­­

 خلاصه مدیریتی

شرح/ بیان مسئله

در قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار (کد‌دار) مصوب 1388/5/18، هیچ‌گونه منابع پایداری به‌منظور تأمین اعتبار لازم برای بیمه هنرمندان و شاغلان صنایع دستی تعیین نشده است. تنها اشاره این قانون به شیوه‌ تأمین اعتبارات لازم برای حق بیمه سهم دولت، ماده (3) آن می‌باشد که هزینه اجرای قانون مذکور در سال 1388، از محل اعتبار برنامه 30441 مذکور در بند «34» ماده‌واحده قانون بودجه سال 1388 تعیین‌ شده است. نکته حائز اهمیت این است که در ماده مذکور، اجرای این قانون در سال‌های پس از 1388، منوط به تأمین اعتبار شده است. لذا بیمه به‌عنوان یکی از کلیدی‌ترین مسائل حمایتی حوزه هنرمندان، صنعت‌گران و فعالین صنایع دستی کشور، به‌دلیل عدم تأمین اعتبارات لازم دارای عملکرد لازم نمی‌باشد.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

مطابق استعلام از وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، از میزان 216336 نفر مجموع بیمه‌شدگان مشمول قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار مصوب 1388/5/18، تعداد 32606 نفر در زمره هنرمندان صنایع دستی می‌باشند. این موضوع به‌معنای آن است که از میان افراد تحت پوشش بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار مصوب 1388/5/18، حدود 15 درصد از شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار و 85 درصد از قالی‌بافان و بافندگان فرش می‌باشد. یکی از علل اصلی این موضوع این است که قالی‌بافان و بافندگان فرش، از سال 1376 تحت پوشش بیمه قرار گرفته‌اند. این در‌حالی است که شاغلین صنایع دستی از سال 1388 دارای بیمه شده‌اند.

تعداد افراد معرفی ‌شده از‌سوی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، سالیانه رو به کاهش بوده است. تنها در سال 1400 میزان افراد معرفی‌ شده از‌سوی این وزارت و تعداد افراد بیمه‌ شده توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی حدود دو برابر شده که پس از 1400، در سال 1401 نیز این میزان حدود 20 درصد کاهش یافته ‌است. مطابق اظهارات مسئولین وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، در سال 1402 حدود 800 نفر بیمه شده‌اند که این میزان کمتر از نصف افراد بیمه ‌شده در سال 1401 است.

از مجموع میزان کاهش شاغلین و هنرمندان صنایع دستی تحت پوشش بیمه توسط وزارت کار، تعاون و رفاه اجتماعی در طی سال‌های 1397 تا 1402 حدود 10.6 برابر میزان افرادی است که در طی سال‌های مذکور تحت پوشش بیمه‌ای قرار گرفته‌اند. این موضوع به‌معنای آن است که سالیانه، بسیار بیشتر از آنکه اشخاصی تحت پوشش بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار مصوب 1388/5/18 قرار بگیرند، از میزان شاغلین و هنرمندان تحت پوشش بیمه کم می‌شود. علت این موضوع عدم تکافوی میزان بودجه در اختیار دولت برای تأمین بیمه هنرمندان و شاغلین صنایع دستی است.

مجموع میزان پرداختی بیمه سهم دولت طی یک ‌سال از میزان 1.244 میلیارد تومان در سال 1398 به 3832 میلیارد تومان در سال 1402 رسیده است. به‌عبارت دیگر طی پنج سال، بیش از سه برابر شده و این در‌حالی است که تعداد افراد تحت پوشش بیمه سالیانه به‌طور میانگین 8 درصد کاهش داشته است. مجموع میزان پرداختی دولت به سازمان تأمین اجتماعی برای هر نفر، در سال 1403 حدود 5.5 برابر سال 1398 می‌باشد. در واقع طی شش سال، میزان پرداختی دولت برای پوشش بیمه هر نفر از شاغلین و هنرمندان صنایع دستی، بیش از پنج برابر شده است.

مطابق استعلام از وزارت کار، تعاون و رفاه اجتماعی به سازمان برنامه و بودجه کشور، طی سال‌های 1395 تا 1401 بیمه 186805 نفر قطع شده که علت قطع بیمه 45 هزار نفر از آنان عدم پرداخت حق بیمه ظرف مهلت قانونی بوده است. نکته حائز اهمیت آن است که در این نامه صراحتاً ذکر شده که علت عدم پرداخت حق بیمه توسط این افراد، نه عدم اشتغال در حرفه مربوطه، بلکه وقفه ایجاد شده در پرداخت حق بیمه توسط آنان عمدتاً به سبب قرار داشتن در گروه اقشار کم‌برخوردار جامعه و عدم استطاعت مالی آنان است.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

در راستای حل چالش فقدان منابع پایدار جهت تأمین اعتبارات لازم برای اجرای قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش، شاغلان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار کد‌دار مصوب 1388/5/18 پیشنهاد می‌شود ماده (3) این قانون با در نظر گرفتن مالیات دریافتی از فروشگاه‌های صنایع دستی به‌عنوان محل تأمین اعتبارات لازم اصلاح شود.

در راستای اصلاح یکسان بودن نرخ بیمه سهم دولت و افراد بیمه شده، پیشنهاد می‌شود ماده (1) قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش، شاغلان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار کد‌دار مصوب 1388/09/22 به این شرح اصلاح شود که تا مدت پنج سال از زمان انعقاد قرار‌داد بیمه، بیست‌ درصد (20%) سهم دولت و هفت درصد (7%) سهم بیمه ‌شده باشد و پس از آن، بیست‌و‌هفت درصد (27%) سهم بیمه، تماماً به عهده بیمه شده قرار گیرد. همچنین افراد تحت پوشش سازمان بهزیستی کشور و کمیته‌ امداد امام خمینی (ره)، افراد ذیل دهک‌های در‌آمدی اول تا سوم، زنان سرپرست خانوار و افراد حائز رتبه و موفقیت در رویدادها و جشنواره‌های معتبر ملی و بین‌المللی حوزه صنایع دستی از معافیت بیمه‌ای صد درصدی برخوردار شوند و افراد ذیل دهک‌های درآمدی هشتم تا دهم، بیست‌و‌هفت درصد (27%) سهم بیمه را تماماً پرداخت کرده و معافیت بیمه‌ای این قانون شامل حال این افراد نشود.

