خلاصه مدیریتی

بیان/شرح مسئله

کالابرگ الکترونیک یکی از انواع پرداخت یارانه است که در گروه یارانه‌های شبه‌نقدی قرار می‌گیرد و معمولاً به‌منظور حمایت از سبد خوراکی خانوار پرداخت می‌شود. با اصلاح تغییر شیوه حمایت از خانوار در سال 1401 که قیمت ارز تخصیص‌یافته به واردات کالای اساسی افزایش یافت، هم‌زمان یارانه نقدی و سپس کالابرگ الکترونیک جایگزین شیوه حمایت یارانه غیرمستقیم شد. طرح کالابرگ الکترونیک همراه با یارانه تشویقی برای گروه خاص و سپس برای هفت دهک درآمدی، به‌صورت اختیاری، دسترسی خانوار به کالای اساسی خوراکی را تضمین می‌کرد. تغییرات چندین‌باره نحوه اجرا در سال 1402 نشان می‌دهد که ایده اصلی واحدی لزوماً دنبال نشده و اهداف اجرای طرح هیچ‌گاه به‌صورت رسمی اعلام نشده، که این امر قضاوت در مورد میزان دستیابی به اهداف را دشوار می‌کند؛ با‌این‌حال گزارش حاضر سعی دارد نقاط قوت و ضعف طرح کالابرگ الکترونیک را مورد ارزیابی قرار دهد.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

• مشارکت و تأثیر بر مصرف: میزان مشارکت در طرح کالابرگ الکترونیک به‌تدریج افزایش یافت و در مرحله فجرانه تقریباً به 100 درصد (برای سه دهک پایین درآمدی) رسید. بررسی‌ها نشان می‌دهد که میانگین مصرف کالری در دهک‌های پایین درآمدی نسبت به سال‌ گذشته افزایش یافته است. این افزایش مصرف کالری می‌تواند به‌دلیل دسترسی بهتر به کالاهای اساسی و یارانه‌های تشویقی باشد.
• کارایی یارانه تشویقی: داده‌های میزان مشارکت و تغییر در مصرف کالری سرانه افراد نشان می‌دهد یارانه تشویقی در هر سه حالت اجرا شده در سال 1402 برای دهک‌های بالاتر از دهک سوم، محرک نبوده و تنها برای سه دهک پایین درآمدی معنادار است.
• هزینه‌ها و منابع مالی: هزینه کل اجرای طرح تا اردیبهشت‌ماه 1403 به حدود 42.3 هزار میلیارد تومان رسید که 76 درصد از آن برای اجرای طرح فجرانه هزینه شده است. لذا ناپایداری منابع مالی و عدم تأمین به موقع آن، چالش‌های جدی برای ادامه اجرای طرح ایجاد کرده است.
• چالش‌های اجرایی: مشکلاتی از‌جمله تغییرات زیاد در اجرا، عدم اطلاع‌رسانی کافی گروه‌های هدف، عدم همکاری دستگاه‌های ذی‌ربط، تخلفات برخی فروشگاه‌ها، عدم شکل‌گیری زنجیره تأمین و همچنین تأخیر در پرداخت به فروشگاه‌ها، از‌جمله چالش‌های اصلی در اجرای این طرح بوده است.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

• ایجاد یک سیستم مالی پایدار برای تأمین یارانه‌های تشویقی و جلوگیری از اتکا به منابع ناپایدار، یکی از الزامات موفقیت طرح است. بررسی ظرفیت‌های قانونی موجود برای تأمین منابع مالی پایدار می‌تواند به این هدف کمک کند. به‌ویژه، اتصال طرح کالابرگ الکترونیک به ماده (45) قانون مالیات بر ارزش‌افزوده و همچنین منابع حاصل از حذف یارانه پردرآمدها می‌تواند منابع پایداری برای پرداخت یارانه تشویقی تأمین کند.
• دولت می‌تواند با استفاده از تبدیل یارانه‌ها به اعتبار یارانه‌ای، زنجیره تأمین کالایی را کامل کند و به‌جای پرداخت مبلغ به فروشگاه‌ها، اعتبار یارانه‌ای در نظر گیرد و از این طریق هزینه کالاهای سبد کالابرگ را به مبدأ تولید و یا واردات پرداخت کرده و بدین‌نحو انحرافات احتمالی یارانه و هزینه‌های نظارت برای جلوگیری از تخلفات و انحرافات را کاهش دهد.
• یارانه تشویقی طرح کالابرگ الکترونیک تنها برای سه دهک پایین درآمدی معنادار است. دولت به‌‌منظور ایجاد جذابیت برای سایر دهک‌های درآمدی مشمول طرح می‌تواند شرط مشارکت فروشگاه‌ها در طرح را ارائه تخفیفات کالایی برای مصرف‌کنندگان قرار دهد.
• نیاز به بهبود اطلاع‌رسانی و آموزش خانوارها درباره نحوه استفاده از کالابرگ الکترونیک وجود دارد. این موضوع می‌تواند به افزایش میزان مشارکت و بهره‌وری از طرح کمک کند. مجریان باید با همکاری نهادهای مرتبط، برنامه‌های آموزشی و اطلاع‌رسانی مناسبی را برای خانوارهای مشمول اجرا کنند.

1. مقدمه

پس از شوک‌های ارزی نیمه دوم دهه 90 که منجر به محدودیت‌های معیشتی برای خانوارهای ایرانی شد، به‌منظور حفظ قدرت خرید خانوار در خرید کالای اساسی،  دولت تلاش کرد با تخصیص نرخ ارز ترجیحی (ارز با قیمتی پایین‌تر از سطح قیمت بازار) برای واردات این دسته از کالاها یا مواد اولیه برای تولید آنها، شدت تورم این گروه از کالاها را برای خانوار کاهش دهد. با این اقدام بخشی از درآمدهای ارزی دولت به شکل یارانه برای کالاهای اساسی به واردات اختصاص پیدا می‌کرد. با‌این‌حال انتقادات بسیاری از‌سوی برخی کارشناسان و سیاستگذاران بر این شیوه حمایت از خانوار مطرح بود؛ چرا‌که معتقد بودند درجه اصابت یارانه غیرمستقیم به ذی‌نفع نهایی یعنی خانوار مصرف‌کننده کالاهای اساسی قابل قبول نبوده و این شیوه باعث می‌شود سهم قابل‌توجهی از منابع ارز ترجیحی تخصیص‌یافته به کالاهای اساسی نصیب واردکنندگان و یا واسطه‌گران شود و از‌سوی دیگر یارانه ارزی به واردات در تقابل با رویکرد حمایت از تولید داخل ارزیابی می‌شد. در سال 1401 یکی از اولویت‌های اجرای اصلاحات اقتصادی دولت، اصلاح روش پرداخت ارز ترجیحی به کالای اساسی و تغییر شیوه حمایت خانوار از شکل غیر‌مستقیم به مستقیم بود. در این سیاست یارانه نقدی به خانوار، جایگزین تخصیص ارز ترجیحی به کالای اساسی شد که افزون‌بر یارانه‌ای بود که به‌صورت نقدی پیش از این (یک مرحله سال 1389 و یک‌بار در سال 1398) پرداخت می‌شد. تغییر شیوه حمایت از خانوار در سال 1401 باعث متورم شدن اعتبارات تبصره هدفمندی یارانه‌ها در لایحه بودجه سال 1401 و قوانین بودجه سنواتی شد که قرار بود زیان رفاهی خانوار را از طریق یارانه نقدی جبران کند. اما برخی از کارشناسان، تحلیل متفاوتی از این سیاست دولت داشتند، به‌عبارت دیگر بخشی از سیاستگذاران اقتصادی نسبت به فشار معیشتی خانوار از طریق افزایش تورم ناشی از عدم تخصیص ارز ترجیحی به کالای اساسی نگران بودند. در ‌حقیقت با توجه به پیش‌بینی تورم در کالاهای خوراکی، رویکرد دولت در‌خصوص حمایت از خانوار در تبصره هدفمندی یارانه‌های لایحه بودجه سال 1401 نمی‌توانست اطمینان لازم در بهبود رفاه خانوار از طریق جایگزینی یارانه نقدی به یارانه غیرمستقیم را ایجاد کند. از‌جمله نگرانی‌ها این بود که یارانه نقدی عددی ثابت است و با گذشت زمان دچار کاهش قدرت خرید به‌واسطه تورم‌های بالا می‌شود. علاوه‌بر آن یک عدم اطمینان در‌خصوص نحوه هزینه کردن یارانه برای نیازهای اساسی توسط برخی از خانوارها به‌ویژه در دهک‌های پایین درآمدی وجود داشت، ازاین‌رو ممکن بود خانوار یارانه نقدی خود را به‌دلیل فشار هزینه‌ای در سایر نیازها، برای کالای مطلوب هزینه نکند، درنتیجه سبد حیاتی خانوار (غذا و کالری) تضعیف شود.

