خلاصه مدیریتی

• بیان/ شرح مسئله

طی سالیان اخیر مؤسسات و نهادهای گوناگون ملی و بین‌المللی سعی کرده‌اند که روش‌ها و معیارهایی را جهت ارزیابی وضعیت محیط زیست ارائه کنند. برخی از این روش‌ها نظیر شاخص عملکرد محیط زیستی و ردپای بوم شناختی صرفاً به مسائل و عملکرد محیط زیستی کشورها توجه داشته است؛ اما برخی روش‌های دیگر نظیر شاخص اهداف توسعه پایدار و شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی با الهام از مفهوم توسعه پایدار علاوه‌بر معیارهای محیط زیستی به ملاحظات اجتماعی،‌ اقتصادی و مدیریتی جهت رتبه‌بندی کشورها نظر داشته‌اند. برخی روش‌های سنجش نیز نظیر شاخص عملکرد تغییر اقلیم و شاخص ابتکار جهانی سازگاری نوتردام فقط یک محور یا معضل محیط زیستی نظیر تغییرات اقلیمی را مورد ارزیابی قرار داده است. فارغ از صحت و دقت روش‌های نمره‌گذاری‌ها و رتبه‌بندی‌های شاخص‌های بین‌المللی مذکور، اطلاع از وضعیت کشور در این شاخص‌ها و امتیاز و رتبه کشور در زیرشاخص‌های مربوطه دارای اهمیت است.

• نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

در شاخص عملکرد محیط ‌زیستی در سال 2024 رتبه ایران تاحدی بهبود یافته و از رتبه 133 در سال 2022 به 112 ارتقا پیدا کرده است. در بخش سلامت انسانی کشور ایران در زیرگروه‌های بهداشت و آب شرب و مدیریت پسماند رتبه نسبتاً مطلوب‌تری را کسب نموده، اما در در فلزات سنگین (سرب) رتبه بسیار نامناسب 156 را کسب کرده است. در این بخش، ایران وضعیت بهتری نسبت به کشورهای مصر و عربستان داشته، اما یک رتبه از ترکیه پایین‌تر است. در بخش سرزندگی بوم سازگان‌، کشور ایران صرفاً در زیرگروه شیلات رتبه مناسبی (63) کسب کرده است، اما در زیرگروه کشاورزی به‌ویژه نماگر عملکرد نسبی محصول وضعیت مطلوبی ندارد. در این بخش مصر و عربستان بالاتر از ایران هستند، اما ترکیه وضعیت مناسبی ندارد. در بخش خط‌مشی اقلیمی، ایران به‌دلایلی نظیر نرخ رشد بالای انتشار گازهای گلخانه‌ای رتبه نامناسب 132 را کسب کرده که در مقایسه با رتبه ایران در دو بخش دیگر به‌طور معنی‌داری پایین‌تر است و همین باعث تنزل رتبه ایران در شاخص کل عملکرد محیط زیستی شده است.  

کشور ایران در شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی ذیل زیرشاخص سرمایه طبیعی، رتبه نامطلوب 146 را کسب کرده و مصر پایین‌تر از ایران قرار گرفته است. در مقابل عربستان و ترکیه با رتبه‌های 97 و 73 وضعیت مناسب‌تری دارند. همچنین، در زیرشاخص مدیریت و بهره‌وری منابع نیز ایران با نمره 18/9 کمترین نمره را در بین کشورهای جهان کسب کرده است؛ هرچند کشورهای عربستان، مصر و ترکیه نیز در این زیرشاخص وضعیت نامطلوبی دارند. این مسئله بیانگر عدم توجه به مدیریت صحیح منابع در کشور ما و برخی دیگر از کشورهای منطقه است.

مقایسه سرانه ردپای بوم شناختی و ظرفیت زیستی در بخش‌های مختلف نشان می‌دهد که ایران در بخش‌های زمین زراعی و چراگاه فراتر از ظرفیت زیستی خود ردپا داشته و در مقابل در بخش ماهی‌گیری و جنگل کمتر از ظرفیت زیستی خود بهره‌برداری کرده است و در وضعیت پایداری قرار دارد. مقایسه نسبت ردپای بوم شناختی به ظرفیت زیستی با و بدون احتساب ردپای کربن کشورهای دیگر با ایران نشان می‌دهد که ترکیه و عربستان در وضعیت ناپایدارتری در مقایسه با ایران قرار دارند، اما مصر در شرایط پایدارتری قرار دارد.

در شاخص عملکرد تغییر اقلیم، ایران در معیارهای انتشار گازهای گلخانه‌ای، انرژی‌های تجدیدپذیر، و مصرف انرژی رتبه بسیار پایین و در سیاست‌های اقلیمی رتبه پایین را کسب کرده و در‌مجموع رتبه کلی ایران بسیار پایین ارزیابی شده و عربستان سعودی تنها کشوری است که در این دسته‌بندی رتبه نامطلوب‌تری کسب کرده است. در مقایسه با سال گذشته، ایران توانسته توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر خود را بهبود بخشد و به همین علت، این تنها شاخصی است که ایران در آن وضعیت مناسب‌تری داشته است.

در شاخص ابتکار جهانی سازگاری نوتردام امتیاز آسیب‌پذیری پایین و امتیاز آمادگی بالا ایران را در ربع پایین سمت راست ماتریس شاخص قرار می‌دهد. درواقع چالش‌های سازگاری همچنان وجود دارد، اما ایران موقعیت نسبتاً خوبی برای سازگاری دارد. عربستان سعودی و ترکیه نیز در ماتریس مشابه ایران در ربع پایین سمت راست قرار دارند؛ با این تفاوت که آمادگی مقابله بالاتری دارند و کشور مصر هرچند از منظر آسیب‌پذیری شرایطی شبیه ایران دارد، اما از منظر آمادگی به‌طور معنی‌داری پایین‌تر است و در ربع پایین سمت چپ ماتریس قرار می‌گیرد.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

گزارش حاضر ضمن بررسی روش‌ها و شاخص‌های مختلف بین‌المللی طی سالیان اخیر جهت ارزیابی عملکرد و وضعیت محیط زیستی کشورها، تصویری از وضعیت و جایگاه محیط زیستی ایران را در سطح جهان و منطقه مورد ارزیابی قرار داده است. این احتمال وجود دارد که اطلاعات و امتیازهای ارائه شده در شاخص‌های بین‌المللی در‌خصوص کشور ایران با صحت و دقت کافی نباشد و چه‌بسا در برخی موارد با سوگیری هم همراه باشد. در این شرایط انتظار می‌رود سازمان حفاظت محیط زیست با همکاری دستگاه‌های اجرایی و دستگاه‌های نظارتی نسبت به رصد مستمر وضعیت محیط زیستی کشور با استفاده از شاخص‌های کمّی و سنجش‌پذیر متناسب با الگوی پیشرفت بومی در قالب گزارش‌های سالیانه شفاف اقدام کند. با توجه به ارزیابی شاخص‌های مورد بررسی در مطالعه حاضر، می‌توان از پارامترهایی نظیر تغییرات اقلیمی، سلامت محیط زیستی، سرمایه طبیعی، مدیریت و بهره‌وری منابع، رد‌پای بوم شناختی و همچنین ظرفیت زیستی به‌عنوان سنجه‌های ارزیابی وضعیت کشور استفاده کرد.

1. مقدمه

یکی از مسائل مهم در حوزه محیط زیست برآورد کمّی صحیح از وضعیت محیط زیست در سطح جهانی و ملی است. در این راستا، طی سالیان اخیر مؤسسات و نهادهای گوناگون ملی و بین‌المللی سعی کرده‌اند که شاخص‌ها و معیارهایی را جهت سنجش عملکرد محیط زیستی کشورها ارائه کنند. برخی از این روش‌ها سعی کرده‌اند زیرشاخص‌هایی را در حوزه‌های مختلف محیط زیستی تعیین کرده و براساس آنها امتیازدهی را انجام دهند که خروجی آن اغلب یک نمره نهایی برای هر کشور است که بر‌مبنای آن کشورها رتبه‌بندی می‌شوند. برخی روش‌های دیگر نیز با الهام از مفهوم توسعه پایدار علاوه‌بر معیارهای محیط زیستی به ملاحظات اجتماعی،‌ اقتصادی و مدیریتی جهت رتبه‌بندی کشورها نظر داشته‌اند. کشور ایران طی سالیان اخیر با معضلات مختلف محیط زیستی نظیر آلودگی هوا، فرونشست زمین و تغییرات آب‌و‌هوایی روبه‌رو بوده است. در این راستا، استفاده از روش‌های مختلف سنجش عملکرد محیط زیستی موجب می‌شود که بتوان تاحدی به تصویر واضحی از وضعیت گذشته و حال محیط زیست در ایران دست یافت.