1.مقدمه

یکی از بخش‌هایی که می‌تواند نقش مؤثری در شکوفایی اقتصاد کشور ایفا کند، صنایع دستی است. از‌آنجا‌که صنایع دستی سابقه دیرینه‌ای در کشور دارد و از دیر‌باز هنرمندانی در سراسر ایران در این زمینه مشغول به فعالیت بوده‌اند، ظرفیت بالایی برای پیشرفت اقتصادی کشور و مناطق مختلف کشور می‌تواند ایفا کند. علاوه‌بر‌این، صنایع دستی به‌دلیل اصالت هنری و تمدنی که دارد، می‌تواند آثار مثبتی بر هم‌افزایی فرهنگی به‌همراه داشته ‌باشد. امروزه صنایع دستی در کشور، به‌رغم سابقه دیرینه و ظرفیت بالای شکوفایی، با چالش و موانعی رو‌به‌رو است. بخشی از این چالش‌ها مربوط به زنجیره ارزش صنایع دستی است و بخشی دیگر نیز متوجه هنرمندان و شاغلین این حوزه می‌باشد. پیرامون هنرمندان و شاغلین صنایع دستی، مهم‌ترین قانون موجود، قانون حمایت از هنرمندان، استادکاران و فعالان صنایع دستی مصوب 1396/10/26 است. نکته حائز اهمیت این است که مفاد این قانون غالباً اجرایی نشده‌اند. به‌عنوان مثال، مطابق گزارش نظارتی مرکز پژوهش‌های مجلس از ارزیابی اجرای مواد (1،2،3،4) قانون مذکور، 53 درصد از احکام آن دارای عملکرد و 47 درصد از احکام آن نیز فاقد عملکرد است [1]. به‌عبارت دیگر، تنها نیمی از اقدامات حمایتی مذکور در این مواد، اجرایی شده و مابقی فاقد عملکرد هستند. بخشی از مهم‌ترین اقدامات حمایتی از هنرمندان، شاغلین و فعالان صنایع دستی ذیل ماده (۴) این قانون آورده شده است، که مطابق آنها 26 درصد از بندهای ذیل ماده (4) این قانون اجرایی شده‌اند [1]. از‌این‌رو، لازم است توجه ویژه‌ای به حمایت از هنرمندان و شاغلین صنایع دستی شود.

یکی از مهم‌ترین اقداماتی که لازم است برای حمایت از هنرمندان و شاغلین صنایع دستی صورت گیرد، بیمه کردن آنان است. در واقع لازم است تا با فراهم کردن امکانات بیمه‌ای برای هنرمندان و شاغلین صنایع دستی، میزانی از امنیت شغلی را برای آنان فراهم کرد. همچنین لازم است برای شاغلین و هنرمندان صنایع دستی، برای دورانی که دیگر توان کار ندارند و قصد بازنشستگی دارند، اطمینان‌خاطر ایجاد شود که بیمه کردن آنان، می‌تواند این موضوع را تا حد زیادی حل کند. در ماده (2) قانون حمایت از هنرمندان، استادکاران و فعالان صنایع دستی مصوب 1396/10/26، دولت به اقدام در راستای اجرای قانون بیمه اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار (کد‌دار) مصوب 1388/5/18 نسبت به بیمه کردن واجدین شرایط این قانون مکلف شده است. که در ماده (۳) آیین‌نامه اجرایی این قانون مورخ 1400/05/09 نیز، به این موضوع اشاره شده است. در این گزارش سعی بر آن است تا پس از بررسی قوانین موجود پیرامون بیمه شاغلین و هنرمندان صنایع دستی، چالش‌های موجود احصا شود و راه‌حل‌هایی متناسب با آنها ارائه شود. 

2.بررسی ظرفیت‌های تقنینی در‌خصوص بیمه صنایع دستی

مهم‌ترین قوانینی که به موضوع هنرمندان و‌ شاغلین صنایع دستی پرداخته است عبارت است از بیمه بازنشستگی، فوت و از کارافتادگی بافندگان قالی، قالیچه، گلیم و زیلو مصوب 1376/09/11، قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش، شاغلان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار کد‌دار مصوب 1388/5/18 و قانون حمایت از هنرمندان، استادکاران و فعالان صنایع دستی مصوب 1396/10/26. در ادامه به بررسی تفصیلی هر‌یک از قوانین مذکور پرداخته خواهد شد.

2-1. قانون بیمه بازنشستگی، فوت و از کارافتادگی بافندگان قالی، قالیچه، گلیم و زیلو مصوب 1376/09/11

قانون بیمه بازنشستگی، فوت و از کارافتادگی بافندگان قالی، قالیچه، گلیم و زیلو مصوب 1376/09/11 اولین قانون مرتبط بیمه هنرمندان و شاغلین صنایع دستی است. این قانون، مشتمل‌بر ماده‌واحده به‌همراه 3 تبصره می‌باشد. در ماده‌واحده قانون مذکور، حق بیمه اختیاری برای شاغلین و هنرمندان صنایع دستی موضوع قانون، با نرخ 14 درصد، یعنی سهم 7 درصدی دولت و سهم 7 درصدی مشمولان تعیین ‌شده است. همچنین در تبصره «1»، 50 درصد حداقل دستمزد کارگران به‌عنوان درآمد ماهیانه مبنای محاسبه‌ حق بیمه مشمولین قانون مقرر شده است. علاوه‌بر‌این، تبصره «2» نیز بر موضوع محدودیت‌های سنی برای پوشش بیمه‌ای مشمولان اشاره کرده که مطابق آن، حداکثر سن برای بیمه شدن افراد مشمول پنجاه سال تمام تعیین ‌شده است. تبصره «3» این قانون، به محل تأمین منابع مالی حق بیمه سهم دولت اشاره کرده که یکی از مهم‌ترین موضوعات مطرح در این قانون است. این تبصره، محل تأمین منابع مالی حق بیمه سهم دولت را، یک‌و‌نیم درصد از بهای صادرات فرش به‌عنوان عوارض توسط گمرک جمهوری اسلامی ایران عنوان کرده است. در پایان تبصره «۳» دولت مکلف شده تا در صورت عدم تکافوی منابع مشخص شده برای بیمه مشمولان قانون، مابه‌الاختلاف را بر‌اساس اعلام سازمان تأمین اجتماعی، در بودجه سالیانه کل کشور منظور کند و کل سهم خود را به سازمان تأمین اجتماعی پرداخت نماید. لازم به ذکر است در تاریخ 1381/09/04 طی استفساریه‌ای از مجلس شورای اسلامی، به‌دلیل مغایرت قانون بیمه بازنشستگی، فوت و از کارافتادگی بافندگان قالی، قالیچه، گلیم و زیلو مصوب 1376/09/11 با قانون معافیت صادرات کالا و خدمات از پرداخت عوارض مصوب 1379/12/10، تأمین سهم دولت از منابع حاصل از 1.5 درصد صادرات فرش دستباف ایرانی ملغی می‌شود.

مطابق با آمار‌های سازمان ملی فرش ایران [1] که در جدول 1 آمده، میزان صادرات فرش ایران در سال‌های 1376، 1377، 1378، 1379، 1380 به‌ترتیب 635، 570، 691، 619، 552 و 514 میلیون دلار بوده که میزان 1.5 درصد آن به‌ترتیب برابر است با 9.5، 8.5، 10.36، 9.28، 8.28 و 7.71 میلیون دلار. گفتنی است، تا پیش از استفساریه مجلس مورخ 1381/09/04، مجموع منابع حاصل از 1.5 درصد صادرات فرش، حدود 53.63 میلیون دلار بوده که این رقم تقریباً برابر با کل میزان صادرات فرش دستباف ایران در سال 1402 است. در شکل 1، میزان صادرات فرش در طی سال‌های 1376 الی نیمه نخست 1402 نشان داده شده است. ارقام نشان داده شده در شکل به میلیون دلار هستند.