نگرانی‌های سیاستگذاران بابت ضعف‌های یارانه نقدی که جایگزین شیوه‌های سنتی یارانه در ایران شده بود، باعث شد که ایده‌هایی در‌خصوص یارانه شبه‌نقدی مطرح شود. طرح کالابرگ الکترونیک در واقع حاصل این دسته از نگرانی‌ها بود که تلاش داشت علاوه‌بر تقویت مداوم سبد معیشتی خانوار، اهدافی مانند افزایش درجه هدف‌گیری خانوار در یارانه‌ها را نیز دنبال کند؛ از‌این‌رو بود که برای اولین‌بار کالابرگ الکترونیک هم‌زمان با اصلاح یارانه تخصیص ارز به کالای اساسی، در قانون بودجه سال 1401 مطرح گردید. هرچند هدف طرح کالابرگ الکترونیک هیچ‌وقت به‌صورت رسمی مشخص نشد، اما روندی که در تصویب و اجرا طی شده به‌نظر می‌رسد اهدافی مانند اصلاح شیوه پرداخت یارانه‌ها و حمایت از سبد خوراکی خانوار را دنبال کرده است.

در انتهای سال 1401 و با شروع سال 1402 دولت بنا‌بر حساسیت‌های موجود تصمیم گرفت از طریق زیرساخت فنی شرکت فارا برای خانوارهای یارانه‌بگیر، یارانه نقدی را به‌صورت اختیاری به شکل کالابرگ الکترونیکی پرداخت کند و در ادامه برای تشویق گروه‌های پایین درآمدی، مشوق‌هایی نیز در نظر گرفته شود. یارانه تشویقی کالابرگ الکترونیک ابتدا افراد سه دهک پایین درآمدی و مددجویان نهادهای حمایتی را پوشش می‌داد، اما رفته‌رفته جامعه هدف گسترش یافته و تا پایان سال 1402 هفت دهک درآمدی تحت پوشش قرار گرفتند. این طرح در مرحله اجرا تجربه جدیدی را در پی داشت و با کمّی‌هاوکاستی‌هایی همراه بود، هرچند که مزایایی را نیز به‌دنبال داشت. با توجه به اینکه هدف طرح کالابرگ الکترونیکی به‌صورت رسمی اعلام نشده، درنتیجه نمی‌توان ارزیابی دقیقی از آن ارائه داد؛ چرا‌که برای داوری متر و معیار مشخصی وجود ندارد. با‌این‌حال گزارش حاضر سعی دارد که نقاط قوت و ضعف طرح کالابرگ الکترونیک را با ارزیابی روند اجرای آن مورد بررسی قرار دهد تا سیاستگذار نیز نسبت به مزایا و ضعف‌های طرح کالابرگ الکترونیک آشنا شده و اقداماتی در جهت رفع آن در مدل‌های اجرایی احتمالی در آینده انجام گیرد.

2.تورم و مصرف کالری ایرانیان

یکی از اصلی‌ترین چالش‌های رفاهی امروز در کشور مسئله کاهش مصرف کالری است. در پی محدودیت‌های معیشتی خانوار که به‌دلیل شرایط نامطلوب اقتصادی در دهه گذشته حادث شده، بحران کالری و تغذیه برای جامعه ایرانی تبدیل به یک موضوع جدی شده است. میانگین و میانه مصرف کالری ایرانیان در دهه 90 شیب منفی را تجربه کرده، به‌طوری‌که به علت فشار هزینه‌ها در تأمین سایر نیازها، ترجیحات خانوار ایرانی به سمت کاهش مصرف کالاهای خوراکی و آشامیدنی تغییر کرده است. کاهش مصرف کالری که پیامدهایی برای سلامت جامعه به‌همراه دارد، برای آینده کشور نیز یک تهدید محسوب می‌شود.

اقتصاد ایران از سال 1398 دچار تورم‌های بالاتر از سطح 40 درصد شده است. به‌رغم اختصاص ارز ترجیحی این تورم‌ها، شوک‌های جدی بر سبد معیشتی خانوار به خصوص خوراکی‌ها وارد کرده و تلاش برای به‌هم زدن قیمت‌های نسبی نتوانست به‌صورت کامل به کنترل قیمت خوراکی‌ها منجر شود. اما تورم در سال 1401 با اینکه همانند سال قبل در سطح بالای 40 درصد باقی مانده بود، تفاوت ماهیتی با سال‌های قبل داشت. به‌واسطه اجرای اصلاحات به‌منظور تغییر شیوه حمایت از خانوار برای مواد غذایی وارداتی، دولت قیمت ارز تخصیصی به‌منظور واردات کالای اساسی را افزایش داده و قیمت‌های نسبی که برای مدتی با ارز ترجیحی از حالت تعادل خود خارج شده بودند مجدد خود را تعدیل کردند و دولت یارانه نقدی را جایگزین این سیاست حمایتی کرد. دولت که سعی داشت فشار تورمی سال‌های منتهی به سال 1401 به‌طور یکسان به همه طبقات درآمدی منتقل نشود، شیوه یارانه مستقیم را جایگزین یارانه غیرنقدی کرد تا میزان هدف‌گیری یارانه‌ها افزایش یابد. درنتیجه این سیاست قیمت کالاهای خوراکی و آشامیدنی افزایش یافت به‌طوری‌که بخشی از تورم بالای 40 درصدی در سال 1401 به علت افزایش تورم خوراکی‌ها و آشامیدنی‌هاست. هر‌چند تورم در سال بعد الگوی متفاوتی را در‌پیش‌گرفت؛ اما فشار جهت تأمین غذا برای خانوار همچنان شدید بود، به‌ویژه اینکه قدرت خرید یارانه نقدی نیز به‌صورت مستمر در حال کاهش بود. داده‌های شکل 1 تورم خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها را به تفکیک دهک هزینه‌ای در سه سال اخیر نشان می‌دهد. با نگاه اول به شکل کاملاً تفاوت تورم خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها در سال 1401 نسبت به سال‌های بعد قابل مشاهده است. همان‌طور که از شکل مشاهد می‌شود تورم خوراکی در میان دهک‌های درآمدی یکسان نیست، اما عدم تناسب تورم در سال 1401 معکوس سال‌های بعد است. یعنی تورم خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها برای دهک‌های پایین درآمدی در سال 1401 بیشتر از دهک‌های بالاتر بوده، اما در سال‌های 1402 و 1403 عکس این اتفاق رخ داده است. فارغ از یکسان نبودن تورم در دهک‌های درآمدی، تورم خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها در سال 1401 بسیار بالا بوده، اما در دو سال بعد با وجود کاهش همچنان به‌ترتیب در سطح 40 و 30 درصد باقی مانده است.

شکل 1. نمودار تورم خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها به تفکیک دهک در سال‌های 1401 ^*‌، 1402 و 1403^** [4]

*داده‌ها منتهی به بهمن‌ماه سال 1401.