آگاهی از وضعیت موجود کشور در شاخص‌های مرتبط با حوزه محیط ‌زیست و مقایسه آن با نمره و جایگاه کشور در شاخص‌های مذکور طی سالیان قبل و همچنین توجه به جایگاه کشور در شاخص‌های زیست‌محیطی در قیاس با کشورهای دیگر می‌تواند در زمینه پایش عملکرد و ارزیابی اثربخشی اقدامات و سیاستگذاری‌های انجام‌ شده در حوزه محیط ‌زیست مؤثر باشد. با توجه به آنچه مورد اشاره قرار گرفت، شناخت و انتخاب کشورهای مورد مقایسه در جهت شناسایی چالش‌ها، فرصت‌ها و موانع موجود پیش روی کشور و همچنین سنجش عملکرد و اقدامات انجام گرفته در حوزه محیط ‌زیست از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در این میان معیارهایی نظیر قرارگیری در موقعیت جغرافیایی نسبتاً مشابه، شاخص‌های توسعه انسانی، ویژگی‌های جمعیتی، مساحت و مذهب رسمی می‌تواند به‌منظور شناسایی کشورهای مورد بررسی مدنظر قرار گیرد. در پژوهش حاضر به تبعیت از گزارش تهیه شده در سال 1401، کشورهای عربستان سعودی، ترکیه و مصر به‌عنوان کشورهای مورد مقایسه در حوزه شاخص‌های مرتبط با محیط‌ زیست انتخاب شده‌اند که در ادامه دلایل این انتخاب توضیح داده شده است.

الف) موقعیت جغرافیایی: نظر به قرارگیری جمهوری اسلامی ایران در کشورهای عضو خاورمیانه و شمال آفریقا (منا)، انتخاب کشوری از این محدوده جغرافیایی می‌تواند شرایط مشابهی از نظر جغرافیایی و به‌دنبال آن شرایط آب‌و‌هوایی و همچنین فرصت‌ها و چالش‌های منطقه‌ای مشابه را فراهم آورد. در این راستا، انتخاب کشورهایی با شرایط مختلف نظیر مرز مشترک (ترکیه)، قرارگیری در کشورهای خاورمیانه (عربستان سعودی) و همچنین واقع شدن در منطقه شمال آفریقا (مصر) می‌تواند نمونه‌های مناسب منطقه‌ای جهت مقایسه پیش روی پژوهشگران قرار دهد.

ب) جمعیت: تأثیرگذاری ویژگی‌های جمعیتی باعث شده است تا این پارامتر به‌عنوان یکی از معیارهای انتخاب کشورهای مورد مقایسه در حوزه‌های مختلف مدنظر قرار گیرد. بر‌اساس برآورد انجام‌ شده توسط درگاه ملی آمار در سال 400، جمعیت کشور در سال 1402 به 85,329,000 نفر رسیده است. در این راستا، ترکیه با جمعیتی بالغ‌بر 84,980,000 نفر در سال 2022 و مصر با جمعیت 116,538,210 نفر در سال 2024 دارای شرایط مشابه ایران هستند [1].

ج) مساحت: با توجه به وسعت کشورهای عربستان (2,150,000 کیلومتر مربع)، ترکیه (783,562 کیلومتر مربع) و مصر (1,002,450 کیلومتر مربع) که نسبت به سایر کشورهای منطقه از مشابهت بیشتری با جمهوری اسلامی ایران (1,648,195 کیلومتر مربع) برخوردار هستند، مساحت نیز از دیگر پارامترهای تعیین کننده در انتخاب کشورهای مورد مطالعه در پژوهش حاضر بوده است.

گزارش حاضر سعی کرده است با بهره‌گیری از شاخص‌های بین‌المللی تصویری از وضعیت و جایگاه محیط زیستی کشور ارائه کند. در این راستا، ابتدا 6 شاخص عملکرد محیط زیستی، شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی، شاخص‌های محیط زیستی اهداف توسعه پایدار، ردپای بوم شناختی و ظرفیت زیستی، شاخص عملکرد تغییر اقلیم و شاخص ابتکار جهانی سازگاری نوتردام معرفی شده و سپس جایگاه ایران با کشورهای عربستان سعودی، مصر و ترکیه مورد مقایسه و ارزیابی قرار گیرد.

2.پیشینه پژوهش

این مرکز پیش از این در برخی گزارش‌ها به بررسی عملکرد محیط زیستی ایران در سطح بین‌الملل پرداخته است. گزارش «بررسی تطبیقی ساختار شاخص عملکرد محیط زیستی (EPI) در سال 2020 با تأکید بر جایگاه ایران» با شماره مسلسل 17622 در سال 1400 به بررسی شاخص جهانی عملکرد محیط زیستی طی سال‌های 2006 تا 2020 با تمرکز بر جایگاه کشور ایران پرداخته و تغییر اجزا و مؤلفه‌های این شاخص را در دوره‌های مختلف مورد واکاوی قرار داده است. در‌نهایت جایگاه ایران در گزارش‌های مربوطه طی سالیان مختلف بررسی شده و پس از استخراج نقاط ضعف در عملکرد محیط زیستی، پیشنهادهایی جهت ارتقای جایگاه کشور ارائه شده است [2]. در گزارش دیگری با عنوان «بررسی شاخص‌های ملی و بین‌المللی سنجش عملکرد محیط زیستی و تحلیل جایگاه ایران» با شماره مسلسل 18597 در سال 1401 نیز ابتدا روش‌های مختلف ملی و بین‌المللی سنجش عملکرد محیط زیستی بررسی شده و سپس جایگاه ایران در شاخص‌های بین‌‌المللی ارزیابی شده است. در پایان این گزارش پیشنهاد شده است روش جامع ملی سنجش عملکرد محیط زیستی با شاخص‌هایی شفاف و سنجش پذیر ایجاد شود. علاوه‌بر این ضروری است سازمان حفاظت محیط زیست به‌طور سالیانه براساس این روش ملی سنجش عملکرد، امتیاز محیط زیستی کشور در بخش‌های مختلف را برآورد و منتشر کند [3].

3. نگاهی به شاخص‌های بین‌المللی ارزیابی وضعیت و عملکرد محیط زیستی کشورها

در حال حاضر یکی از مهم‌ترین مسائل مطرح در سطح جهانی و ملی در بسیاری از کشورهای دنیا مسائل محیط زیستی هستند و تاکنون کنفرانس‌ها و نشست‌های بین‌المللی مهمی در این خصوص برگزار شده و کشورها به معاهدات و کنوانسیون‌های متعددی برای جلوگیری از بدتر شدن وضعیت محیط زیست جهانی متعهد شده‌اند. داشتن اطلاعات کافی از وضعیت محیط زیست کشورها و بررسی روند تغییرات محیط زیستی یکی از موضوع‌های مورد توجه مجامع جهانی طی سال‌های اخیر بوده است. این موضوع در شناخت و درک صحیح از وضعیت موجود برای تعیین تغییرات لازم در نحوه مدیریت و ارائه برنامه‌های مدیریتی نقش بسیار مهمی ایفا می‌کند. به این دلیل تاکنون شاخص‌های محیط زیستی متعددی نیز برای نظارت بر فرایندهای تخریب محیط زیست ازسوی سازمان ملل متحد و نهادهای علمی مختلف توسعه داده شده است. این شاخص‌ها موجب می‌شوند که هر کشور نگاه دقیقی نسبت به وضعیت و عملکرد محیط زیستی خود در عرصه‌های مختلف پیدا کرده و نقاط قوت و ضعف خود را شناسایی کند. علاوه‌براین، شاخص‌های محیط زیستی در بعد کلان جهانی تصویر جامعی از وضعیت محیط زیست جهانی و جایگاه کشورهای مختلف فراهم می‌کند. در این بخش سعی شده است شاخص‌های مختلف بین‌المللی که طی سالیان اخیر به سنجش عملکرد محیط زیستی کشورها پرداخته‌اند معرفی شوند. 