شکل 1. نمودار میزان صادرات فرش دستباف طی سال‌های 1376 الی 1401 [2]

نکته قابل‌توجه آن است که قانون مذکور، درباره‌ عدم تکافوی منابع پوشش بیمه مشمولان از این محل، تعیین تکلیف کرده، اما پیرامون مازاد این منابع به هیچ مطلبی اشاره نکرده ‌است. در واقع چنانچه منابع حاصل از 1.5 درصد از صادرات فرش سهم حق بیمه دولت را پوشش ندهد، راه‌حلی برای مابه‌الاختلاف تعیین تکلیف شده است. ولی چنانچه این میزان از سهم حق بیمه دولت در آن سال بیشتر باشد، درباره این مازاد هیچ اشاره‌ای نشده است. این در‌حالی است که بر‌اساس برآوردها، منابع حاصل از بهای 1.5 صادرات فرش دستباف بسیار بیشتر از منابع لازم برای پوشش بیمه‌ای مشمولان وقت بوده است. از‌این‌رو، بیش از آنکه کمبود منابع محوریت داشته ‌باشد، مازاد منابع موضوعیت داشته است. لذا لازم بود تا ضمن اشاره به وضعیت کمبود منابع، به زمانی که این منابع برای پوشش حق بیمه سهم دولت دارای مازاد است نیز اشاره می‌شد. علت اهمیت مدیریت مازاد منابع مذکور، از آن جهت است که میزان 53.63 میلیون دلار، ظرفیت بسیار خوبی برای پوشش بیمه مشمولان در سال‌های متمادی بوده‌ است. بنابراین چنانچه در قانون مذکور، صندوقی برای ذخیره منابع مازاد پس از پوشش سالیانه بیمه‌شدگان، در نظر گرفته می‌شد، می‌توانست در حل مشکل تأمین منابع بیمه شاغلین و هنرمندان صنایع دستی در سال‌های پس از تصویب این قانون مؤثر باشد.‌ همچنین لازم بود تا‌ تبصره «3» قانون مذکور از قانون معافیت صادرات کالا و خدمات از پرداخت عوارض مصوب 1379/12/10 مستثنا شود. زیرا بازگشت منافع حاصل از عوارض دریافتی از موضوع تبصره «۳» قانون مذکور، به قالی‌بافان و فعالان صنعت فرش دستباف بوده است. لذا این موضوع منافاتی با سیاست‌های مشوق صادراتی در آن زمان نداشته ‌است. ضمن آنکه در استفساریه مذکور، لازم بوده دولت مکلف به تعیین یک منبع مالی پایدار در جهت تأمین اعتبارات لازم برای پوشش حق بیمه سهم دولت شود. یا آنکه مجلس شورای اسلامی نسبت به تعیین یک منبع مالی پایدار اقدام می‌کرد.

2-2. قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش، شاغلان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار کد‌دار مصوب 1388/5/18

قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش، شاغلان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار کد‌دار مشتمل‌بر چهار ماده و پنج تبصره مورخ 1388/05/18 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. این قانون نسبت به قانون بیمه بازنشستگی، فوت و از کارافتادگی بافندگان قالی، قالیچه، گلیم و زیلو مصوب 1376/09/11، دارای جامعیت بیشتری بوده و به مهم‌ترین ابعاد بیمه هنرمندان و شاغلین صنایع دستی به‌خوبی پرداخته شده است. یکی از مهم‌ترین تغییرات این قانون، نسبت به قانون بیمه بازنشستگی، فوت و از کارافتادگی بافندگان قالی، قالیچه، گلیم و زیلو مصوب 1376/09/11، این است که حق بیمه از 14 درصد به 27 درصد افزایش پیدا کرده که از این مقدار سهم دولت 20 درصد و سهم شخص بیمه شده 7 درصد است. همچنین مقرر شده که در صورت وجود کارفرما، با پرداخت سه درصد سهم کارفرما، بیمه بیکاری نیز برای مشمولان این قانون لحاظ می‌‌شود. نکته دارای اهمیت آن است که در این قانون نیز منابع پایداری به‌منظور تأمین اعتبار لازم برای بیمه هنرمندان و شاغلان صنایع دستی با گذشت هشت سال از استفساریه اخذ یک‌و‌نیم درصد از صادرات فرش جهت تأمین بخشی از منابع مالی بیمه قالی‌بافان و گلیم‌بافان مصوب 1381/09/04 مجلس شورای اسلامی تعیین نشده است. این موضوع از‌آنجا‌که حق بیمه سهم دولت در این قانون افزایش پیدا کرده و بار مالی بیشتری بر دوش دولت در راستای حمایت از هنرمندان و شاغلین صنایع دستی ایجاد شده، دارای اهمیت دو‌چندانی است. در ماده (3) این قانون،‌ هزینه اجرای قانون مذکور در سال 1388، از محل اعتبار برنامه 30441 مذکور در بند «34» ماده‌واحده قانون بودجه سال 1388 تعیین شده است. نکته حائز اهمیت این است که در ماده مذکور، اجرای این قانون را در سال‌های پس از 1388، منوط به تأمین اعتبار کرده است. به‌عبارتی مطابق قانون مذکور‌، در سال‌های پس از 1388، دولت حتی مکلف به تأمین اعتبار نشده است، بلکه موظف شده در‌صورتی‌که اعتبار لازم موجود بود، اقدامات لازم جهت پوشش بیمه‌‌ هنرمندان و شاغلین صنایع دستی را صورت دهد. موضوعی که در مواد (11 و 12) آیین‌نامه اجرایی قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار (کد‌دار) مصوب 1388/09/22 نیز به همین صورت عنوان‌ شده است. این موضوع، عملاً منابع تأمین اعتبار حق بیمه سهم دولت برای پوشش بیمه افراد مشمول را در هاله‌ای از ابهام قرار می‌دهد.

در آیین‌نامه اجرایی این قانون که مصوب 1388/9/22 می‌باشد، مبنای محاسبه حق بیمه برای مشمولان بر‌اساس حداقل دستمزد ماهیانه مصوب شورای عالی کار تعیین شده ‌است. این در‌حالی است که در قانون بیمه بازنشستگی، فوت و از کارافتادگی بافندگان قالی، قالیچه، گلیم و زیلو مصوب 1376/09/11، نیمی از حداقل دستمزد ماهیانه مصوب برای کارگران (و نه تمام آن) مبنا قرار داشت. لازم به ذکر است که این تغییر در مبنای محاسبه حق بیمه، منجر به افزایش بار مالی بر دوش دولت، نسبت به سال‌های قبل از تصویب این قانون شد. اما با‌این‌وجود همچنان راه‌حلی برای رفع این چالش عنوان نشده است.

یکی دیگر از موارد قابل‌توجه در این قانون، موضوع حداکثر سن برای متقاضیان است. در ماده (6) آیین‌نامه اجرایی این قانون که مصوب 1388/9/22 است، مشابه با قانون بیمه بازنشستگی، فوت و از کارافتادگی بافندگان قالی، قالیچه، گلیم و زیلو مصوب 1376/09/11، حداکثر سن برای متقاضیان 50 سال تعیین ‌شده است. لازم به ذکر است در این آیین‌نامه علاوه‌بر حداکثر سن، حداقل سن برای متقاضیان نیز مشخص شده است، که میزان 15 سال می‌باشد. یکی دیگر از موارد مهم در آیین‌نامه مذکور، بیان شرایط لازم برای بیمه متقاضیان بالای 50 سال بوده که در ماده (۷) عنوان ‌شده است.