**داده‌ها منتهی به شهریورماه سال 1403.

دولت در راستای حفظ معیشت خانوار و ایجاد سلامت بین‌نسلی، طرح کالابرگ الکترونیک را برای دهک‌های پایین درآمدی به‌منظور جبران زیان رفاهی ناشی از حذف یارانه‌های غیرمستقیم کالای اساسی در‌پیش‌گرفت. از مهم‌ترین اهدافی که دولت از تغییر رویکرد سیاست حمایتی در کالابرگ الکترونیک دنبال می‌کرد، می‌توان به اصلاح یارانه از مبدأ به ذی‌نفع نهایی و همچنین تقویت سبد معیشتی خانوار برای خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها اشاره کرد. از‌این‌رو، دولت با اتخاذ تدابیر و سیاست‌هایی از‌جمله ارائه یارانه شبه‌نقدی در تلاش بود که نقش حمایتی خود برای اقشار کم‌درآمد یا آسیب‌پذیر به‌نحو کاراتر انجام دهد، به‌گونه‌ای که با تأثیرگذاری مستقیم بر موارد حیاتی سبد مصرفی خانوار و مدیریت یارانه‌ها باعث شود افراد، کالایی را مصرف کنند که هم نفع فردی را تأمین کند و هم منجر به خیر جمعی شود. دولت با این اقدام در تلاش بود که مصرف‌کننده (گروه هدف) را از افزایش‌ ناگهانی قیمت‌های مواد خوراکی و آشامیدنی مصون ‌سازد و در تأمین کالری مورد نیاز افراد کمک کند.

3. معرفی طرح کالابرگ الکترونیک

کالابرگ الکترونیکی یکی از پاسخ‌های دولت برای جبران رفاه ازدست‌رفته ناشی از تورم‌های سال‌های اخیر بوده است. کالابرگ الکترونیکی تلاش داشت یارانه نقدی را تبدیل به یارانه شبه‌نقدی کند؛ چرا‌که تصور آن است که ضمن کفایت پایین یارانه نقدی، به‌دلیل ترجیحات متفاوت خانوار، لزوماً یارانه نقدی صرف تهیه کالاهای خوراکی نمی‌شود؛ درنتیجه یارانه شبه‌نقدی برای فقرا با مشوق‌های اعتباری می‌تواند منجر به بهبود اوضاع تغذیه در گروه‌های هدف شود. در این راستا طرح کالابرگ الکترونیک از دی‌ماه سال 1401 آغاز شد و تا اردیبهشت‌ماه سال 1403 ادامه داشت. یازده قلم کالای خوراکی به‌همراه مقدار هر‌یک که از نظر وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی کالای اساسی تلقی می‌شد، تعیین گردید تا از طریق طرح کالابرگ الکترونیک به دست مصرف‌کنندگان برسد. این طرح در ابتدا تنها تبدیل یارانه نقدی به یارانه کالابرگ برای خانوارهای یارانه‌بگیر بود، اما پس از چهار ماه با اعطای یارانه تشویقی، سه دهک درآمدی را هدف قرار داده و به‌مرور با افزایش تعداد مشمولین و افزایش میزان یارانه تشویقی، تعداد مشارکت‌کننده‌ها نیز افزایش یافت. در پایان سال 1402 نیز دولت با اجرای طرح فجرانه ضمن افزایش مبلغ یارانه تشویقی، شرایط استفاده از طرح را نیز آسان‌تر کرد که درنتیجه این عمل میزان مشارکت تقریباً به صد‌در‌صد مشمولین رسید.

وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی شرکت فارا را به‌عنوان متولی اجرای طرح کالا‌برگ الکترونیک به سازمان هدفمندی یارانه‌ها معرفی کرده است. شرکت فارا در زمینه فناوری اطلاعات فعالیت می‌کند و به‌عنوان یکی از شرکت‌های زیر‌مجموعه وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی است که به بازوی اجرایی این وزارتخانه برای طرح‌های حمایتی در سطح کلان شناخته می‌شود. شرکت فارا فروشگاه‌هایی که تمایل به مشارکت داشتند را در طرح ثبت کرده و با ظرفیتی که از طریق زیرساخت الکترونیکی ایجاد شده، امکان خرید سبد کالای مشخص شده توسط گروه‌های هدف را از طریق یارانه فراهم می‌کند. سازمان هدفمندی یارانه‌ها در پایان روز با دریافت فهرست تراکنش‌ها، مبلغ هزینه شده را به حساب شرکت فارا نزد بانک رفاه کارگران واریز می‌کند و از این طریق شرکت با فروشگاه‌های طرف همکاری با تأخیر یک‌روزه تسویه می‌کند. میزان همکاری فروشگاه‌ها با طرح در طول زمان اجرا متفاوت بوده به‌طوری‌که قبل از شهریور سال 1402 حدود 65 هزار فروشگاه به طرح متصل بودند و از بعد شهریور تا پایان دی‌ماه همان سال حدود 100 هزار فروشگاه و با اجرای طرح فجرانه حدود 200 هزار فروشگاه با طرح همکاری می‌کردند. از 200 هزار فروشگاهی که در طرح مشارکت داشتند حدود 80 درصد خرید‌ها از فروشگاه‌های خُرد بوده و 20 درصد از فروشگاه‌های زنجیره‌ای انجام شده است. به‌این‌ترتیب با توجه به تعداد فروشگاه‌های متصل به طرح به‌ویژه بعد از اجرای طرح فجرانه، افراد مشمول تا حد زیادی مشکلی برای دسترسی به فروشگاه به‌منظور مشارکت در طرح نداشته‌اند. با‌این‌حال ممکن است بخشی از مشمولین همچنان برای دسترسی به فروشگاه‌های طرح با سختی روبه‌رو شده باشند. همکاری فروشگاه‌ها در طرح یک منفعت دو‌سویه داشت، از طرفی دسترسی مردم برای مشارکت در طرح آسان‌تر می‌شد و از طرفی دیگر فروشگاه‌ها با افزایش تعداد مشتری منتفع می‌شدند. در ادامه، روند اجرایی طرح از ابتدا تا انتهای اجرای آن توضیح داده می‌شود.

با شروع طرح، در انتهای سال 1401، کل خانوارهای یارانه‌بگیر به میزان یارانه نقدی دریافتی، تحت پوشش طرح کالابرگ قرار گرفتند. خانوار‌ها اختیار داشتند که پیش از زمان دریافت یارانه نقدی ماهیانه، سبد کالای طرح کالابرگ را بدون هیچ‌گونه یارانه تشویقی از فروشگاه‌های مشخص شده خریداری کنند. در ادامه با آغاز سال 1402 طرح تغییر شکل اساسی داد. در مدل جدید سه دهک پایین درآمدی و مددجویان تحت پوشش نهادهای حمایتی مشمول طرح کالابرگ الکترونیکی قرار گرفتند و جهت ترغیب افراد برای مشارکت در طرح، مبلغ 80 هزار تومان اعتبار یارانه تشویقی جهت خرید کالای اساسی علاوه‌بر یارانه اصلی در نظر گرفته شد. این مرحله به‌منظور جبران افزایش تورمی قیمت کالای اساسی برای گروه‌های کم‌درآمد جامعه به اجرا درآمد و تا نیمه مرداد سال 1402 ادامه یافت. در مرحله بعد یارانه تشویقی برای مشمولین (سه دهک پایین درآمدی) به 120 هزار تومان افزایش یافت. به‌مرور در انتهای شهریورماه سال 1402 جامعه هدف از سه دهک به پنج دهک اول درآمدی افزایش یافت و در‌نهایت از اواخر مهرماه همان سال به هفت دهک درآمدی رسید. در‌حقیقت حدوداً از مهرماه‌ سال 1402 حدود 60 میلیون نفر مشمول استفاده از طرح کالابرگ الکترونیک بودند. تا قبل از شهریور سال 1402 که جامعه هدف به سه دهک پایین درآمدی محدود شده بود، حدود یک میلیون خانوار در طرح مشارکت می‌کردند، اما بعد از شهریور با گسترده شدن دایره شمول طرح در دو مرحله تا دهک هفت حدود سه میلیون خانوار در طرح مشارکت داشتند.