3-1. شاخص عملکرد محیط زیستی

یکی از مهم‌ترین شاخص‌های محیط زیستی که در حال حاضر به‌صورت گسترده ملاک مقایسه کشورها بوده و درخصوص حفاظت از محیط زیست به صورت دوسالیانه منتشر می‌شود، شاخص عملکرد محیط زیستی(EPI) است که با همکاری مرکز قوانین و سیاست‌های زیست‌محیطی دانشگاه ییل و مرکز بین‌المللی شبکه اطلاعات علوم زمین دانشگاه کلمبیا ازسوی مجمع جهانی اقتصاد تهیه می‌شود. از سال 2006 تاکنون 10 گزارش به‌طور دو‌سالیانه منتشر شده است که تقریباً در هر گزارش تغییراتی در ساختار، شاخص‌ها، وزن شاخص‌ها، نحوه محاسبه و تعداد کشورها با توجه به دسترسی اطلاعات و تغییر دیدگاه و تعمیق درک مسائل محیط زیستی مشاهده می‌شود. اصلاح نسخه‌ها و تغییرات در آنها به‌منظور ایجاد مجموعه داده‌های موجود جدید، درک علمی بین‌رشته‌ای و فرارشته‌ای و قضاوت‌های تخصصی و کل‌نگر برای اصلاح و بهبود شاخص عملکرد محیط زیستی انجام شده است. هدف از انتشار این گزارش دوسالیانه، گوشزد کردن وضعیت محیط زیست کشورها و جهان به سیاستگذاران عرصه‌های مختلف است. همچنین گزارش شاخص عملکرد محیط زیستی به‌دلیل کمک به کشورها به‌منظور ادامه روند در شاخص‌هایی با عملکرد مثبت و تغییر رویکردها و اتخاذ تصمیم‌ها و راهکارهایی برای برون‌رفت از شاخص‌هایی که عملکرد مناسبی در آنها نداشته‌اند، از اهمیت بالایی برخوردار است [3]. روش محاسبه شاخص عملکرد محیط زیستی در سال 2024 در جدول 1 نشان داده شده است. هرچند تا سال 2020 دو هدف اصلی سلامت محیط زیستی و سرزندگی اکوسیستم جهت سنجش مدنظر قرار داشت، اما از سال 2022 علاوه‌بر دو هدف فوق، خط‌مشی اقلیمی به‌عنوان یک هدف اصلی اضافه شده است، البته در گزارش 2020 تغییر اقلیم به‌عنوان یک زیرگروه ذیل سرزندگی اکوسیستم مدنظر قرار گرفته بود. هرچند زیرگروه‌های ذیل اهداف تغییرات ناچیزی داشته‌اند و همچنان 11 زیرگروه مورد محاسبه قرار می‌گیرند، اما وزن‌دهی‌های انجام شده در برخی موارد تغییر یافته است. نماگرهای مربوطه نیز از 40 نماگر به 57 نماگر افزایش یافته که این افزایش بیشتر مربوط به بخش سرزندگی اکوسیستم بوده است [4].

جدول 1. نحوه محاسبه شاخص عملکرد محیط زیستی، ‌شاخص‌ها و وزن‌دهی‌های مربوطه (2024)

ماخذ: [4].

3-2. شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی

شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی، رقابت‌پذیری واقعی کشورها را اندازه گیری می‌کند. رقابت‌پذیری پایدار به‌معنای توانایی تولید و حفظ ثروت فراگیر بدون کاهش توانایی آینده برای حفظ یا افزایش سطح ثروت فعلی است. این شاخص بر‌اساس 196 شاخص برآورد می‌شود که از منابع معتبر (نظیر بانک جهانی، نهادهای سازمان ملل متحد و صندوق بین‌المللی پول) استخراج شده است و در پنج محور اصلی گروه‌بندی شده‌اند. شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی بر‌اساس آخرین داده‌های عملکرد موجود و روندهای 10 سال گذشته محاسبه می‌شود. در هر محور نمره از صفر تا صد منظور می‌شود که 100 به‌معنای بهترین وضعیت و صفر بدترین وضعیت را نشان می‌دهد. این شاخص از سال 2012 به‌طور سالیانه در‌خصوص کشورهای مختلف محاسبه می‌شود و بر این اساس کشورهای جهان رتبه‌بندی می‌شوند. 6 محور اصلی در این شاخص دارای اهمیت یکسان هستند که شامل:‌

1. سرمایه طبیعی: محیط طبیعی، از‌جمله در دسترس بودن منابع، و سطح تخریب آن منابع.
2. سرمایه اجتماعی: سلامت، امنیت، آزادی، برابری و رضایت از زندگی، تسهیل‌کنندگی در توسعه.
3. بهره‌وری منابع: کارایی استفاده از منابع موجود به‌عنوان اندازه‌گیری رقابت‌پذیری عملیاتی در جهانی با محدودیت منابع.
4. سرمایه فکری: توانایی تولید ثروت و شغل از طریق نوآوری و صنایع با ارزش‌ افزوده در بازارهای جهانی.
5. عملکرد حکمرانی: ایجاد چارچوبی برای تولید ثروت پایدار از طریق تخصیص منابع، زیرساخت‌ها، بازار و هدایت ساختار اشتغال است.
6. پایداری اقتصادی: نشان‌دهنده توانایی تولید ثروت از طریق توسعه اقتصادی پایدار است که از همه پتانسیل‌ها استفاده می‌کند.

شکل 1. چارچوب ارزیابی رقابت‌پذیری پایدار 

ماخذ:[5].

از محورهای 6‌گانه فوق دو محور سرمایه طبیعی و بهره‌وری منابع به‌طور مستقیم با محیط زیست مرتبط است. سرمایه طبیعی ترکیبی از اندازه، جمعیت، جغرافیا، آب‌و‌هوا، تنوع زیستی و در دسترس بودن منابع طبیعی (تجدیدپذیر و غیر‌قابل تجدید) و همچنین سطح تخریب منابع موجود است. مجموعه این عوامل و میزان کاهش منابع تجدید‌ناپذیر ناشی از فعالیت‌های انسانی و تغییرات اقلیمی نشان‌دهنده پتانسیلی برای رفاه مردم و اقتصاد یک ملت در آینده است. شاخص‌های مورد استفاده شامل شاخص‌های آب، جنگل و تنوع زیستی، شاخص‌های کشاورزی، تخریب زمین و بیابان‌زایی، مواد معدنی و منابع انرژی و شاخص‌های آلودگی است. در‌خصوص بهره‌وری منابع نیز هر‌چه یک ملت از منابع (طبیعی، انسانی، مالی) کارآمدتر استفاده کند، کشور قادر به تولید ثروت بیشتری است. علاوه‌بر این، راندمان بالاتر به‌معنای اثرات منفی کمتر ناشی از مصرف منابع (غذا، انرژی، آب، مواد معدنی) است. شاخص‌های مورد استفاده در این بخش شامل میزان و کارایی آب مصرفی، میزان مصرف انرژی، شدت و نوع منابع انرژی مصرفی، میزان انتشار و شدت تغییرات آب‌و‌هوا و همچنین مصرف برخی مواد خام است [6].

شکل 2. زیرشاخص‌های سرمایه طبیعی و بهره‌وری منابع در شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی

ماخذ:[4].

3-3. ردپای بوم شناختی و ظرفیت زیستی

ردپای بوم شناختی درصدد آن است که تقاضای انسانی را با عرضه و ظرفیت طبیعت بسنجد. در سمت تقاضا، ردپای بوم شناختی تمام دارایی‌های بوم شناختی را که یک جمعیت برای تولید منابع طبیعی مصرفی (شامل مواد غذایی و فیبرهای گیاهی، محصولات دام و ماهی، الوار و سایر محصولات جنگلی، فضا برای زیرساخت‌های شهری) و جذب آلاینده‌ها و پسماندهای آن نیاز دارد، اندازه‌گیری می‌کند. به‌طور معمول ردپای بوم شناختی شامل مصرف زمین‌های زراعی، مراتع و چراگاه‌ها، سطوح ماهی‌گیری، زمین‌های مسکونی، مناطق جنگلی مورد بهره‌بردای و ردپای کربن می‌شود. در سمت عرضه، ظرفیت زیستی یک شهر، ایالت یا کشور نشان‌دهنده بهره‌وری دارایی‌های بوم شناختی آن (از‌جمله زمین‌های زراعی، چراگاه، زمین‌های جنگلی، زمین‌های ماهی‌گیری و زمین‌های ساخته شده) است. این مناطق، به‌ویژه اگر برداشت نشده باقی بمانند، می‌توانند برای جذب آلاینده‌هایی که تولید می‌کنیم، به‌ویژه انتشار کربن ناشی از سوزاندن سوخت‌های فسیلی، مفید باشند. هم ردپای بوم شناختی و هم ظرفیت زیستی در هکتارهای جهانی بیان می‌شود؛ هکتارهایی که در سطح جهانی با میانگین بهره‌وری جهانی قابل مقایسه هستند. ردپای بوم شناختی هر شهر، ایالت یا ملت را می‌توان با ظرفیت زیستی آن یا جهان مقایسه کرد. اگر ردپای بوم شناختی جمعیت از ظرفیت زیستی منطقه بیشتر شود، آن منطقه با کمبود ظرفیت زیستی مواجه می‌شود. تقاضای این کشور برای کالاها و خدماتی که زمین و دریاهایش می‌توانند ارائه دهند از آنچه بوم سازگان‌های منطقه می‌توانند بازسازی کنند، بیشتر است؛ که به این وضعیت «کسری ظرفیت زیستی»می‌گویند. منطقه‌ای با کمبود بوم شناختی با واردات، نقد کردن دارایی‌های زیست محیطی خود (مانند صید بی‌رویه یا جنگل‌زدایی)، و/ یا انتشار دی اکسید کربن در جو، تقاضا را برآورده می‌کند. اگر ظرفیت زیستی منطقه‌ای بیش از ردپای بوم شناختی آن باشد، دارای ذخیره زیست ظرفیتی است. شبکه جهانی ردپا به‌همراه دانشگاه یورک بنیاد داده ردپا را ایجاد کرده که هدف آن ایجاد حساب‌های ملی ردپای اکولوژیک و ظرفیت زیستی است [7].