2-3. قانون حمایت از هنرمندان و استادکاران و فعالان صنایع دستی مصوب 1396/10/26

قانون حمایت از هنرمندان و استادکاران و فعالان صنایع دستی در تاریخ 1396/10/26 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید که به‌عنوان مهم‌ترین قانون موجود پیرامون حمایت از شاغلین و فعالین صنایع دستی است و از جامعیت خوبی برخوردار است و در آن بخش وسیعی از موضوعات مربوط به صنایع دستی عنوان ‌شده است. در ماده (2) این قانون به موضوع بیمه هنرمندان و شاغلین صنایع دستی اشاره شده است. در این ماده، دولت مکلف شده تا نسبت به بیمه کردن واجدین شرایط قانون بیمه اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار (کد‌دار) مصوب 1388/05/18 اقدام کند. در واقع پیرامون موضوع بیمه هنرمندان و شاغلین صنایع دستی در قانون حمایت از هنرمندان و استادکاران و فعالان صنایع دستی در تاریخ 1396/10/26 تنها تأکید به اقدام دولت در راستای قانون بیمه اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار (کد‌دار) مصوب 1388/05/18 شده است. به‌عبارت دیگر در این قانون، هیچ‌گونه تلاشی در راستای رفع نواقص و چالش‌های قوانین قبلی موضوع بیمه هنرمندان و شاغلین صنایع دستی صورت نگرفته‌ است. به‌نظر می‌رسد با توجه به الزام دولت به اجرای قانون بیمه اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار (کد‌دار) مصوب 1388/05/18، اینکه در قانون حمایت از هنرمندان و استادکاران و فعالان صنایع دستی در تاریخ 1396/10/26 تنها تأکید به اجرایی‌سازی قانون مصوب سال 1388 شده است، اقدامی غیر‌مؤثر و غیر‌ضروری می‌کند. در واقع لازم بود تا در این قانون راه‌حل‌هایی در جهت رفع موانع اجرایی‌سازی قانون مصوب سال 1388 که مهم‌ترین آن تأمین اعتبارات لازم برای بیمه کردن متقاضیان هنرمندان و شاغلین صنایع دستی است، عنوان می‌شد.

آیین‌نامه اجرایی قانون مذکور، در مورخ 1400/05/09 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده که در ماده (3) این آیین‌نامه به موضوع بیمه هنرمندان و شاغلین صنایع دستی اشاره شده است. در این ماده تأکید شده که وزارتخانه‌های مجری، موظفند به‌منظور اجرای ماده (3) قانون حمایت از هنرمندان و استادکاران و فعالان صنایع دستی در تاریخ 1396/10/26، نسبت به پیش‌بینی بودجه سالیانه خود و درخواست تأمین آن از سازمان برنامه و بودجه کشور اقدام کنند. در ادامه، سازمان برنامه و بودجه کشور مکلف به تخصیص و تأمین بودجه مذکور شده ‌است. نکته حائز اهمیت آن است که در این قانون نیز مشابه قوانین قبلی، محل مشخص و پایداری برای اجرایی کردن بیمه هنرمندان و شاغلین صنایع دستی تعیین نشده است. همچنین در تبصره «1» ماده (2) این آیین‌نامه تداوم پوشش بیمه‌ای بیمه‌شدگان فعلی و پذیرش افراد واجد شرایط جدید را بر‌اساس اولویت و معرفی وزارتخانه‌های مجری توسط سازمان تأمین اجتماعی، به تناسب بودجه منوط شده است. به‌عبارت دیگر، در صورت عدم تأمین بودجه، پوشش بیمه‌ای افراد فعلی نیز تداوم نخواهد یافت. همچنین افراد جدید معرفی‌ شده نیز تحت پوشش بیمه قرار نخواهند گرفت. این موضوع اهمیت تأمین منابع پایدار را بیش‌از‌پیش نمایان می‌کند.

2-4. قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1403/03/01

بند «خ» ماده (28) ذیل فصل اصلاح صندوق‌های بازنشستگی (اصلاحات مدیریتی، مالی و سنجه‌ای) در قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1403/03/01 به موضوع بیمه شاغلین و هنرمندان اشاره شده است. در این بند عنوان‌ شده که در مورد بیمه‌شدگانی که در طول سال‌های اجرای برنامه مذکور در دهک‌های پنجم به‌بعد قرار می‌گیرند، به‌ازای هر دهک افزایش، سالیانه نیم واحد درصد از معافیت بیمه‌ای موجود کسر می‌شود. اقدام در راستای اجرایی‌سازی این بند می‌تواند یکی از مهم‌ترین چالش‌های بیمه شاغلین و هنرمندان صنایع دستی یعنی یکسان بودن نرخ سهم بیمه دولت را مرتفع سازد. این موضوع در بخش چالش‌ها مفصل مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

3.وضعیت پوشش بیمه‌ای هنرمندان و شاغلین صنایع دستی

بر‌اساس استعلام دریافتی از سازمان تأمین اجتماعی[2]،‌ تعداد افراد بیمه شده توسط سازمان تأمین اجتماعی در اجرای قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار مصوب 1388/5/18، در جدول 1 نشان داده شده است. مطابق آنچه در این جدول آمده‌، میزان افراد بیمه شده سالیانه به‌طور میانگین بیش از 23 هزار نفر، یعنی حدود 8 درصد کاهش می‌یابد. لازم به ذکر است که بیشترین میزان کاهش در میزان افراد تحت پوشش بیمه، در سال 1400 به میزان 24838 نفر بوده است. از دیگر نکات حائز اهمیت که از میزان 216336 نفر مجموع بیمه‌شدگان مشمول قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار مصوب 1388/5/18، تعداد 32606 نفر در زمره هنرمندان صنایع دستی هستند. این موضوع به‌معنای آن است که از میان افراد تحت پوشش بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار مصوب 1388/5/18، حدود 15 درصد از شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار و 85 درصد از قالی‌بافان و بافندگان فرش است. یکی از علل اصلی این موضوع این است که قالی‌بافان و بافندگان فرش، از سال 1376 تحت پوشش بیمه قرار گرفته‌اند. این در‌حالی است که شاغلین صنایع دستی از سال 1388 دارای بیمه شده‌اند.

جدول 1. میزان شاغلین و هنرمندان صنایع دستی تحت پوشش بیمه توسط وزارت کار، تعاون و رفاه اجتماعی

مأخذ: نگارنده.