3-1. طرح فجرانه

‌همان‌طور که عنوان شد در سال 1401 دولت تصمیم گرفت اصلاحی در شیوه تخصیص یارانه به واردات کالای اساسی اعمال کند و از این طریق یارانه نقدی جایگزین تخصیص ارز ترجیحی کالای اساسی شد. درنتیجه این تغییر تورم کالای خوراکی و آشامیدنی که مشمول تخصیص ارز ترجیحی می‌شدند، افزایش قابل‌ توجهی داشت و در سال بعد نیز تورم خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها برای نیمه پایینی دهک‌های درآمدی در سطح 40 درصد باقی ماند، از‌این‌رو دولت علاوه‌بر پرداخت یارانه نقدی، تلاش داشت تورم احتمالی این گروه کالایی در سال 1402 را برای گروه‌های هدف خنثی کند. برای این منظور، مرحله اول طرح فجرانه از اواخر بهمن‌ماه سال 1402 به اجرا درآمد که صورت دیگری از طرح کالابرگ الکترونیک بود. در این طرح قیمت سبد مبنای طرح کالابرگ الکترونیک برای سال پایه (1401) محاسبه شده و تفاوت آن با قیمت همان سبد در سال 1402 به‌عنوان یارانه تشویقی به گروه‌های مشمول (هفت دهک اول درآمدی) پرداخت می‌شد. همان‌گونه که در جدول 1 مشخص است، مجموع هزینه خرید سبد مبنا در سال 1401 حدود 523 هزار تومان بوده است، اما هزینه خرید همان سبد به علت تورم در سال 1402 افزایش یافته و به حدود 743 هزار تومان رسیده است که تفاضل آن با قیمت سال گذشته حدود 220 هزار تومان بوده که معادل یارانه تشویقی در نظر گرفته شده در طرح فجرانه است. به‌بیان دیگر، افراد هر‌کدام از کالاهای مشخص شده در بازه قیمتی جدول زیر را انتخاب می‌کردند، مابه‌التفاوت ناشی از تورم در سال جدید را دولت به‌عنوان یارانه تشویقی تا سقف 220 هزار پرداخت می‌کرد، درنتیجه در‌صورتی‌که فرد مثلاً از برنجی با برندی که قیمت آن بیشتر از رقم تعیین شده است، مصرف کند، یارانه تشویقی تا سقف 30 هزار تومان (تفاوت 110 هزار تومان و 80 هزار تومان در دو سال 1401 و 1402) پرداخت شده و مابقی مبلغ را فرد باید خود پرداخت می‌کرد.

 جدول 1. سبد غذایی حمایت از خانوار در طرح فجرانه [5]

* قیمت هر واحد از اقلام سبد در سال 1401.

** قیمت هر واحد اقلام سبد با ضرب در مقدار تعیین شده در سال 1401.

*** قیمت هر واحد از اقلام سبد در سال 1402.

**** قیمت هر واحد از اقلام سبد با ضرب در مقدار تعیین شده در سال 1402.

طرح فجرانه از 18 بهمن‌ماه سال 1402 آغاز شد و به‌دلیل آنکه جذابیت مالی بیشتری نسبت به مدل قبلی کالابرگ برای مصرف‌کنندگان داشت، میزان مشارکت در طرح کالابرگ را افزایش داد. بر‌اساس داده‌های شرکت فارا حدود 17 میلیون سرپرست خانوار در مرحله اول فجرانه شرکت کردند. مشارکت در طرح کالابرگ برای گروه‌های مشمول اختیاری است، اما همان‌طور که در جدول بالا مشاهده می‌شود در زمینه خرید کالا افراد قدرت انتخاب ندارند. به‌عنوان مثال فرد نمی‌توانست مقدار بیشتری برنج یا روغن خرید کند و مجبور است در مقدار تعیین شده از کالا خرید و مصرف نماید که این مسئله با توجه به تفاوت الگوهای غذایی و بُعد خانوار، باعث برخی مشکلات احتمالی برای مشارکت‌کنندگان شده بود.

به‌طور خلاصه فارغ از آنچه که قبل از خرداد سال 1402 اجرا شد، طرح کالابرگ را می‌توان به‌لحاظ تغییرات در دایره شمول و میزان یارانه تشویقی به سه دوره تقسیم کرد. مرحله اول قبل از شهریور‌ماه سال 1402 است که مشمولین محدود به سه دهک پایین درآمدی و مددجویان نهادهای حمایتی شده بودند. همان‌طور که گفته شد در ابتدا میزان یارانه تشویقی 80 هزار تومان تعیین شده بود. مرحله دوم در شهریور و مهرماه سال 1402 دایره مشمولین طرح به‌ترتیب به پنج و سپس در مهرماه به هفت دهک افزایش یافت؛ ضمن اینکه یارانه تشویقی پیش از این به رقم 120 هزار تومان رسیده بود که این مرحله تا نیمه سال 1402 ادامه یافت. مرحله سوم طرح با عنوان طرح فجرانه از نیمه بهمن‌ماه سال 1402 آغاز شد که ضمن افزایش یارانه تشویقی به 220 هزار تومان شرایط استفاده از طرح را تسهیل کرده بود. شکل زیر تغییرات هر مرحله از اجرای طرح کالابرگ الکترونیک را نشان می‌دهد.

شکل 2. مراحل اجرای طرح کالابرگ الکترونیک از ابتدا تا پایان

4.کالابرگ الکترونیک در قوانین

طرح کالابرگ الکترونیک برای اولین‌بار در قانون بودجه سال 1401 مطرح شد. قانون بودجه سال 1401 به دولت اجازه می‌داد که در مورد حذف برخی از کالاها از سبد تخصیص ارز ترجیحی تصمیم‌گیری کند، اما جواز منوط به جبران زیان رفاهی مصرف‌کننده از طریق کالابرگ الکترونیک بود. پس از آن در قانون بودجه سال 1402 طرح کالابرگ الکترونیک بار دیگر مطرح شد، اما این‌بار ذیل تبصره هدفمندی یارانه‌ها قرار گرفته بود. بند «ی» تبصره «14» قانون بودجه سال 1402 از محل اعتبارات جداول متفرقه بودجه به‌منظور حمایت معیشتی از دهک‌های پایین درآمدی، یارانه‌ای را در قالب کالابرگ الکترونیکی، مازاد بر یارانه‌های قبلی، پیش‌بینی کرده بود. در‌حقیقت هدف این قانون دسترسی خانوار فقیر به کالای اساسی است تا خانوار بتواند مصرف خوراکی‌های خود را نسبت به دوره گذشته هموار کند. در این بند قانونگذار به‌صراحت از یارانه جدید و مازاد بر یارانه‌های قبلی سخن گفته است. متن قانون تأمین منابع مورد نیاز برای یارانه جدید را از طریق اعتبارات متفرقه تعیین کرده است؛ در‌حالی‌که تأمین منابع از این محل برای یارانه شبه‌نقدی منطقی به‌نظر نمی‌آید. با‌این‌حال در مصوبه هیئت وزیران در‌خصوص اجرای طرح کالابرگ الکترونیک، منابع لازم از طریق منابع درآمدی شرکت گاز در نظر گرفته شد که نمی‌تواند منبع پایداری برای تأمین اعتبارات کالابرگ الکترونیک باشد.