شکل 3. بخش‌های مختلف ردپای بوم شناختی و ظرفیت زیستی

ماخذ:[7].

3-4. شاخص عملکرد تغییر اقلیم

شاخص عملکرد تغییر اقلیم یک ابزار نظارتی برای رصد عملکرد حفاظت از اقلیم در 63 کشور و اتحادیه اروپاست که از سال 2005 منتشر می‌شود. هدف این شاخص افزایش شفافیت در سیاست‌های بین‌المللی اقلیمی است که امکان مقایسه تلاش‌های حفاظت از اقلیم و پیشرفت‌های حاصله کشورها را فراهم می‌کند. عملکرد حفاظت از اقلیم در این کشورها که درمجموع 92 درصد از انتشار گازهای گلخانه‌ای جهانی را تشکیل می‌دهند، در چهار دسته انتشار گازهای گلخانه‌ای، انرژی‌های تجدیدپذیر، مصرف انرژی و سیاست اقلیمی ارزیابی می‌شود. حدود 80 درصد از ارزیابی عملکرد کشورها بر‌اساس داده‌های کمّی آژانس بین‌المللی انرژی، پریمپ، سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (فائو) و موجودی‌های ملی انتشار ارائه شده به کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد در مورد تغییر اقلیم است. 20 درصد باقی‌مانده ارزیابی بر‌اساس تحلیل سیاست‌های ملی و بین‌المللی اقلیمی کشورهاست. طبعاً داده‌های این قسمت کیفی است و رتبه‌بندی براساس عملکرد ارائه شده توسط کارشناسان سیاست اقلیمی و انرژی از کشورهای ارزیابی شده انجام می‌شود. جدول 2 نماگرهای چهار‌گانه و زیرمعیارهای چهارده‌گانه ارزیابی و ضریب تأثیرشان در نمره عملکرد نهایی را نشان می‌دهد. کشورها براساس نمره خود در پنج دسته خیلی بالا (100-80)، بالا (80-60)، متوسط (60-50)، کم (50-40) و خیلی کم (کوچک‌تر از 40) طبقه‌بندی می‌شوند [8].

جدول 2. نماگرها و زیرنماگرهای شاخص عملکرد تغییر اقلیم

ماخذ:[8].

3-5. شاخص ابتکار جهانی سازگاری نوتردام

شاخص ابتکار جهانی سازگاری نوتردام، یک ابزار اندازه‌گیری است که به دولت‌ها، مشاغل و جوامع کمک می‌کند تا خطرات تشدید شده توسط تغییرات آب‌و‌هوایی مانند ازدحام بیش از حد، ناامنی غذایی، زیرساخت‌های ناکافی و درگیری‌های داخلی را بررسی کنند. این شاخص از سال 1995 از داده‌های بیست‌ساله در 45 شاخص استفاده می‌کند تا سالیانه بیش از 190 کشور را براساس سطح آسیب‌پذیری آنها و تمهید آنها برای اجرای موفقیت‌آمیز راه‌حل‌های سازگاری اقلیمی رتبه‌بندی کند. شاخص سازگاری نوتردام جهت ارزیابی کشورها دو معیار اصلی آسیب‌پذیری و آمادگی سازگاری آن کشور را مدنظر قرار می‌دهد. معیار آسیب‌پذیری در سه محور مواجهه، حساسیت و ظرفیت انطباق در 6 نماگر سلامت، غذا، زیست‌بوم، سکونتگاه، آب و زیرساخت و معیار آمادگی در سه نماگر مؤلفه‌های اقتصادی، حکمرانی و اجتماعی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. همان‌گونه که در شکل 5 مشخص است در هر 6 نماگر ذیل آسیب‌پذیری 6 زیرنماگر مورد سنجش قرار می‌گیرد که 2 شاخص مربوط به مواجهه‌، 2 شاخص مربوط به حساسیت و 2 شاخص مربوط به ظرفیت انطباق است. در معیار آمادگی نیز در دو نماگر حکمرانی و اجتماعی 4 زیرنماگر و در اقتصادی یک زیرنماگر مورد بررسی قرار می‌گیرد. در جدول 3 کلیه زیرنماگرهای مربوطه در هر نماگر به تفکیک ارائه شده است [9].

شکل 4 چارچوب کلی شاخص سازگاری نوتردام

ماخذ:[9].

جدول 3. زیرنماگرهای شاخص سازگاری نوتردام 

ماخذ:[9]

وضعیت کشورها در شاخص سازگاری نوتردام را می‌توان در ماتریس دو محوره آمادگی و آسیب‌پذیری مورد ارزیابی و مقایسه قرار داد. بر این اساس کشورها به چهار دسته کلی زیر تقسیم می‌شوند:

1. آمادگی بالا و آسیب‌پذیری پایین: این کشورها گرچه هنوز نیاز به سازگاری دارند (نمره آسیب‌پذیری کاملی ندارند)، اما احتمالاً برای انجام این کار موقعیت خوبی داشته باشند.
2. آمادگی بالا و آسیب‌پذیری بالا: این کشورها نیاز به سازگاری زیادی دارند، اما آماده واکنش لازم هستند. ممکن است بخش خصوصی در اینجا بیشتر از کشورهایی که آمادگی کمتری دارند، در سازگاری شرکت کند.
3. آمادگی پایین و آسیب‌پذیری پایین: در این کشورها هرچند ممکن است آسیب‌پذیری نسبتاً کم باشد، اما سازگاری آنها ممکن است به‌دلیل آمادگی کمتر به تأخیر بیفتد.
4. آمادگی پایین و آسیب‌پذیری بالا: این کشورها هم نیاز زیادی به سرمایه‌گذاری برای بهبود آمادگی دارند و هم فوریت زیادی برای اقدام سازگاری دارند.

شکل 5. ماتریس شاخص ابتکار جهانی سازگاری نوتردام 

ماخذ:[9].

امتیاز یک کشور در این شاخص طبق معادله زیر محاسبه می‌شود:

[1+ (آسیب پذیری)-(آمادگی)] *50

بین شاخص ابتکار جهانی سازگاری نوتردام و تولید ناخالص داخلی سرانه کشورها معمولاً هم‌بستگی وجود دارد. در این راستا، نمره ابتکار جهانی سازگاری نوتردام تعدیل شده براساس تولید ناخالص ارائه شده است. این نمره براساس فاصله نمره محاسبه شده یک کشور و مقدار مورد انتظار آن بر‌اساس رگرسیون شاخص و تولید ناخالص داخلی تعریف می‌شود. در این امتیاز مقادیر مثبت بیانگر آسیب‌پذیری کمتر و آمادگی بالاتر از حد انتظار برای یک کشور است.

4.نگاهی به جایگاه ایران در شاخص‌های محیط زیستی

در این بخش از گزارش سعی شده است براساس شاخص‌های محیط زیستی ارائه شده در بخش قبل وضعیت عملکرد محیط زیستی کشور و جایگاه ایران مورد بررسی قرار گیرد. هرچند جایگاه و رتبه ایران در حوزه محیط زیست حائز اهمیت است، اما مقایسه وضعیت محیط زیست ایران با برخی کشورهای منطقه می‌تواند تصویری بهتری فراهم کند. در این راستا سه کشور دیگر در منطقه (عربستان، ترکیه و مصر) نیز مورد بررسی و مقایسه قرار گرفته‌اند. 

4-1. جایگاه ایران در شاخص عملکرد محیط ‌زیستی

جدول 4 جایگاه ایران در شاخص عملکرد محیط ‌زیستی را طی سال‌های 2006 تا 2024 نشان می‌دهد. همان‌گونه که مشاهده می‌شود پس از تنزل معنی‌دار رتبه کشور در سال 2022، در سال 2024 رتبه ایران تاحدی بهبود یافته و از رتبه 133 در سال 2022 به 112 در سال 2024 ارتقا پیدا کرده‌، اما همچنان از میانگین رتبه‌ ایران در این سال‌ها (97) پایین‌تر است.

جدول 4. جایگاه ایران در شاخص عملکرد محیط‌ زیستی (طی سال‌های 2006 تا 2024) 

ماخذ:[10].