یکی از علت‌های کاهش میزان افراد تحت پوشش بیمه قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار، عدم پرداخت حق بیمه توسط افراد بیمه شده ظرف مهلت قانونی است. به‌عنوان نمونه در نامه وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی به شماره 9182 مورخ 1402/01/26 به رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور، عنوان‌ شده که در ابتدای سال 1395 تعداد بیمه‌شدگان قالی‌باف و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار، 419318 نفر بوده که این تعداد تا پایان اسفندماه 1402، به 231076 نفر کاهش یافته ‌است. با توجه به اطلاعات مأخوذه از واحدهای اجرایی سازمان تأمین اجتماعی حدود 45000 نفر از این بیمه‌شدگان طی این سال‌ها به‌علت عدم پرداخت حق بیمه ظرف مهلت قانونی از زمره بیمه‌پردازان خارج شده‌اند. مطابق با اظهارات عنوان ‌شده در نامه مذکور، افراد مورد اشاره قبلاً جزء مشمولین قانون بیمه اجتماعی قرار داشته و علت خروج آنان از بیمه اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار (کد‌دار)به‌‌واسطه عدم اشتغال در حرفه مربوطه نبوده است. بلکه وقفه ایجاد شده در پرداخت حق بیمه عمدتاً به سبب قرار داشتن در گروه اقشار کم‌برخوردار جامعه و عدم استطاعت مالی آنان می‌باشد.

مطابق آنچه در جدول 2 آمده است، تعداد افراد معرفی ‌شده از‌سوی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، سالیانه رو به کاهش بوده است. تنها در سال 1400 میزان افراد معرفی ‌شده از‌سوی این وزارت و تعداد افراد بیمه شده توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی نسبت به سال قبل از آن حدود دو برابر شده و 3031 نفر معرفی شده‌اند. این موضوع به‌دلیل رایزنی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با سازمان برنامه و بودجه و سازمان تأمین اجتماعی در سال ابتدایی دولت برای تخصیص اعتبارات در آن سال بوده است. یکی از چالش‌های تأمین اعتبارات لازم برای بیمه شاغلین و هنرمندان صنایع دستی، این بوده است که رویه مسئولین وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در طی این سال‌ها چانه‌زنی برای تخصیص اعتبارات در سال به‌جای تأمین منابع پایدار برای بیمه افراد مذکور بوده است. در واقع تلاش‌های صورت گرفته تنها با هدف کوتاه‌مدت صورت گرفته‌اند. البته در سال 1401 این میزان حدود 20 درصد کاهش یافته‌ و 2403 نفر معرفی شده‌اند. بررسی‌ها نشان می‌دهد در سال 1402 حدود 800 نفر بیمه شده‌اند که این میزان کمتر از نصف افراد بیمه شده در سال 1401 است.

جدول 2. میزان افراد معرفی‌ شده توسط وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و میزان شاغلین و هنرمندان بیمه شده صنایع دستی توسط وزارت کار، تعاون و رفاه اجتماعی  [2]

نکته حائز اهمیت این است که مجموع میزان کاهش شاغلین و هنرمندان صنایع دستی تحت پوشش بیمه توسط وزارت کار، تعاون و رفاه اجتماعی در طی سال‌های 1397 تا 1402 حدود 10.6 برابر میزان افرادی است که در طی سال‌های مذکور تحت پوشش بیمه‌ای قرار گرفته‌اند. این موضوع به‌معنای آن است که سالیانه، بسیار بیشتر از آنکه اشخاصی تحت پوشش بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار مصوب 1388/5/18 قرار بگیرند، از میزان شاغلین و هنرمندان تحت پوشش بیمه کم می‌شود. علت این موضوع عدم تکافوی میزان بودجه در اختیار دولت برای تأمین بیمه هنرمندان و شاغلین صنایع دستی است [4]؛ که در ادامه به‌طور مفصل به آن پرداخته خواهد شد.

یکی از اقدامات‌ دولت سیزدهم پیرامون اجرایی‌سازی قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار مصوب 1388/5/18، تهیه فهرستی از هنرمندان و شاغلین صنایع دستی دارای اولویت است [3]. مطابق با گزارش دریافتی از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، لیست مذکور حاوی 8 هزار نفر از شاغلین و هنرمندان دارای اولویت برای تحت پوشش بیمه قرار گرفتن است. این لیست از طریق پالایش شاغلین بر‌اساس معیارهایی همچون میزان سال‌های فعالیت، سن هنرمندان و شاغلان، نوع فعالیت انفرادی یا کارگاهی و ... بوده است. یکی از نکات حائز اهمیت این است که میان رشته‌های افراد لیست مذکور، توازن چندانی برقرار نیست. به‌عبارت دیگر، از برخی رشته‌های صنایع دستی مانند چرم‌دوزی و آینه‌کاری تنها یک نفر معرفی ‌شده، در‌حالی‌که از رشته‌هایی مانند گلیم‌بافی و پته‌دوزی به‌ترتیب 845 و 368 نفر معرفی ‌شده است. البته به‌دلیل اینکه تعداد شاغلین و هنرمندان هر‌یک از رشته‌ها یکسان نیستند، چنین عدم توازنی، طبیعی به نظر می رسد. اما لازم است که علت این موضوع با دقت بیشتری مورد بررسی قرار گیرد که در ادامه به مهم‌ترین چالش‌های اجرایی‌سازی قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار مصوب 1388/5/18، پرداخته می‌شود.

4.چالش‌های بیمه کردن شاغلین و هنرمندان صنایع دستی

مهم‌ترین چالش‌های پیش روی بیمه کردن شاغلین و هنرمندان صنایع دستی عبارت است از فقدان منابع پایدار جهت تأمین اعتبارات لازم، یکسان بودن نرخ بیمه دولت برای همه مشمولان و نامناسب بودن حداکثر سن مشمولان و عدم محاسبه کامل سوابق آنان. در ادامه به هر‌یک از این چالش‌ها به تفصیل پرداخته خواهد شد.

4-1. فقدان منابع پایدار جهت تأمین اعتبارات لازم

مهم‌ترین چالش تحت پوشش بیمه قرار دادن شاغلین و هنرمندان صنایع دستی در اجرایی‌سازی قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار مصوب 1388/5/18، این است که منابع پایداری جهت تأمین اعتبارات لازم توسط قانونگذار در قانون تعیین نشده است. در واقع پس از لغو تأمین اعتبارات مورد نیاز بیمه هنرمندان و شاغلین صنایع دستی از محل 1.5 درصد از بهای صادرات فرش دستباف ایران در استفساریه مجلس شورای اسلامی مورخ 1381/08/22، دیگر هیچ منبع پایداری برای تأمین اعتبارات لازم جهت بیمه کردن شاغلین و هنرمندان صنایع دستی تعیین نشده است. حتی در قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه­دار (کد‌دار) مصوب 1388/09/22 نیز تنها برای سال 1388، محل اعتبار برنامه 30441 ذیل بند «34» ماده‌واحده قانون بودجه سال 1388 کشور، جهت تأمین اعتبارات لازم مشخص شده و برای سال‌های بعد منبع مشخصی ذکر نشده است. متأسفانه قانونگذار، در ماده (3) قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار مصوب 1388/5/18، اجرای این قانون در سال‌های بعد را منوط به تأمین اعتبار کرده است. این در‌حالی است که نرخ بیمه سهم دولت از 7 درصد در قانون سال 1376 به 20 درصد در این قانون رسید که بار مالی بر روی دوش دولت را دوچندان کرد. لازم به ذکر است، تغییر مأخذ حق بیمه از 50 درصد حقوق به حداقل حقوق تعیین شده از‌سوی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، یکی دیگر از دلایل افزایش شدید اعتبارات بیمه سهم دولت بوده است.