‌بعد از آن قانون بودجه سال 1403 نیز در جزء «2» بند «الف» تبصره «8» که همان تبصره هدفمندی یارانه‌هاست، یکی از موارد مصرف اعتبارات هدفمندی را کالابرگ الکترونیک قرار داده است. در این بند گویا قانونگذار در نظر دارد بخشی از یارانه نقدی را به کالابرگ الکترونیک اختصاص دهد و اشاره‌ای به اینکه این یارانه مازاد بر یارانه‌های قبلی است یا خیر، نشده است. به همین جهت در حیطه اجرا به یک مرحله طرح فجرانه تا اردیبهشت‌ماه سال 1403 محدود شد. در‌نهایت قانون برنامه هفتم پیشرفت در ذیل ماده (31) به وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی اجازه داده تا با هدف کاهش فقر و با شناسایی خانوارهای کم‌درآمد تا دهک هفتم، کالابرگ الکترونیکی برای اقلام ضروری ارائه نماید. هرچند این قانون همچنان به مرحله اجرا نرسیده است، اما گروه هدف در آن حداکثر هفت دهک اول درآمدی تعیین شده که پیش از این از مهر سال 1402 مبنای اجرای طرح کالابرگ الکترونیک بوده است.

جدول 2. طرح کالابرگ الکترونیک در قوانین کشور [6]

5.گزارش آماری از طرح کالابرگ الکترونیک

ساده‌ترین شکل تحلیل یک طرح کلان ملی، ارزیابی هزینه‌های محقق شده در طرح است. توجه به این مسئله که طرح رفاهی در‌مجموع چقدر هزینه و چقدر آورده داشته، در کنار رضایتمندی مردم، سرنوشت ادامه یا توقف طرح را رقم می‌زند که این مسئله فارغ از ملاحظات هزینه فرصت اجرای طرح است. به این معنی که ما هزینه فرصت‌های از دست رفته کشور با اجرای این طرح را در نظر نخواهیم گرفت. طرح کالابرگ الکترونیک به سه مرحله از مرداد سال 1402 و از مهر تا بهمن‌ماه و بعد از بهمن‌ماه تا انتهای فرایند قابل تقسیم‌بندی است. طرح کالابرگ تا قبل از شهریور سال 1402 که جامعه هدف محدود و میزان یارانه تشویقی نیز کمتر بوده، با توجه به استقبال اندک جامعه هدف، حدود یک هزار میلیارد تومان هزینه داشته است. با افزایش جامعه هدف به پنج و سپس هفت دهک تا بهمن‌ماه، سازمان هدفمندی یارانه‌ها حدود 9 هزار میلیارد تومان به حساب شرکت فارا پرداخت کرده‌، اما با افزایش یارانه تشویقی از بهمن‌ماه در قالب طرح فجرانه، برای چهار ماه پایانی اجرای طرح حدود 32 هزار میلیارد تومان پرداخت شده است. در‌مجموع طرح کالابرگ الکترونیک 42.3 هزار میلیارد تومان منابع مالی دریافت کرده که حدود 76 درصد آن بابت اجرای طرح فجرانه برای تقریباً نیمه بهمن به بعد است. با شروع طرح فجرانه به‌دلیل افزایش یارانه تشویقی و افزایش استقبال جامعه هدف، میزان اعتبار مورد نیاز افزایش قابل‌توجهی داشت و طبیعی بود که دولت با وجود محدودیت‌های مالی، امکان تأمین به موقع منابع مالی مورد نیاز را نداشته باشد. طرح در اردیبهشت سال 1403 متوقف شده، اما برخی از مطالبات فروشگاه‌ها که توسط شرکت فارا پرداخت نشده بود در شش‌ماهه اول سال 1403 از طریق سازمان هدفمندی یارانه‌ها به حساب شرکت فارا نزد بانک رفاه کارگران پرداخت شده است. در‌حقیقت برخی از مطالبات فروشگاه‌ها تا حدود مرداد و شهریور سال 1403 معوق مانده بود و دولت با تأخیر مطالبات آنها را پرداخت کرد. آنچه مشخص است دولت بودجه قابل‌توجهی را برای اجرای طرح کالابرگ الکترونیک هزینه کرده است. هزینه‌هایی که در شکل 3 گزارش شده تنها واریزی سازمان هدفمندی به حساب شرکت فاراست. به این معنی که برخی از هزینه‌های اجرایی در این مبالغ دیده نشده است. با‌این‌حال واضح است که کشور برای طرح کالابرگ الکترونیک بودجه‌ای معادل 42 هزار میلیارد تومان هزینه کرده اما اینکه صرف این مبلغ در حوزه رفاهی چه اثری داشته محل بررسی بیشتر است.

شکل 3. نمودار مبالغ واریزی سازمان هدفمند‌سازی یارانه ها به شرکت فارا از اسفند 1401 تا اردیبهشت 1403 (هزار میلیارد تومان) [5]

نکته دیگر آنکه منابع ناپایدار برای هزینه‌های طرح کالابرگ در نظر گرفته شده است. روش اجرا و دایره شمول باعث گردیده که به‌ویژه در طرح فجرانه دولت بودجه زیادی را برای اجرا هزینه کند که این مبالغ سرمنشأ پایداری ندارد و این یک چالش جدی برای ادامه راه طرح کالابرگ خواهد بود. فارغ از سازوکارهایی که می‌تواند هزینه‌ها و انحرافات طرح را کاهش دهد، اما تلاش برای اتصال طرح کالابرگ الکترونیک به منابع پایدار، شرط لازم برای حیات و ثمربخشی این طرح است.

میزان مشارکت مشمولین طرح در هر‌یک از این سه دوره زمانی اجرای طرح متفاوت بوده است. ابتدا که مشمولین طرح سه دهک اول درآمدی بودند میزان مشارکت بسیار پایین بود. از نظر جامعه هدف تا حدود مردادماه 1402 طرح جذابیت چندانی نداشته است، اما از مرداد‌ماه با افزایش یارانه تشویقی به 120 هزار تومان، میزان مشارکت اندکی افزایش می‌یابد. در اواخر شهریور که پنج دهک درآمدی مشمول طرح بودند میزان مشارکت دهک‌های دو و سه بیشتر از دو گروه دیگر بوده است. در پایان شهریور به‌طور میانگین، حدود 12 درصد از کل جمعیت چهار دهک بالایی مشمول در طرح مشارکت داشته‌اند. در ماه‌های مهر تا نیمه بهمن ماه که دایره مشمولین به هفت دهک رسیده میزان مشارکت نیز تغییر پیدا کرده است. این تغییر در مشارکت را می‌توان به علت بهبود وضعیت اطلاع‌رسانی برای جامعه هدف دانست؛ چرا‌که محرک دیگری برای افزایش مشارکت اتفاق نیفتاده است. تا پایان دی‌ماه سال 1402 همچنان الگوی گذشته بر رفتار مشارکت مشمولین حاکم بوده و دهک‌های دوم و سوم بیشترین مشارکت را نسبت به سایرین ثبت کرده‌اند. میانگین مشارکت در دی‌ماه برای دهک‌های مشمول حدود 20 درصد است. در‌نهایت با اجرای طرح فجرانه و افزایش میزان یارانه تشویقی و همچنین ساده کردن اجرا برای مشمولین، مشارکت به میزان قابل‌توجهی افزایش یافته و به‌ویژه در مرحله اول فجرانه به 100 در‌صد رسیده است. افزایش یارانه تشویقی در آستانه بهار که فصل خرید خانوار ایرانی است روی داده و باعث بهبود مشارکت تا 100 درصد شده است. مشارکت در طرح فجرانه برای دهک یک بالاتر از سایر دهک‌ها بود و الگوی رفتاری خریداران در دهک‌ها کمی متفاوت از قبل از فجرانه ثبت شده است. به‌نظر می‌رسد تغییر یارانه تشویقی برای سه دهک پایین مشولین طرح فجرانه، محرک قوی‌تری بوده تا برای چهار دهک دیگر. این رفتار را می‌توان این‌گونه تفسیر کرده که یارانه تشویقی در طرح کالابرگ برای سه دهک پایین درآمدی معنادار‌تر است.