جدول 5 به‌طور دقیق‌تری نمره و رتبه ایران را در زیرشاخص‌های مربوطه در سال 2024 و همچنین تغییرات 10ساله مورد مقایسه قرار داده است. با بررسی این جدول نکات زیر در مورد وضعیت محیط زیستی کشور قابل برداشت است: همان‌گونه که در جدول 5 قابل مشاهده ‌است، ایران در سه زیرشاخص اصلی سلامت محیط زیستی، سرزندگی بوم سازگانبوم سازگان و خط‌مشی اقلیمی در سال 2024 به‌ترتیب در رتبه‌های 116،98 و 132 در بین 180 کشور مورد ارزیابی در سال 2024 قرار گرفته است. مقایسه رتبه ایران در سال 2024 و 2022 نشانگر آن است که رتبه ایران در دو زیرشاخص اصلی سلامت محیط زیستی، سرزندگی بوم سازگان به‌ترتیب با افت 14 و 7 رتبه‌ای مواجه بوده است. این در‌حالی است که در زیرشاخص خط‌مشی اقلیمی رتبه ایران 27 پله صعود را تجربه کرده است. همچنین، ارتقای رتبه جمهوری اسلامی ایران در زیرشاخص خط‌مشی اقلیمی، تغییرات اعمال شده در وزن‌دهی به شاخص‌ها باعث شده ‌است تا به‌رغم نزول رتبه ایران در زیرشاخص‌های محیط زیستی و سرزندگی بوم سازگان، رتبه ایران در شاخص عملکرد زیست‌محیطی نسبت به دو سال گذشته با صعود 21 پله‌ای از رتبه 133 در سال 2022 به رتبه 112 (از بین 180 کشور) در سال 2024 برسد. این بدان معناست که به‌رغم ارتقای جایگاه کشور در شاخص عملکرد زیست‌محیطی، ایران در میانه چارک سوم کشورهای دنیا از نقطه‌نظر عملکرد زیست‌محیطی قرار گرفته است. به‌منظور تحلیل دقیق‌تر رتبه ایران در زیرشاخص‌های مربوط به شاخص عملکرد زیست‌محیطی، در ادامه به مقایسه رتبه ایران در برخی زیرشاخص‌های ارائه شده در جدول 5  پرداخته شده است.

4-1-1. سلامت محیط زیستی

همان‌گونه که پیش‌تر نیز به آن اشاره شد، طی دو سال اخیر رتبه ایران در هدف سلامت محیط زیستی با افت چهارده پله‌ای همراه بوده است. با بررسی دقیق‌تر شاخص‌های قرار گرفته در این بخش مشخص شد که در بین شاخص‌های کیفیت هوا، بهداشت و آب شرب، قرارگیری در معرض فلزات سنگین و همچنین مدیریت پسماند، رتبه ایران صرفاً در بخش کیفیت هوا با افت روبه‌رو بوده که در ادامه به‌دلایل قرارگیری در رتبه 98 دنیا به آن پرداخته شده است.

الف) کیفیت هوا

در زیرگروه کیفیت هوا هفت نماگر مورد ارزیابی قرار می‌گیرد که دو نماگر قرار گرفتن در معرض PM_2.5 و سوخت‌های جامد خانگی بیشترین وزن این بخش را دارند. در سوخت‌های جامد خانگی، ایران نمره و رتبه مطلوبی کسب کرده است؛ در مقابل نماگر قرار گرفتن در معرض PM_2.5  در رتبه نامناسب 140 قرار گرفته و روند 10‌ساله اخیر نیز منفی (4/4%) بوده است. آمارهای شاخص کیفیت هوای کشور در سالیان اخیر نیز مؤید این وضعیت است؛ به‌گونه‌ای که غلظت سالیانه 2.5 در پنج سال اخیر افزایش 30% را شاهد بوده است. علاوه‌براین، مقایسه پایتخت کشورهای مختلف نشان می‌دهد تهران با غلظت 36.1 μg/m³ در رتبه 21 آلوده‌ترین پایتخت کشورهای جهان قرار داشته که بیش از هفت برابر دستور العمل سازمان بهداشت جهانی و بیش از سه برابر استاندارد ملی ایران است [11]. ایران در دو نماگر قرار گرفتن در معرض  SO₂و قرار گرفتن در معرض CO رتبه بسیار نامناسب 168 را کسب کرده و روند تغییرات 10‌ساله نیز در هر دو نماگر منفی ذکر شده است. این در‌حالی است که طی دهه اخیر آلاینده CO و SO₂ در کلان‌شهرهای کشور همواره در دامنه مجاز قرار داشتند؛ لذا چرایی این وضعیت نیازمند واکاوی دقیق‌تر است.

ب) فلزات سنگین (قرارگیری در معرض سرب)

به‌رغم ارتقای هشت پله‌ای رتبه ایران در‌خصوص شاخص قرارگیری در معرض فلز سنگین سرب، در سال 2024 به نسبت سال 2022، ایران در این شاخص همچنان در رتبه نامطلوب 156 جهان (چارک آخر) قرار گرفته است. در تأیید این مدعا می‌توان به گزارش تهیه شده توسط سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور اشاره کرد که بیان می‌دارد، درصد فراوانی شاخص انباشت ژئوشیمیایی (Igeo) فلز سرب به نسبت سایر فلزات در نمونه‌های نهشت اتمسفری دارای بیشترین درصد آلوده بوده، به‌گونه‌ای که در 3% نمونه‌ها آلودگی شدید گزارش شده است [12]. علاوه‌بر‌این، عدم توفیق برخی از شهرداری‌های کشور در‌خصوص دستیابی به حدود مجاز سرب در کمپوست تولیدی از پسماند جامد شهری نشان دیگری از سطح مواجهه بالای سرب در کشور است.

ج) مدیریت پسماند

دستیابی به اهداف توسعه پایدار در‌خصوص سرانه تولید پسماند در کنار قرارگیری در رتبه 50‌ در بین 180 کشور دنیا در نماگر نرخ بازیافت باعث شده تا ایران به رشد 9‌ پله‌ای در نیمه بالای کشورهای جهان در مدیریت پسماند قرار گرفته است. در سوی مقابل دفن نزدیک به 75 درصد پسماندهای عادی تولیدی در کشور که 95% از این میزان به‌صورت غیر‌اصولی بوده سبب شده تا در نماگر «مدیریت کنترل شده پسماند» که در سال 2024 به شاخص عملکرد زیست‌محیطی اضافه شده است، ایران حائز رتبه 102‌ شود.

4-1-2. سرزندگی بوم سازگانبوم سازگان

تغییرات گسترده در معیارهای نمره‌دهی و همچنین اضافه شدن و تغییر نماگرهای ذیل هدف سرزندگی بوم سازگان در سال 2024، امکان مقایسه بخش‌به‌بخش نماگرهای ذیل این هدف را با سال 2022 دشوار ساخته ‌است. با‌این‌وجود، در این بخش به بررسی و تحلیل برخی نماگرهای مشترک در دو دوره اخیر پرداخته شده است.

الف) شیلات

تغییر در معیارهای نمره‌دهی در بخش شیلات باعث شده ‌است، تا به‌رغم رشد 39/9 % نمره‌ ایران در این بخش نسبت به دوره پیشین و قرارگیری ایران در رتبه نخست بین کشورهای مصر، ترکیه و عربستان در سال 2024 ‌، رتبه کشور با افت روبه‌رو باشد. در این میان، اقداماتی نظیر ممنوعیت صید ترال که به‌واسطه تلاش‌های انجام گرفته در مجلس یازدهم و با همراهی و پشتیبانی دولت سیزدهم انجام گرفت سبب شد تا ایران در زمینه «وضعیت ذخایر آبزیان» با 24 پله صعود به رتبه هفده دنیا و رتبه نخست خاورمیانه دست یابد.

ب) منابع آب

در این زیرشاخص که نماگرهای جدیدی در چهار بخش فاضلاب تولید شده، جمع‌آوری ‌شده، تصفیه ‌شده و بازیافت شده به آن برای اولین‌بار اضافه شده است؛ رتبه ایران به‌طور معنی‌داری پایین‌تر از کشورهای مصر، عربستان و ترکیه بوده و رتبه 108 را کسب کرده است. سالنامه آماری صنعت آب و فاضلاب کشور در سال 1402 نیز نشان ‌می‌دهد که درصد جمعیت تحت پوشش فاضلاب شهری نزدیک به 56% بوده و استان‌های کردستان با پوشش 96/61 % و فارس با 15/94% از جمعیت شهری به‌ترتیب بیشترین و کمترین استان‌های کشور در زمینه سطح پوشش شبکه‌های فاضلاب شهری هستند [13].

4-1-3. خط‌مشی اقلیمی

مقایسه تغییرات جایگاه جمهوری اسلامی ایران در رتبه‌بندی انجام‌ شده در سال 2024 به نسبت سال 2022، نشانگر ارتقای 27 پله‌ای رتبه کشور در طی دو سال گذشته ‌است. این در‌حالی است که در بین کشورهای مورد بررسی، ترکیه و مصر به‌ترتیب با 47 و 36 پله صعود وضعیت بهتری از ایران دارند. به‌رغم ارتقای جایگاه کشور در زیرشاخص خط‌مشی اقلیمی، این زیرشاخص حائز پایین‌ترین رتبه در بین سه زیرشاخص اصلی شاخص عملکرد زیست‌محیطی است. اگرچه دلایل مختلفی را می‌توان در تحلیل جایگاه کشور ذکر کرد، اما در دو مورد اشاره شده در ذیل می‌توان به بخشی از آسیب‌شناسی جایگاه ایران در این زیرشاخص دست‌ یافت.