همچنین در تبصره «1» ماده (2) آیین‌نامه اجرایی قانون حمایت از هنرمندان، استادکاران و فعالان صنایع دستی 1400/05/09، اقدامات سازمان تأمین اجتماعی در راستای تداوم پوشش بیمه‌ای بیمه‌شدگان فعلی و پذیرش افراد واجد‌الشرایط جدید، به متناسب بودن با بودجه اختصاص‌یافته منوط شده است. برای آنکه بتوان فهم بهتری از موضوع پیدا کرد، لازم است تا میزان دقیق مبلغ مورد نیاز جهت تداوم پوشش بیمه‌ای شاغلین و هنرمندان صنایع و همچنین پذیرش افراد واجد‌الشرایط جدید مورد محاسبه قرار بگیرد. در جدول 3، میزان بیمه سهم 20 درصدی دولت طی سال‌های 1398 الی 1403، مورد محاسبه قرار گرفته است. مطابق با ارقام این جدول، مجموع میزان پرداختی دولت به سازمان تأمین اجتماعی برای هر نفر، در سال 1403 حدود 5.5 برابر سال 1398 است. در واقع طی شش سال، میزان پرداختی دولت برای پوشش بیمه هر نفر از شاغلین و هنرمندان صنایع دستی، بیش از پنج برابر شده که یکی از مهم‌ترین علل این موضوع، افزایش حداقل دستمزد است. چرا‌که در سال 1398 حداقل دستمزد حدود یک میلیون و پانصد هزار تومان بوده که این میزان در سال 1403 به بیش از هشت میلیون رسیده است.

 جدول 3. میزان پرداختی سالیانه بیمه سهم دولت و شاغلین صنایع دستی به‌ازای هر نفر تفکیک سال‌های 1398 الی 1403 (ارقام به ریال) [4]

در جدول 4، مجموع میزان پرداختی سهم بیمه دولت طی یک ‌سال، به تفکیک سال‌های 1398 الی 1402، برآورد شده است. مطابق با این جدول، میزان پرداختی سهم بیمه دولت از میزان 1.244 میلیارد تومان در سال 1398 به 3832 میلیارد تومان در سال 1402 رسیده است. به‌عبارت دیگر طی پنج سال، بیش از سه برابر شده و این در‌حالی است که تعداد افراد تحت پوشش بیمه سالیانه به‌طور میانگین 8 درصد کاهش داشته است. یعنی به‌رغم کاهش افراد تحت پوشش بیمه به میزان میانگین سالیانه 25 هزار نفر، میزان پرداختی سهم بیمه دولت حدود 32 درصد افزایش داشته است. نکته حائز اهمیت آن است که با توجه به این میزان از رشد سالیانه، باید منبع در نظر گرفته شده برای پرداخت بیمه سهم دولت افزایش داشته باشد. این در‌حالی است که همچنان هیچ منبع پایداری برای این موضوع در نظر گرفته نشده است.

 جدول 4. مجموع میزان پرداختی حق بیمه سهم دولت به تفکیک سال‌های 1398 الی 1402 (میلیون ریال) [5]

جدول فوق نشان می‌دهد که دولت به‌منظور تأمین منابع لازم برای بیمه هنرمندان و شاغلین صنایع دستی، باید منابع پایداری در نظر بگیرد؛ که سالیانه حداقل 30 درصد رشد داشته باشد. علت این موضوع این است که میزان افزایش مبلغ پرداختی حق بیمه سهم دولت، به‌طور میانگین سالیانه 30 درصد رشد کرده است. از‌این‌رو چنانچه میزان رشد منابع تعیین شده، کمتر از این مقدار باشد، اعتبارات لازم را نمی‌تواند تأمین کند.یکی از منابعی که می‌تواند اعتبارات لازم را تا حدی برای پوشش بیمه‌ای شاغلین و هنرمندان صنایع دستی فراهم آورد، مجموع مالیات‌های دریافتی از فروشگاه‌های اختصاصی صنایع دستی است. تأمین اعتبارات لازم برای بیمه هنرمندان و شاغلین صنایع دستی از این محل، موجب ایجاد انگیزه در فروشندگان و فروشگاه‌های اختصاصی صنایع دستی برای فروش بیشتر محصولات خواهد شد. چرا‌که این اطمینان‌خاطر در آنها ایجاد می‌شود که منافع حاصل از فروش بیشتر فروشگاه‌ها به خود جامعه‌ هنرمندان و شاغلین صنایع دستی بر‌می‌گردد. این موضوع می‌تواند بر کیفیت محصولات تولید صنایع دستی توسط هنرمندان و شاغلین نیز تأثیر‌گذار باشد. چرا‌که در آنان انگیزه ایجاد خواهد شد که چنانچه به‌نحوی تولید کنند که فروش بیشتری برایشان داشته ‌باشد، علاوه‌بر سود حاصل ‌شده، منابع مالی بیمه‌شان نیز تأمین می‌گردد. نکته‌ حائز اهمیت دیگر این است که مالیات دریافتی از فروشگاه‌های صنایع دستی، منبع پایداری برای تأمین مالی بیمه هنرمندان و شاغلین صنایع دستی خواهد بود. این مهم می‌تواند تا میزانی از بار مالی بر دوش دولت در راستای تأمین اعتبارات لازم را کاهش دهد و بر میزان افراد تحت پوشش با اطمینان‌خاطر بیشتری بیفزاید. علاوه‌بر‌این، برای دولت نیز انگیزه‌‌ حمایت از فروشگاه‌های اختصاصی صنایع دستی و تلاش برای رونق فروش آنان را ایجاد می‌کند. چرا‌که هر‌چه دولت حمایت و تسهیل‌گری بیشتری برای رونق فروش این فروشگاه‌ها و توسعه بازار آنها انجام دهد، از بار مالی دولت برای تأمین اعتبارات بیمه هنرمندان و شاغلین صنایع دستی کم خواهد شد.