شکل 4. نمودار درصد مشارکت سرپرست خانوار در طرح کالابرگ الکترونیک به تفکیک دهک [5]

با توجه به اینکه طرح کالابرگ الکترونیک به تأمین و تسهیل دسترسی جامعه هدف به کالای اساسی تأکید داشت، انتظار می‌رود بر روی کالری مصرفی دهک‌های مشمول تأثیر‌گذار باشد. همان‌طور که در شکل قبلی دیده شد میزان مشارکت دهک‌های دوم و سوم تا بهمن‌ماه، بیش از سایر دهک‌ها بوده است. اما با شروع طرح فجرانه دهک یک به‌همراه دهک دوم و سوم مشارکت نزدیک به 100 درصدی داشته‌اند. برای بررسی کالری مصرفی مشمولین طرح کالابرگ الکترونیکی، جامعه هدف به دو گروه دهک یک تا سه و دهک چهار تا هفت قابل دسته‌بندی است. بر‌اساس این دسته‌بندی که در شکل ۵ گزارش شده است میانگین سرانه کالری مصرفی سه دهک اول نسبت به مصرف کالری سال 1401 حدود 4.5 درصد رشد داشته در‌حالی‌که این رقم برای دهک‌های چهارم تا هفتم تقریباً ثابت بوده است. البته نمی‌توان تمام رشد کالری در سه دهک اول را به طرح کالابرگ تعمیم داد؛ چرا‌که ممکن است بسیاری از عوامل دیگر در این رشد تأثیرگذار باشند اما می‌توان گفت با توجه به میزان مشارکت سه دهک اول در طرح به خصوص از بهمن‌ماه سال 1402، بخشی از این افزایش می‌تواند ناشی از اثرگذاری طرح کالابرگ الکترونیک باشد. اما کالابرگ اثر مشابهی در میانگین مصرف کالری در سایر دهک‌های مشمول نشان نمی‌دهد. البته با توجه به اینکه دهک‌های چهار تا هفت درآمدی تقریباً کمتر از نیمی از سال را مشمول طرح بودند و عمده مشارکت در ماه‌های پایانی سال 1402 اتفاق افتاده است، می‌تواند توجیهی برای اثرگذاری پایین یارانه تشویقی کالابرگ بر روی مصرف کالری چهار دهک مذکور باشد. به هر حال میزان استقبال چهار دهک بالایی گروه‌های مشمول نسبت به سه دهک پایینی کمتر بوده و این تأیید دیگری است بر اینکه اجرای طرح یارانه کالابرگ الکترونیکی و پرداخت یارانه تشویقی جهت تأمین کالای اساسی برای سه دهک اول درآمدی که احتمالاً زیر خط فقر قرار می‌گیرند و برای تهیه کالای اساسی دچار مشکل هستند، معنادار‌تر باشد.

شکل 5. نمودار میانگین کالری مصرفی سرانه به تفکیک گروه‌های درآمدی

مأخذ: محاسبات مرکز پژوهش‌های مجلس.

طبیعی است که تغییر در میزان کالری دهک‌های درآمدی ناشی از تغییر در میزان مصرف کالا خواهد بود. از‌این‌رو میزان اثرگذاری سبد معرفی شده در طرح کالابرگ الکترونیک بر روی میزان مصرف کالای خوراکی بیانی دیگری از اثربخشی طرح است. جدول ۳ اقلام مصرف شده خانوارها در سال 1402 را نشان می‌دهد که شامل سبد طرح کالابرگ است. همچنین در این جدول درصد تغییر مصرف هر کالا به تفکیک دهک نسبت به سال گذشته نیز آورده شده است. بر‌اساس اطلاعات این جدول مصرف روغن، تخم مرغ، ماست و پنیر تقریباً در تمامی دهک‌ها رشد داشته که البته این رشد برای دهک‌های پایین درآمدی بیشتر است. علاوه‌بر آن مصرف دهک‌های پایین درآمدی میزان مصرف مرغ، حبوبات و برنج را نیز افزایش داده‌اند. در مقابل مصرف شیر در تمامی دهک‌ها کاهش یافته و مصرف گوشت قرمز به‌استثنای دهک یک رشد منفی داشته است. تغییر در مصرف ماکارونی در دهک‌های بالای درآمدی مثبت بوده و دهک یک تا شش تغییرات اندکی داشته‌اند. هرچند که افزایش مصرف برخی از کالاهای خوراکی در سال 1402 جبران کاهش مصرف در سال 1401 بوده، اما می‌توان ادعا کرد که بخشی از این افزایش مصرف همراه با افزایش کالری به خصوص در دهک‌های پایین درآمدی مدیون اجرای طرح کالابرگ است.

جدول 3. مصرف سرانه کالای اساسی در سال 1402 و درصد تغییر نسبت به سال 1401

مأخذ: محاسبات تحقیق.

از ابتدای سال 1401 ایده‌ها و طرح‌های متفاوتی برای جبران زیان رفاهی خانوار ناشی از افزایش قیمت ارز ترجیحی کالای اساسی مطرح بود. این ایده‌ها در راستای تغییر شیوه حمایت از خانوار به‌صورت یارانه نقدی ارائه می‌شد. در‌نهایت بودجه سال 1401 معیار را حفظ قدرت خرید خانوار نسبت به قیمت‌های شهریور سال گذشته تعیین کرد. در‌حقیقت معیار اجرای طرح آن بود که سبد مبنا بر‌اساس قیمت‌ها در سال 1400 به دست مصرف‌کننده برسد. طرح کالابرگ الکترونیک به‌صورت جدی در سال 1402 به اجرا درآمد که‌ در طرح فجرانه منطقی مانند قانون بودجه سال 1401 پیاده‌سازی شد که سعی می‌کرد با یارانه تشویقی در کالابرگ الکترونیک، برای هفت دهک درآمدی، سبد غذایی مبنا را بر‌اساس قیمت‌های سال 1401 به دست مصرف‌کننده برساند.  

این منطق پرداخت یارانه تشویقی برای کالابرگ الکترونیک واکنش برای تورم‌های بالا جهت حفظ قدرت خرید خانوار به‌ویژه در نیازهای خوراکی است. قیمت سبد تعیین شده در سال‌های مختلف در شکل۶ ارائه شده است. قیمت سبد از سال 1400 هم راستا با تورم افزایش یافته اما نکته مهم‌تر تفاوت قیمت سبد با سال گذشته است که در‌حقیقت مبنای پرداخت یارانه تشویقی طرح کالابرگ الکترونیک در سال 1402 قرار گرفته است. یارانه تشویقی در نظر گرفته شده برای طرح فجرانه (220 هزار تومان) همان تفاوت قیمت سبد مبنا با سال 1401 بود. قیمت سبد مبنای طرح کالابرگ در سال 1401 حدود 370 هزار تومان با سال گذشته بیشتر بوده و این بالاترین تفاوت قیمت سبد تعیین شده از سال 1400 تا‌کنون بوده است. قیمت این سبد در سال 1403 در مقایسه با سال 1402 حدود 190 هزار تومان تفاوت دارد به این معنی که در‌صورتی‌که طرح کالابرگ با منطق فجرانه ادامه پیدا می‌کرد، یارانه تشویقی طرح در سال 1403 حدود 190 هزار تومان مقرر می‌شد. همان‌طور که در شکل مشخص است عدد یارانه تشویقی برای هر سال متفاوت بوده و این ممکن است میزان بار مالی برای پرداخت یارانه را مشکل سازد.

ایده دیگر مطرح شده برای اجرای طرح کالابرگ الکترونیک، پرداخت یارانه بر‌اساس تفاوت قیمت سبد مبنا در زمان کنونی با سال مبنا یعنی سال 1401 است. تفاوت قیمت این سبد در سال 1403 نسبت به سال 1401 حدود 420 هزار تومان و تفاوت آن نسبت به سال 1400 حدود 790 هزار تومان است. پرداخت این اعداد به‌عنوان یارانه نیازمند بار مالی قابل‌توجهی است و فشار بسیاری بر بودجه عمومی وارد می‌کند.