الف) نرخ رشد انتشار کربن دی اکسید

انتشار کربن دی اکسید در ایران در حال حاضر 710 میلیون تن برآورد می‌شود که 1/9% کل انتشارات جهانی است. بررسی سه دهه اخیر نشان می‌دهد انتشار کربن ‌دی اکسید به‌طور متوسط سالیانه 3/9% رشد را شاهد بوده، اما در دهه اخیر این روند افزایشی کند شده و به رشد متوسط 1/9% کاهش یافته است [14]. برخی اقدامات در راستای بهره‌وری انرژی از یک طرف و نرخ رشد اقتصادی بسیار اندک در دهه 90 موجب کاهش نرخ رشد انتشار شده‌اند.

ب) عدم وجود انتشار پیش‌بینی شده در سال 2050

پایین‌ترین رتبه کشور در کل نماگرهای مورد بررسی در شاخص عملکرد زیست‌محیطی، مربوط به نماگر «انتشار پیش‌بینی شده در سال 2050» است که ایران در این نماگر در رتبه 172 در بین 180 کشور دنیا قرار گرفته است. این در‌حالی است که کشورهای ترکیه و مصر در جایگاهی به‌مراتب بهتر از ایران قرار گرفته‌اند. در حال حاضر کشورهای مختلف جهان براساس توافق‌نامه پاریس در سندهای مشارکت معین ملی خود اهدافی را برای کاهش انتشار در سال 2030 تعیین کرده‌اند که براساس پیش‌بینی‌ها و محاسبات ملی سال‌های متفاوتی مبنای محاسبه کاهش انتشار تعیین شده است. هرچند برخی کشورها زمانی (2050، 2060 یا 2070) را هم به‌عنوان هدف دستیابی به کربن خنثی اعلام کرده‌اند، اما ایران از‌جمله کشورهایی است که برنامه‌ریزی چندانی در این حوزه انجام نداده و احتمالاً به همین دلیل نمره پایینی در این بخش کسب کرده است.

 جدول 5. مقایسه و ارزیابی جایگاه ایران با برخی کشورهای منطقه در شاخص عملکرد محیط‌ زیست

ماخذ: [10].

4-2. جایگاه ایران در شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی

همان‌‌گونه که اشاره شد شاخص رقابت‌پذیری پایدار در‌برگیرنده 6 زیرشاخص اصلی است که دو شاخص سرمایه طبیعی و بهره‌وری منابع به‌طور مستقیم با محیط زیست مرتبط است. درخصوص نماگر سرمایه طبیعی، کشورهای با وضعیت مطلوب معمولاً منابع آبی فراوان و تنوع زیستی غنی دارند که بسیاری از آنها در مناطق گرمسیری قرار دارند. در‌حالی‌که برخی از این کشورها در حال حاضر ممکن است فاقد سرمایه اجتماعی، فکری و حاکمیتی کافی باشند، اما سرمایه طبیعی آنها به آنها اجازه می‌دهد تا به سمت اقتصادهای رقابتی پایدار حرکت کنند. علاوه‌براین، این شاخص هم‌بستگی خاصی با سطح فعالیت‌های انسانی و تراکم جمعیت دارد؛ به‌گونه‌ای که کشورهای بزرگ با تراکم جمعیت نسبتاً کم و تنوع زیستی غنی امتیاز بالاتری دارند. جدول 6 رتبه و نمره ایران و برخی از کشورهای منطقه را نشان می‎‌دهد. همان‌گونه که مشخص است در زیرشاخص سرمایه طبیعی، ایران رتبه نامطلوب 146 را کسب کرده و مصر پایین‌تر از ایران قرار گرفته است. در مقابل عربستان و ترکیه با رتبه‌های 97 و 73 وضعیت مناسب‌تری دارند. در این زیرشاخص، کشور اروگوئه با نمره 62/4 و کشور سومالی با نمره 25/7 بهترین و کمترین نمره را کسب کرده‌اند.

جدول 6. مقایسه و ارزیابی جایگاه ایران با برخی کشورهای منطقه در شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی 

ماخذ:[15].

با توجه به قرارگیری جمهوری اسلامی ایران در رتبه 146 در بین 184 کشور مورد بررسی در شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی در گروه سرمایه طبیعی به بررسی و تحلیل وضعیت آب تجدیدپذیر، جنگل‌ها و همچنین بیابان‌زایی در کشور به‌عنوان زیربخش‌های تأثیرگذار بر جایگاه ایران در گروه سرمایه طبیعی پرداخته شده است.

الف) منابع آب تجدیدپذیر

بر‌اساس گزارش تهیه شده توسط مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در سال 1400، به شماره مسلسل 18067، هم‌زمان با رشد جمعیت و کاهش منابع آب تجدیدپذیر، روند شاخص سرانه این منابع نیز در دهه‌های اخیر، نشان‌دهنده کاهش منظم آن است؛ به‌طوری‌که مقدار آن از 6900 مترمکعب در سال ۱۳۳۵، به ۲۱6۵ مترمکعب در سال ۱۳76، ۱۴6۲ مترمکعب در سال ۱۳90 و ۱۲9۴ مترمکعب در سال ۱۳9۵ رسیده است. همچنین با توجه به جمعیت پیش‌بینی شده برای کشور در افق سال ۱۴۲0 (حدود ۱06 میلیون نفر- مطالعات به‌هنگام‌سازی طرح جامع آب کشور) و با فرض ۱0۳ میلیارد مترمکعب میزان آب تجدیدپذیر درازمدت، میزان سرانه به 976 مترمکعب در سال خواهد رسید. به‌این‌ترتیب طی حدود 60 سال سرانه آب تجدیدپذیر از محدوده نرمال (بدون تنش) به محدوده تنش آبی و سپس به‌سمت محدوده کمیابی آب تغییر خواهد کرد. نقشه ارائه شده در شکل 6 آمار ارائه شده در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در‌خصوص سرانه آب تجدیدپذیر کشور در حال حاضر ایران را در دهک سوم از پایین کشورهای جهان قرار داده است که با ادامه روند موجود در سال 1420 به دهک دوم از پایین سقوط خواهیم کرد. در این خصوص ترکیه با سرانه 2722 مترمکعب آب تجدیدپذیر بالاترین و مصر با سرانه 9/31 مترمکعب آب تجدیدپذیر پایین‌ترین رتبه را در بین کشورهای مورد بررسی به خود اختصاص داده‌اند [16].

شکل 6. سرانه آب تجدیدپذیر کشورهای جهان 

ماخذ: [17].

ب) جنگل‌ها

بررسی انجام گرفته با عنوان ارزیابی منابع جنگلی جهان در سال 2020 نشان‌ می‌دهد که 4/06 میلیارد هکتار جنگل در جهان وجود دارد. بر این اساس، سرانه میانگین جهانی برابر با 0/52 هکتار به‌ازای هر انسان برآورد می‌شود. با‌این‌وجود بیش از نیمی از جنگل‌های دنیا (54 درصد) در تنها پنج کشور روسیه، برزیل، کانادا، ایالات متحده آمریکا و چین قرار دارد [18]. سهم جمهوری اسلامی ایران از 46% باقی‌مانده از مجموع جنگل‌های دنیا تنها 0/17 هکتار به‌ازای هر نفر است که امید می‌رود با مدیریت آتش‌سوزی جنگل‌های موجود و اجرای طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت این سرانه به 0/25 هکتار به‌ازای هر ایرانی افزایش یابد. این میزان جنگل در کشور، ایران را در میانه پایین‌ترین دهک رتبه‌بندی سطح پوشش جنگلی کشورها در بین کشورهای جهان قرار داده است. این در‌حالی است که ترکیه با پوشش 28 درصدی در دهک سوم این رتبه‌بندی واقع شده است.

شکل 7. درصد پوشش جنگلی کشورهای جهان 

ماخذ: [18].

ج) بیابان‌زایی

همان‌طور که در نقشه به نمایش در‌آمده در شکل 8 قابل مشاهده ‌است ایران، مصر و عربستان در زمره کشورهایی هستند که در محدوده زمین‌های خشک قرار داشته و به‌واسطه اثرات تغییرات اقلیمی در این کشورها، بیابان‌زایی در این کشورها در حد بالایی قرار دارد. همان‌گونه که در شکل نمایش داده شده، بخش اعظم کشور در محدوده خشک و نیمه‌خشک قرار دارد؛ با‌این‌وجود شرایط کشور از لحاظ بیابان‌زایی به نسبت کشورهای عربستان و مصر در وضعیت بهتری بوده و نسبت به ترکیه در شرایط به‌مراتب بدتری قرار دارد [19].