 4-2. یکسان بودن نرخ بیمه سهم دولت برای همه مشمولان

دومین چالش اساسی موضوع بیمه هنرمندان و شاغلین صنایع دستی، یکسان بودن نرخ بیمه سهم دولت برای همه مشمولان قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار مصوب 1388/5/18 است. نکته قابل‌توجه آن است که علت پرداخت 20 درصد از سهم بیمه شاغلین و هنرمندان صنایع دستی توسط دولت، حمایت از آنان است. از‌این‌رو، در جایی که شاغلین و هنرمندان هیچ‌گونه نیازی به‌کمک مالی دولت در پرداخت حق بیمه ندارند و خود توان پرداخت آن را دارند؛ دیگر پرداخت این سهم توسط دولت توجیهی ندارد. این در‌حالی است که مطابق استعلام از وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی به سازمان برنامه و بودجه کشور [6]، طی سال‌های 1395 تا 1401 بیمه 186805 نفر قطع شده که علت قطع بیمه 45 هزار نفر از آنان عدم پرداخت حق بیمه ظرف مهلت قانونی بوده است. نکته حائز اهمیت آن است که در نامه صراحتاً ذکر شده که علت عدم پرداخت حق بیمه توسط این افراد، نه عدم اشتغال در حرفه مربوطه، بلکه وقفه ایجاد شده در پرداخت حق بیمه توسط آنان عمدتاً به سبب قرار داشتن در گروه اقشار کم‌برخوردار جامعه و عدم استطاعت مالی آنان می‌باشد. محل اشکال این است که بسیاری از هنرمندان و شاغلین صنایع دستی از توانمندی لازم جهت پرداخت حق بیمه به‌طور کامل برخوردار می‌باشند و نیازی به حمایت این‌چنینی از‌سوی دولت ندارد. در‌حالی‌که بسیاری از شاغلین و هنرمندان صنایع دستی توان پرداخت سهم بیمه هفت درصد را هم ندارند. از‌این‌رو، یکسان تعیین شدن نرخ سهم بیمه دولت برای همه‌‌ هنرمندان و شاغلین صنایع دستی، صحیح به‌نظر نمی‌رسد. بنابراین لازم است تا ضوابط مشخصی برای برخورداری از معافیت بیمه‌ای مندرج در قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار مصوب 1388/5/18 مشخص شود. لازم است این ضوابط به‌نحوی تعیین شود، که افرادی که توان پرداخت سهم بیمه را ندارند، از معافیت بیمه‌ای صد در‌صدی برخوردار شوند؛ کسانی که از اقشار پر‌درآمد محسوب می‌شوند و توان کافی برای پرداخت سهم بیمه را دارند، از هیچ‌گونه معافیت بیمه‌ای برخوردار نشوند؛ و در‌نهایت افرادی که در هیچ‌یک از این دو قشر نباشند، به میزانی مناسب، مشمول معافیت بیمه‌ای شوند. در ادامه برخی از معیار‌ها و ضوابط مورد بررسی قرار گرفته است.

4-3. مشمولان تحت پوشش نهادهای حمایتی

یکی از ملاک‌هایی که می‌تواند در برخورداری از معافیت بیمه‌ای مندرج در قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار مصوب 1388/5/18 مورد توجه قرار گیرد، تحت پوشش نهادهای حمایتی بودن مشمولان این قانون است. همان‌طور که اشاره شد، اغلب افرادی که توان پرداخت حق بیمه در زمان مقرر را ندارند، افرادی هستند که در گروه اقشار کم‌برخوردار قرار دارند. نکته حائز اهمیت این است که مطابق با نامه مذکور، این افراد حتی توان پرداخت 7 درصد سهم بیمه خود را هم ندارند. از‌این‌رو، لازم است از پرداخت حق بیمه معاف شوند و دولت 27 درصد سهم بیمه را برای این افراد پرداخت کند. لازم به ذکر است که منظور از نهادهای حمایتی، کمیته‌ امداد امام‌خمینی، سازمان بهزیستی کشور و بنیاد شهید و امور ایثارگران است.

 4-4. دهک درآمدی مشمولان

یکی دیگر از معیارهایی که می‌تواند در بهره‌مندی از معافیت بیمه‌ای مندرج در قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار مصوب 1388/5/18 مورد توجه قرار گیرد، این است که فرد مشمول در کدام‌یک از دهک‌های درآمدی قرار دارد. این موضوع از آنجا اهمیت دارد که افرادی که در دهک‌های درآمدی هشتم الی دهم هستند، نیاز به حمایت دولت در راستای پرداخت حق بیمه خود ندارند. به‌عبارت دیگر لزومی به برخورداری آنان از معافیت بیمه‌ای نیست؛ چرا‌که قادر به پرداخت حق بیمه خود خواهند بود. همچنین لازم است تا دهک‌های اول تا سوم، که قشر کم‌درآمد جامعه محسوب می‌شوند و تمکن مالی لازم برای پرداخت حق بیمه خود را ندارند، پرداخت حق بیمه تماماً بر‌عهده‌‌ دولت قرار گیرد. چرا‌که این افراد غالباً توان پرداخت حق بیمه خود را ندارند. سایر افراد با درآمد متوسط نیز در پنج سال ابتدایی میزان سهم بیمه پرداختی آنها هفت درصد تعیین گردد. پس از گذشت پنج سال از سنوات بیمه آنان، دیگر حق بیمه تماماً توسط خودشان پرداخت شود. علت این موضوع این است بررسی‌ها نشان می‌دهد، مدت زمان پنج سال، فرصت مناسب و کافی برای رونق کسب‌و‌کارهای مربوط به صنایع دستی خواهد بود [4]. لذا معافیت بیمه‌ای برای شاغلین صنایع دستی که در دهک چهارم الی هفتم قرار دارند، بیش از پنج سال ابتدایی لازم نمی‌باشد.

4-5. کسب موفقیت مشمولان در رویدادها و جشنواره‌های معتبر داخلی و بین‌المللی

یکی دیگر از مواردی که می‌تواند در برخورداری از معافیت بیمه‌ای مندرج در قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلین صنایع دستی شناسه‌دار مصوب 1388/5/18 مورد توجه واقع شود، کسب موفقیت مشمولان این قانون، در رویدادها و جشنواره‌های معتبر ملی و بین‌المللی است. به این صورت که چنانچه هر‌یک از شاغلین و هنرمندان مشمول قانون یاد شده، در یکی از رویدادها و جشنواره‌های ملی یا بین‌المللی معتبر حائز رتبه شود، دولت سهم بیشتری را در پرداخت حق بیمه این شخص پرداخت نماید. این موضوع از آن جهت دارای اهمیت است که می‌تواند نقش مؤثری در ایجاد انگیزه برای هنرمندان و شاغلین صنایع دستی ایفا کند. به‌عبارت دیگر، چنین امتیازی باعث می‌شود حمایت دولت شامل حال افرادی شود که در کار خود تلاش بر حرفه‌ای شدن می‌کنند و شایسته‌ تقدیر و کسب موفقیت در جشنواره‌ها و رویدادهای ملی و بین‌المللی هستند. البته لازم است وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی سالیانه فهرستی از جشنواره‌های مذکور را معرفی کرده و اطلاع‌رسانی لازم در این زمینه را انجام دهد. در جدول 5 با توجه به ملاک‌ها و معیارهایی که عنوان شد، دسته‌بندی مشمولان برای برخورداری از معافیت بیمه‌ای به‌طور مختصر نشان داده شده است.

جدول 5. نرخ‌بندی پیشنهادی برای نرخ بیمه سهم دولت و سهم هنرمندان و شاغلین صنایع دستی

مآخذ: نگارنده.

این دسته‌بندی منجر به آن می شود که میزان بالایی از بار مالی بر روی دوش دولت برای تداوم پوشش بیمه‌ای هنرمندان و شاغلین صنایع دستی کاهش یابد. از‌این‌رو، توان مالی دولت برای بیمه کردن افراد جدید از هنرمندان و شاغلین صنایع دستی افزایش خواهد یافت. بنابراین، دسته‌بندی مذکور باعث می‌شود، تا دولت ضمن کاهش منطقی تعداد افراد تحت پوشش بیمه، افراد جدیدی از هنرمندان و شاغلین صنایع دستی را بیمه کند.