شکل 6. نمودار قیمت سبد طرح کالابرگ از سال 1400 تا‌کنون‌- تومان [4]

6.آسیب شناسی اجرای طرح کالابرگ الکترونیک

6-1. مزایای طرح

طرح کالابرگ الکترونیک ابتکاری بود برای جبران زیان رفاهی مصرف‌کنندگان کالای اساسی ناشی از سیاست تغییر در شیوه حمایت خانوار از یارانه غیرمستقیم به یارانه مستقیم. در‌حقیقت کالابرگ الکترونیک خود یک یارانه شبه‌نقدی است که جایگزین یارانه غیرمستقیم شد تا درجه اصابت یارانه و همچنین کارایی آن افزایش یابد. اجرای این طرح ناشی از دغدغه تصمیم‌گیران رفاهی در راستای ارتقای سطح عدالت در توزیع یارانه و بهبود تغذیه و مصرف کالری ایرانیان است. یارانه شبه‌نقدی و کالایی پدیده غریبی در صحنه سیاستگذاری حمایتی در ایران نیست و می‌توان نمونه‌هایی به‌ویژه در تاریخ بعد از انقلاب جست‌و‌جو کرد. اما پرداخت یارانه شبه‌نقدی به‌صورت کالابرگ الکترونیک تجربه جدید و جزء ابتکارات سیاست‌های حمایتی به حساب می‌آید که مزایایی را نیز به‌شرح ذیل به‌همراه داشت:

• مصرف کالری در ایران در طول دهه 90 به‌طور مداوم روند نزولی داشته است. کاهش مصرف کالری اثرات جانبی منفی بر سلامت جامعه و حتی در آموزش بر قدرت یادگیری کودکان دارد. طرح کالابرگ الکترونیک به این دغدغه توجه نشان داده و ابتکار جدیدی جهت اصلاح یارانه‌های تأمین کالای اساسی خوراکی برای تأمین کالری مورد نیاز، به‌عنوان روش مکمل یارانه نقدی بوده است.
• بعد از شروع اولیه که فاقد هرگونه یارانه تشویقی بود، مشمولان طرح، تنها سه دهک اول درآمدی بودند، اما از میانه اجرا، به پنج و سپس هفت دهک افزایش یافت. این افزایش تعداد مشمولان در راستای بهبود مصرف کالری در کل جامعه انجام گرفت. آنچه مشخص است می‌توان ادعا کرد با توجه به میزان مشارکت بالای سه دهک اول درآمدی و بهبود نسبی در میانگین کالری مصرفی سه دهک اول درآمدی در سال 1402، یارانه پرداختی در طرح کالابرگ الکترونیک با ضریب اطمینان قابل قبولی به گروه‌های کم‌درآمد اصابت کرده است.
• در گذشته یارانه‌های شبه‌نقدی به شکل کوپن و سبد کالا پرداخت می‌شد که مشکلات زیادی را به‌همراه داشته و تجربه‌های تلخی را رقم زده است. این مشکلات باعث شده بود که دولت‌ها تمایل کمتری به پرداخت این نوع یارانه داشته باشند و یارانه نقدی را مرجح بدانند؛ اما زیرساخت کالابرگ الکترونیک امکان پرداخت یارانه کالایی را به‌راحتی فراهم کرده است.

6-2. چالش‌های طرح

به‌رغم ظرفیت‌های ذکر شده در بخش قبل طرح کالابرگ الکترونیک در حوزه اجرا دچار مشکلاتی شد. این مشکلات فارغ از قضاوت در مورد میزان اثرگذاری طرح بر روی معیشت مردم است. بررسی‌ها نشان می‌دهد طرح کالابرگ الکترونیک با دو دسته چالش تأمین مالی و چالش‌های اجرایی مواجه بوده است.

6-2-1. چالش‌های تأمین مالی

• اصلی‌ترین چالش طرح کالابرگ الکترونیک ناپایداری منابع برای یارانه تشویقی است. در ابتدا طرح کالابرگ الکترونیک شامل اعتبار یارانه تشویقی نمی‌شد، اما با گذشت زمان طراحان برای افزایش جذابیت طرح برای مشمولین و همچنین کمک به سبد معیشت خانوار یارانه تشویقی را به طرح اضافه کردند. در آغاز که طرح، سه دهک اول را پوشش می‌داد، یارانه تشویقی 80 هزار تومان تعیین شد، اما بعد از آن به 120 هزار تومان افزایش یافت و با یک وقفه تعداد مشمولین نیز به هفت دهک اول درآمدی رسید. دولت منابع مورد نیاز برای یارانه تشویقی را از طریق درآمدهای شرکت ملی گاز تأمین می‌کرد در‌حالی‌که به‌لحاظ کارشناسی این اقدام توجیه نداشت. با توجه به اینکه در طول سال 1402 حدود 42 هزار میلیارد تومان هزینه اجرای طرح کالابرگ الکترونیک بوده، موقتی بودن منابع نشان از این است که نمی‌توان به‌صورت مکرر از این محل به‌عنوان منابع طرح کالابرگ استفاده کرد، به‌خصوص اینکه با اجرای طرح فجرانه، هزینه‌های مورد نیاز طرح برای اجرا به شدت افزایش یافت. قانون بودجه سال 1403 نیز در مورد محل تأمین منابع برای یارانه تشویقی سکوت کرده و این سکوت احتمالاً باعث توقف اجرای طرح در ابتدای سال جاری شده است.
• طرح کالابرگ الکترونیک و یارانه تشویقی در طول یک سال هزینه‌ای معادل 42 هزار میلیارد تومان برای دولت داشته است. نزدیک به 70 درصد این هزینه در سه مرحله طرح فجرانه محقق شده است. دولت 12 هزار میلیارد تومان تا قبل از طرح فجرانه و 30 هزار میلیارد تومان در طرح فجرانه در قالب کالابرگ الکترونیک هزینه کرده و فارغ از اثرگذاری آن در فقرزدایی، این طرح هزینه قابل‌توجهی بر روی بودجه کشور و به‌ویژه تبصره هدفمندی تحمیل کرده است.
• چالش دیگر آنکه منابع مالی مورد نیاز طرح در زمان مناسب در طول اجرا تأمین نشده است. منابع عموماً به‌موقع در اختیار شرکت متولی اجرا قرار نمی‌گرفت و این مسئله به‌صورت دومینو‌وار چالش‌هایی را متوجه سایر ذی‌نفعان می‌کرد. به‌عنوان مثال تأخیر در تأمین مالی، تسویه فروشگاه‌های مشارکت‌کننده در طرح را عقب می‌اندازد و فروشگاه‌ها در حساب خود نسبت به شرکت متولی بستانکار می‌شوند؛ در‌حالی‌که فروشگاه برای تأمین کالا برای فروش نیاز به سرمایه در گردش دارد.