شکل 8. پراکندگی زمین‌های خشک در جهان 

ماخذ: [19].

ارزیابی انجام‌ شده در تعیین شاخص رقابت‌پذیری پایدار با توجه به برخی موارد که در بالا مورد اشاره قرار گرفت و با در نظر گرفتن سایر پارامترهای مورد بررسی، ایران را از نقطه‌نظر سرمایه طبیعی پایین‌تر از ترکیه و عربستان و بالاتر از مصر در جایگاه 146 دنیا قرار داده است.

در زیرشاخص مدیریت و بهره‌وری منابع، ایران با نمره 18/9 کمترین نمره را در بین کشورهای جهان کسب کرده است و کشورهای عربستان، مصر و ترکیه نیز در این زیرشاخص وضعیت نامطلوبی دارند. این مسئله بیانگر عدم توجه به مدیریت صحیح منابع در کشور ما و برخی دیگر از کشورهای منطقه است. وضعیت ایران، در نماگر بهره‌وری منابع، نشان‌دهنده آن است که هرچند ایران طی دهه اخیر همواره در این حوزه رتبه نامناسبی بین کشورهای جهان داشته، اما طی سالیان اخیر وضعیت نامناسب‌تر نیز شده است. این روند نشانگر آن است که طی سالیان اخیر، اقتصاد کشور وابستگی بیشتری به منابع موجود در کشور پیدا کرده است. وابستگی بیشتر به منابع طبیعی در سالیان اخیر در کنار رشد اندک اقتصادی در دهه 90، انطباق بالایی با فرضیه «نفرین منابع» دارد که ادعا می‌کند وفور منابع‌ طبیعی، کشورها را از فعالیت‌هایی که بیشتر به رشد اقتصادی بلندمدت کمک می‌کند، دور خواهد کرد. البته این وضعیت قطعاً نیازمند واکاوی و آسیب‌شناسی دقیق‌تر است، اما محدود شدن دسترسی به فناوری، خدمات و دانش روز احتمالاً یکی از دلایل وابستگی بیشتر به منابع بوده که در مطالعات پیشین نیز مورد توجه قرار گرفته است [20]. از‌جمله دلایل وضعیت نامطلوب ایران در این بخش می‌توان به بالا بودن سرانه انتشار گازهای گلخانه‌ای و شدت بالای انرژی در کشور اشاره کرد. شاخص شدت مصرف انرژی به‌معنای مقدار انرژی لازم برای یک واحد تولید ناخالص داخلی است. براساس آمارهای جهانی، در سال ۲۰۲۲ میزان شاخص شــدت مصرف انرژی در ایران برابر با 0/207 کیلوگرم معادل نفت خام به دلار براساس برابری قدرت خرید بوده که 1/8 برابر متوسط دنیا و 2/8 برابر کشورهای توسعه‌یافته است و نشان از هدررفت بالای انرژی و البته ظرفیت بالای بهینه‌سازی مصرف انرژی در ایران دارد. اکثر کشورهای توسعه‌یافته به‌صورت جدی در حال کاهش این شاخص هستند که این موضوع نشان می‌دهد بهره‌وری انرژی در این کشورها در حال افزایش بوده، اما متأسفانه به‌رغم تأکید قانونی به‌منظور کاهش شدت انرژی، روند این شاخص طی سالیان اخیر در ایران صعودی بوده است [21]. از طرفی با توجه به اینکه غالب انرژی مصرفی در ایران سوخت‌های فسیلی است؛ شدت بالای انرژی در کشور به‌معنای شدت بالای انتشار گازهای گلخانه‌ای نیز بوده و به همین دلیل ایران در بین کشورهای اصلی منتشرکننده گازهای گلخانه‌ای با فاصله زیاد رتبه اول شدت انتشارات را داراست.

تحلیل و بررسی جایگاه ایران در محورهای سرمایه طبیعی و مدیریت و بهره‌وری منابع ذیل شاخص رقابت‌پذیری پایدار نشان‌ می‌دهد که شرایط موجود کشور از نقطه‌نظر آب‌و‌هوایی، موقعیت جغرافیایی، اثرپذیری از تغییرات اقلیمی و بهره‌مندی از منابع طبیعی از یک‌سو و اقدامات انسانی مانند بهره‌وری محصولات کشاورزی و همچنین آلودگی محیط ‌زیست سبب شده است تا ایران در رتبه 146 قرار گیرد. ذکر این نکته ضرورت دارد که ادامه روند موجود در بخش مدیریت و بهره‌وری منابع و قرارگیری در رتبه آخر جهان در این حوزه سبب از دست رفتن سرمایه‌های طبیعی شده و تنزل رتبه کشور را در سالیان آتی به‌همراه خواهد داشت. 

4-3. جایگاه ایران در ردپای بوم شناختی و ظرفیت زیستی

برآوردها بیانگر آن است که با ارزیابی ظرفیت زیستی و ردپای بوم شناختی در بین کلیه کشورهای جهان، ایران در‌مجموع ردپای بوم شناختی در جایگاه 14 دنیا و بالاتر از کشورهای عربستان سعودی (رتبه 18) و مصر (رتبه) و پایین‌تر از ترکیه با رتبه 13 قرار گرفته است. با‌این‌وجود، به‌واسطه جمعیت بالا، رتبه کشور در سرانه رد‌پای بوم شناختی در بین کلیه کشورهای جهان در جایگاه 88 قرار داشته که این مهم، وضعیت بهتر کشور را نسبت به کشورهای عربستان سعودی (38) و ترکیه (84) را نشان ‌می‌دهد. علاوه‌بر جمعیت، پارامتر دیگری که می‌تواند در قیاس‌پذیری سرانه بوم شناختی مورد توجه قرار گیرد؛ درآمد سرانه تولید ناخالص داخلی است. هرچند ایران از منظر سرانه ردپای بوم شناختی در رتبه‌های میانی جهانی قرار دارد، اما همان‌گونه که در شکل 9 ارائه‌ شده‌ است زمانی که نسبت سرانه ردپای بوم شناختی به درآمد سرانه تولید ناخالص داخلی محاسبه شود، کشور ایران با اختلاف بیشترین نسبت ردپا به درآمد را دارد. درواقع این شکل نشان می‌دهد که هرچند سرانه ردپای بوم شناختی عربستان تقریباً دوبرابر ایران است، اما درآمد سرانه آن نیز بیش از 6 برابر ایران است.   

شکل 9. نمودار سرانه ردپای بوم شناختی، درآمد سرانه تولید ناخالص داخلی و نسبت ردپا به درآمد

مأخذ: نگارندگان.

در سوی مقابل، ارزیابی صورت گرفته نشان‌ می‌دهد که جمهوری اسلامی ایران با قرارگیری در رتبه 34 در بین کشورها، بعد از ترکیه (17) دارای بالاترین ظرفیت زیستی کل در بین کشورهای مورد قیاس در مطالعه حاضر است.

در تحلیلی دیگر در شکل 10، سرانه ردپای بوم شناختی و ظرفیت زیستی ایران طی سالیان مختلف به نمایش درآمده است. همان‌گونه که مشخص است سرانه ردپای بوم شناختی در زمین زراعی و چراگاه دام روند کاهشی داشته و در مقابل بخش‌های ماهی‌گیری و ردپای کربن به‌طور معنی‌داری افزایش یافته‌اند و بخش مسکونی با شیب ملایمی افزایش پیدا کرده است. در بخش محصولات جنگلی نیز تا سال 2017 روند افزایشی را شاهد هستیم و پس از آن روند به‌طور محسوسی کاهشی شده که می‌توان این روند را به اجرای طرح تنفس جنگل در برنامه ششم توسعه نسبت داد. طبق جدول 7 مقایسه ردپای بوم شناختی و ظرفیت زیستی در بخش‌های مختلف نشان می‌دهد که ایران در بخش‌های زمین زراعی و چراگاه فراتر از ظرفیت زیستی خود ردپا داشته و در مقابل در بخش ماهی‌گیری و جنگل کمتر از ظرفیت زیستی خود بهره‌برداری کرده است و در وضعیت پایداری قرار دارد. مقایسه نسبت ردپای بوم شناختی به ظرفیت زیستی با و بدون احتساب ردپای کربن کشورهای دیگر با ایران نشان می‌دهد که ترکیه و عربستان در وضعیت ناپایدارتری در مقایسه با ایران قرار دارند، اما مصر در شرایط پایدارتری قرار دارد[25].

شکل 10. نمودار سرانه ردپای بوم شناختی و ظرفیت زیستی ایران طی سالیان مختلف (هکتار) 

ماخذ: [22].

جدول 7. سرانه ردپای بوم شناختیو ظرفیت زیستی ایران، عربستان، ترکیه و مصر 

ماخذ: [22].