5.جمع‌بندی و پیشنهادها

مهم‌ترین چالش بیمه کردن شاغلین و هنرمندان صنایع دستی و اجرایی‌سازی قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش، شاغلان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار کد‌دار مصوب 1388/5/18، نبود منابع پایدار جهت تأمین اعتبارات لازم است. علاوه‌بر‌این، به‌‌رغم افزایش نرخ بیمه سهم دولت از 7 درصد در قانون بیمه بازنشستگی، فوت و از کارافتادگی بافندگان قالی، قالیچه، گلیم و زیلو مصوب 1376/09/11 به 20 درصد در قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش، شاغلان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار کد‌دار مصوب 1388/5/18، همچنان منابعی برای تخصیص اعتبارات لازم تعیین نشد. همچنین، به‌دلیل یکسان بودن نرخ بیمه سهم دولت برای همه افراد تحت پوشش بیمه‌ شاغلین صنایع دستی و افزایش حداقل حقوق، سالیانه 30 درصد به میزان اعتبارات لازم برای پرداخت سهم دولت افزوده می‌‌شود. این در‌حالی است که همچنان تعداد بسیاری از هنرمندان و شاغلین صنایع دستی، تحت پوشش بیمه مذکور قرار نگرفته‌اند. از‌این‌رو لازم است تا با تعیین منابعی مشخص و پایدار برای تأمین مالی پوشش بیمه هنرمندان و شاغلین صنایع دستی و همچنین متناسب‌سازی نرخ بیمه سهم دولت برای این افراد بر‌اساس ضوابط و معیارهای مشخص، چالش‌های گفته شده را مرتفع کرد.

پیشنهاد اول: در راستای حل چالش فقدان منابع پایدار جهت تأمین اعتبارات لازم برای اجرای قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش، شاغلان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار کد‌دار مصوب 1388/5/18 از محل مالیات دریافتی از فروشگاه‌های صنایع دستی، پیشنهاد می‌شود ماده (3) قانون مذکور در قالب لایحه از‌سوی دولت به‌شرح زیر اصلاح شود:

ماده (3)- به‌منظور تأمین منابع مالی حق بیمه سهم دولت از تاریخ تصویب این قانون، مالیات پرداختی فروشگاه‌های اختصاصی صنایع دستی پس از اخذ توسط سازمان امور مالیاتی، تماماً به‌حساب خزانه واریز خواهد شد و عیناً به سازمان تأمین اجتماعی پرداخت می‌شود و در صورت عدم تکافوی دولت مکلف است مابه‌الاختلاف آن را حسب اعلام سازمان تأمین اجتماعی در بودجه سالیانه کشور منظور و کل سهم خود را به سازمان تأمین اجتماعی پرداخت کند.

پیشنهاد دوم: در راستای ایجاد درآمد پایدار به‌منظور تأمین اعتبارات لازم برای اجرای قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش، شاغلان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار کد‌دار مصوب 1388/09/22، لازم است تا ضمن حذف ماده (11) آیین‌نامه اجرایی این قانون،‌ ماده (12) این آیین‌نامه نیز در قالب لایحه از‌سوی دولت‌ به‌شرح زیر اصلاح شود:

ماده (12)- سازمان برنامه و بودجه کل کشور موظف است تا بر‌اساس پیشنهاد وزارتخانه‌های تعاون، کار و رفاه اجتماعی و میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، اعتبار لازم برای اجرای قانون را در لوایح بودجه سالیانه پیش‌بینی کند. همچنین سازمان تأمین اجتماعی متناسب با اعتبار پیش‌بینی شده و تعداد افراد معرفی‌ شده توسط وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی موظف به بیمه کردن مشمولان می‌باشد.

پیشنهاد سوم: در راستای اصلاح یکسان بودن نرخ بیمه سهم دولت و افراد بیمه شده، پیشنهاد می‌شود ماده (1) قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش، شاغلان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار کد‌دار مصوب 1388/09/22 به‌شرح زیر اصلاح و تبصره‌های «6 و 7» به آن الحاق شود:

ماده (1)- از تاریخ ابلاغ این قانون، استادکاران و کارگران قالی و فرش دستباف بدون کارفرما و با کارفرما، شاغل در کارگاه‌های خانگی قالی و فرش و یا تحت پوشش تعاونی‌های قالی و فرش و مجتمع‌های کوچک و بزرگ مربوطه و همچنین شاغلان صنایع دستی خانگی و غیر آن در گروه‌های مصوب شناسه‌دار (کد‌دار) صنایع دستی ایران که به‌صورت تمام‌وقت به مشاغل یاد شده اشتغال دارند، تحت پوشش بیمه تأمین اجتماعی قرار می‌گیرند. به‌مدت پنج سال از زمان انعقاد قرار‌داد بیمه، بیست‌ درصد (20%) سهم دولت و هفت درصد (7%) سهم بیمه شده خواهد بود و پس از آن، بیست‌و‌هفت درصد (27%) سهم بیمه، تماماً به عهده بیمه شده خواهد بود. در صورت وجود کارفرما با پرداخت سه درصد (3%) سهم کارفرما بیمه یاد شده بیمه بیکاری نیز خواهد بود.

تبصره «6»- دولت موظف است بیست‌و‌هفت درصد (27%) سهم بیمه افراد زیر را تا زمان بازنشستگی، تماماً پرداخت کند:

الف) افراد تحت پوشش سازمان بهزیستی کشور،

ب) افراد تحت پوشش کمیته ‌امداد امام خمینی (ره)،

ج) افراد ذیل دهک‌های در آمدی اول تا سوم،

د) زنان سرپرست خانوار،

ه) افراد حائز رتبه و موفقیت در رویدادها و جشنواره‌های معتبر ملی و بین‌المللی حوزه صنایع دستی.

تبصره «7»- افراد ذیل دهک‌های درآمدی هشتم تا دهم، بیست‌و‌هفت درصد (27%) سهم بیمه را تماماً پرداخت می‌‌کنند و معافیت بیمه‌ای این قانون شامل حال این افراد نمی‌شود.

پیشنهاد چهارم: در راستای حل مشکل نامناسب بودن حداکثر سن مشمولان پیشنهاد می‌شود ماده (6) آیین‌نامه اجرایی قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش، شاغلان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار کد‌دار مصوب 1388/09/22 به‌شرح زیر اصلاح شود:

ماده (6)- حداقل سن افراد واجد شرایط برای انعقاد قرارداد بیمه موضوع این آیین‌نامه، پانزده سال تمام و حداکثر پنجاه‌و‌پنج سال تمام است.

پیشنهاد پنجم: پیرو افزایش حداکثر سن برای بیمه کردن شاغلین و هنرمندان صنایع دستی، و به‌منظور‌ تسهیل شرایط بیمه کردن هنرمندان و شاغلین بالای پنجاه‌و‌پنج سال صنایع دستی، پیشنهاد می‌شود ماده (7) آیین‌نامه اجرایی قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش، شاغلان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار کد‌دار مصوب 1388/09/22 به‌شرح زیر اصلاح شود:

ماده (7)- شرایط لازم برای بیمه متقاضیانی که بیش از پنجاه‌و‌پنج سال سن دارند، به‌شرح زیر تعیین می‌شود:

الف) در زمان تقاضا سن آنان بیش از شصت سال نباشد.

ب) بین پذیرش تقاضا توسط سازمان تأمین اجتماعی و پرداخت یک‌جا بیش از دو ماه فاصله نباشد.

ج) هر فرد می‌تواند دو بار متقاضی استفاده از امکان پرداخت یک‌جا شود.