6-2-2. چالش‌های اجرایی

• یکی دیگر از چالش‌های طرح کالابرگ الکترونیک تغییرات نحوه اجرا در طول دوره تقریباً یک‌ساله بود. تغییرات طرح شامل تغییر در جامعه هدف، تغییر در میزان یارانه تشویقی و نحوه حمایت، خود نشان‌دهنده نوعی سردرگمی است. مشارکت پایین مشمولین در اوایل طرح تصمیم‌گیران را بر آن داشت که تغییراتی به‌منظور افزایش جذابیت طرح اعمال کنند که منجر به افزایش یارانه تشویقی و گسترده شدن دایره مشمولین شد. به‌نظر می‌رسد این تغییرات به‌دلیل فقدان ایده مرکزی و استوار در اجرای طرح است و متولیان مدام به بهای افزایش هزینه‌های طرح سعی در اجرای آن داشتند.
• از‌آنجایی‌که طرح کالابرگ الکترونیک یک طرح ملی به حساب می‌آید، اجرای آن نیازمند همکاری و تقسیم‌کار دستگاه‌های مختلف ذی‌ربط در کشور است و لازم است این موضوع بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
• یکی دیگر از نکاتی که در این طرح پیش‌بینی نشده و بسیاری از مشکلات و تخلفات بعدی را در آن باید جست‌و‌جو کرد، این است که فرد در انتخاب مقدار خرید از کالا آزادی عمل نداشته است. به‌عبارت‌دیگر، سبدی از پیش مشخص شده و به همان اندازه باید خریداری می‌شد؛ در‌حالی‌که نیازهای افراد متفاوت بوده و ممکن است سبد متفاوتی را انتخاب کنند. برای مثال شاید افراد در برخی از روستاها نیاز کمتری به خرید لبنیات و یا برنج داشته باشند، اما هم‌زمان نیاز به خرید مقدار بیشتری از قند و شکر و روغن دارند. طرح کالابرگ الکترونیک از تنوع در نیازها چشم‌پوشی کرده و سبد واحد و یکسانی را برای همه در نظر گرفت.
• شرط لازم موفقیت در طرح‌های معیشتی که مخاطب طیف بزرگی از جمعیت کشور را شامل می‌شود، اطلاع‌رسانی مطلوب و گسترده است. به‌ویژه در برخی از طرح‌ها مانند کالابرگ الکترونیکی که پیچیدگی بیشتری نسبت به حالت معمول داشته و تغییرات زیادی را تجربه کرده است؛ این اطلاع‌رسانی در کاهش مشکلات و تخلفات بسیار اهمیت پیدا می‌کند. متأسفانه در‌خصوص طرح کالابرگ الکترونیکی اطلاع‌رسانی و تبیین طرح برای جامعه هدف به‌خوبی صورت نگرفت به‌طوری‌که مردم در استفاده از این طرح گاهی دچار سردرگمی شده بودند.
• برخی از تخلفات مانند اجبار فروشگاه‌ها به خرید کالای خاص، برند خاص و یا فروش صوری و ... باعث انحراف طرح از خرید‌و‌فروش کالای اساسی شده است. احتمال اینکه این تخلفات بیشتر در فروشگاه‌های خُرد صورت گرفته باشد بیشتر است. این دسته از مشکلات به‌دلیل عدم وجود زنجیره تأمین و مدیریت زنجیره مالی در طرح کالابرگ الکترونیکی ایجاد شده است.
• اما چالش اصلی طرح کالابرگ الکترونیک به عدم شکل‌گیری زنجیره تأمین در اجرای این طرح برمی‌گردد. در‌صورتی‌که عزمی برای ادامه طرح وجود داشته باشد، بهتر است به‌جای تسویه در پایان زنجیره، فرایند اعتباری در یک زنجیره اعتباری شکل گیرد. به این معنی که اعتبار یارانه‌ای که توسط دولت به افراد داده می‌شود، با خرید کالا به فروشنده منتقل شود، سپس فروشنده اعتبار را برای تأمین کالای مورد نیاز فروشگاه به توزیع‌‌کننده و توزیع‌کننده به تولید‌کننده و یا وارد‌کننده انتقال دهد. در‌نهایت دولت اعتبار یارانه‌ای را با سرمنشأ زنجیره تسویه کند. در این صورت فروشگاه تنها برای کالای اساسی اعتبار می‌گیرد و انگیزه‌ای برای فروش غیرمجاز و تخلفات احتمالی را که در شیوه اجرا شده مرسوم بود، ندارد.

7. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

طرح کالابرگ الکترونیک در قانون بودجه سال 1401 مطرح شد. هرچند در مرحله اجرا اهداف اصلی طرح به‌صورت رسمی و مشخص اعلام نشد، اما به‌نظر می رسد این طرح به‌منظور جبران زیان رفاهی احتمالی مصرف‌کنندگان کالاهای اساسی و تضمین دسترسی خانوار به سبد کالای اساسی بر‌اساس قیمت‌های تثبیت شده دنبال شد. تلاش برای شکل جدیدی از پرداخت یارانه به شکل کالابرگ الکترونیک در تجربه بیش از یک سال، فراز و فرودهای بسیاری داشته است و در اردیبهشت‌ماه سال 1403 متوقف شد.

• مجموع چالش‌هایی که طرح کالابرگ الکترونیک در اجرا با آن مواجه بود موجب توقف این طرح شده، اما مهم‌ترین دلیل آن فقدان منابع لازم برای ادامه روش قبلی، به‌ویژه آنچه که در مدل فجرانه اتفاق افتاد، است.
• ‌مشکلات و چالش‌های نام‌برده شده در این گزارش تا حدی درجه دقت هدف‌گیری طرح را کاهش داد و گسترش دایره شمول آن باعث شد حتی با هزینه قابل‌توجه، طرح کارایی لازم را نداشته باشد و اهداف اولیه طراحان را تأمین نکند.
• طرح کالابرگ الکترونیک در صورت اجرا نیازمند اصلاحات است تا به مسیر اهداف اولیه هدایت شود. همان‌طور که از داده‌های میزان مشارکت و اثرگذاری در میانگین مصرف کالری سرانه مشمولین مشخص است، کارایی یارانه تشویقی در پرداخت به دهک‌های پایین درآمدی است؛ چرا‌که این مقدار یارانه می‌تواند طرح را برای گروه مذکور جذاب کند و منجر به مشارکت صد درصدی شود. درنتیجه یارانه تشویقی اثر مثبتی بر روی میزان مصرف کالایی اساسی و بهبود وضعیت مصرف کالری برای این دهک‌های درآمدی دارد. اما یارانه تشویقی برای سایر دهک‌های مشمول کارایی مورد انتظار را نداشته و تنها منجر به افزایش هزینه اجرای طرح شده است. وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی می‌تواند در مدل جدید اجرای این طرح با حفظ دایره مشمولین گذشته، یارانه تشویقی را فقط برای سه دهک پایین درآمدی اختصاص دهد. از‌آنجایی‌که فروشگاه‌ها منافع مستقیم و غیرمستقیمی در صورت مشارکت در طرح خواهند داشت، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی می‌تواند از طریق مذاکره با فروشگاه‌ها تخفیفات ویژه‌ای را برای کالاهای سبد طرح کالابرگ الکترونیک دریافت کند و از این طریق طرح را برای سایر دهک‌هایی که مشمول یارانه تشویقی نیز نمی‌شوند، جذاب کند. درنتیجه درجه اصابت یارانه با استفاده از منابع پایدار افزایش داشته و ضمن کاهش هزینه، کارایی طرح افزایش می‌یابد.
• یکی از راهکارهای اجرایی طرح کالابرگ می‌تواند تضمین سبد کالای مبنا باشد. این به این معنی نیست که قیمت سبد کالای مبنا ثابت بماند. در‌حقیقت دولت تا حدی افزایش قیمت سبد را تضمین می‌کند و باقی سهم تورم بر دوش مصرف‌کننده خواهد بود. به‌عنوان مثال قیمت سبد مبنا با نرخی معقول هر‌ساله (مثلاً بر‌اساس افزایش حداقل دستمزد) افزایش می‌یابد و تفاوت این قیمت با بازار (تورم محقق شده) را دولت به‌عنوان یارانه تشویقی پرداخت می‌کند تا ضمن تضمین سبد خوراکی خانوار به‌لحاظ مالی نیز بار سنگینی بر روی بودجه عمومی ایجاد نکند.
• نکته آخر آنکه دولت می‌تواند با استفاده از تبدیل یارانه‌ها به اعتبار یارانه‌ای، زنجیره تأمین کالایی را کامل کند و به‌جای پرداخت مبلغ به فروشگاه‌ها، اعتبار یارانه‌ای در نظر گیرد و از این طریق هزینه کالاهای سبد کالابرگ را به مبدأ تولید و یا واردات پرداخت کند و انحرافات احتمالی یارانه و هزینه‌های نظارت برای جلوگیری از تخلفات و انحرافات را کاهش دهد.

جدول 4. پیشنهاد اصلاحی طرح کالابرگ الکترونیکی

* تداوم یا تقویت آیتم‌ها یا اقدامات.

** اصلاح رویه‌ها یا ایجاد سازوکارها.