واکاوی بنیان‌های سیاستی ارائه خدمات حمایتی به گروه‌های اجتماعی خاص: مطالعه موردی قانون جامع خدمات رسانی به ایثارگران»، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، دی ماه 1403.