4-4. جایگاه ایران در شاخص عملکرد تغییر اقلیم

براساس گزارش سال 2024 شاخص عملکرد تغییر اقلیم، ایران در معیارهای انتشار گازهای گلخانه‌ای، انرژی‌های تجدیدپذیر، و مصرف انرژی رتبه بسیار پایین و در سیاست‌های اقلیمی رتبه پایین را کسب کرده و در‌مجموع رتبه کلی ایران بسیار پایین ارزیابی شده و عربستان سعودی تنها کشوری است که در این دسته‌بندی رتبه نامطلوب‌تری کسب کرده است. در مقایسه با سال گذشته، ایران توانسته توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر خود را بهبود بخشد و به همین علت، این تنها شاخصی است که ایران در آن وضعیت مناسبت‌ری داشته است. مقایسه وضعیت ایران با برخی کشورهای منطقه نظیر عربستان و ترکیه نشان می‌دهد که عربستان و ترکیه در معیارهای خط‌مشی اقلیمی و مصرف انرژی وضعیتی مشابه ایران داشته، اما در معیار انرژی تجدیدپذیر به علت تسریع روند توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر طی سالیان اخیر به‌طور محسوس رتبه بهتری کسب کرده‌اند [8]. در مقابل در میان چهار کشور مربوطه کشور مصر هرچند در معیار انرژی تجدیدپذیر وضعیت مطلوبی ندارد، اما در مصرف انرژی و انتشار گازهای گلخانه‌ای وضعیت مناسبی دارد. 

جدول 8. بررسی وضعیت کشور ایران، مصر، عربستان و ترکیه از منظر شاخص عملکرد تغییر اقلیم در سال 2024 [8]

ماخذ: [8].

4-5. جایگاه ایران در شاخص ابتکار جهانی سازگاری نوتردام

شکل 11 جایگاه ایران در شاخص ابتکار جهانی سازگاری نوتردام درسال 2023 و در دو محور آسیب‌پذیری و آمادگی را نشان می‌دهد. همان‌گونه که مشخص است ایران در بُعد آسیب‌پذیری رتبه 64 و در بُعد آمادگی رتبه 106 را کسب کرده، در شاخص نهایی نیز رتبه 83 کشور بوده است. برآورد گویای این واقعیت است که ایران صد‌و‌بیست‌و‌یکمین کشور آسیب‌پذیر و صد‌و‌ششمین کشور آماده است. براساس امتیاز کسب شده در دو بُعد آسیب‌پذیری و آمادگی، محل قرارگیری ایران و سایر کشورهای مورد بررسی در پژوهش حاضر در ماتریس شاخص ابتکار جهانی سازگاری نوتردام در شکل 11 به نمایش در‌آمده است.

شکل 11. نمودار جایگاه ایران ترکیه، مصر و عربستان در ماتریس شاخص ابتکار جهانی سازگاری نوتردام درسال 2023 

ماخذ: [23].

همان‌گونه که در شکل بالا قابل مشاهده است، امتیاز آسیب‌پذیری پایین و امتیاز آمادگی بالا ایران را در ربع پایین سمت راست ماتریس شاخص قرار داده است. در‌واقع قرارگیری در این بخش از ماتریس به نمایش درآمده در شکل 11 نشانگر آن است که چالش‌های سازگاری همچنان وجود دارد، اما ایران موقعیت نسبتاً خوبی برای سازگاری دارد. عربستان سعودی و ترکیه نیز در ماتریس مشابه ایران در ربع پایین سمت راست قرار دارند؛ با این تفاوت که آمادگی مقابله بالاتری دارند و کشور مصر هرچند از منظر آسیب‌پذیری شرایطی شبیه ایران دارد، اما از منظر آمادگی به‌طور معنی‌داری پایین‌تر بوده و لذا در ربع پایین سمت چپ ماتریس قرار گرفته است.

جدول 9. جایگاه ایران ترکیه، مصرو عربستان در شاخص ابتکار جهانی سازگاری نوتردام درسال 2023 

*نمره کمتر بهتر است.

**نمره بیشتر بهتر است.

ماخذ: [23].

5.جمع‌بندی و پیشنهادها

براساس شاخص‌های بین‌المللی بررسی شده در گزارش، شکل 13 نمره عملکرد محیط زیستی ایران و مقایسه آن با برخی از کشورهای منطقه و میانگین جهانی را ارائه کرده است. درمجموع در شاخص‌های رقابت‌پذیری پایدار، سرمایه طبیعی، مدیریت و بهره‌وری منابع، عملکرد تغییر اقلیم و شاخص عملکرد محیط زیستی نمره ایران کمتر از میانگین جهانی بوده‌؛ اما در شاخص سازگاری نوتردام وضعیت ایران مطلوب‌تر از میانگین جهانی است. در مقایسه با سه کشور دیگر، ایران بدترین وضعیت را در دو شاخص مدیریت و بهره‌وری منابع و عملکرد تغییر اقلیم (به‌همراه عربستان) دارد.

شکل 12. نمودار نمره عملکرد محیط زیستی ایران، ترکیه، مصر، عربستان براساس شاخص‌های جهانی

مأخذ: نگارندگان.

شکل 13 نیز جایگاه محیط زیستی ایران براساس شاخص‌های بین‌المللی مختلف را طی سالیان اخیر را نشان داده است. همان‌گونه که مشخص است در شاخص رقابت‌پذیری پایدار و دو زیرشاخص محیط زیست آن یعنی سرمایه طبیعی و مدیریت و بهره‌وری منابع وضعیت کشور طی سالیان اخیر (از سال 2020) نزولی بوده است. هرچند در شاخص عملکرد محیط زیستی ایران در سال 2022 به‌طور فاحش تنزل رتبه پیدا کرده، اما این وضعیت را بیشتر باید به تغییر وزن‌دهی‌های این شاخص و افزایش وزن خط‌مشی اقلیمی نسبت داد که ایران در آن نسبت به دو هدف دیگر سلامت انسانی و سرزندگی بوم سازگان به‌طور محسوسی وضعیت نامناسب‌تری دارد. وضعیت شاخص سازگاری با تغییر اقلیم نیز نشان‌دهنده نوسانات کم کشور طی پانزده سال اخیر بوده، هرچند از سال 2018 کشور روند نزولی تدریجی را تجربه کرده است.

شکل 13. نمودار جایگاه محیط زیستی ایران براساس شاخص‌های بین‌المللی مختلف طی سالیان اخیر

مأخذ: همان.

بررسی و مقایسه جایگاه جمهوری اسلامی ایران با سایر کشورها در شاخص‌های مورد مطالعه در این پژوهش نشانگر پیشرفت نسبی در برخی زمینه‌ها نظیر جمعیت استفاده‌کننده از آب آشامیدنی و بهداشت، انتشار CO₂ ناشی از احتراق سوخت به‌ازای کل تولید برق، سهم انرژی‌های تجدیدپذیر از کل انرژی کشور، وضعیت ذخایر آبزیان و ... است. در همین راستا، اگرچه جایگاه کشور در موضوعاتی نظیر قرارگیری در معرض فلزات سنگین و خط‌مشی اقلیمی ارتقا یافته است، اما همچنان با وضع مطلوب فاصله فراوان وجود دارد. در سوی مقابل ارزیابی‌ها نشان ‌می‌دهد که جایگاه کشور در بخش‌هایی نظیر کیفیت هوا، مدیریت کنترل شده پسماندها، مدیریت و بهره‌وری منابع و تولید، جمع‌آوری، تصفیه و بازیافت فاضلاب با افت روبه‌رو بوده و نیازمند توجه بیشتر در طی سالیان آتی است. یکی از نقاط ضعف اصلی که در شاخص‌های مختلف (شاخص عملکرد محیط زیستی، ردپای بوم شناختی، عملکرد تغییر اقلیم) بدان اشاره شده، انتشار بالای گازهای گلخانه‌ای در کشور و فقدان برنامه‌ریزی لازم جهت کاهش انتشار طی سالیان آتی است. سهم پایین انرژی‌های تجدیدپذیر و شدت بالای انرژی، تأثیرگذاری جدی در این وضعیت انتشار کشور دارد که در شاخص‌های مدیریت و بهره‌وری منابع و شاخص عملکرد تغییر اقلیم مورد توجه قرار گرفته‌اند. از دیگر معضلات محیط زیستی کشور، آلودگی هوای کلان‌شهرهای کشور است که وضعیت نامطلوب کشور در مقایسه با دیگر کشورها در شاخص عملکرد محیط زیستی به‌طور واضح نشان داده شده است. مدیریت نامناسب فاضلاب و عدم تصفیه و رهاسازی آن به منابع آبی کشور نیز یکی دیگر از محورهایی است که در شاخص عملکرد محیط زیستی وضعیت نامطلوبی دارند. در کنار این نقاط ضعف برخی نقاط قوت محیط زیستی نیز وجود داشته است؛ به‌طور مثال، ایران در زمینه «وضعیت ذخایر آبزیان» با 24 پله صعود به رتبه 17 دنیا و رتبه نخست خاورمیانه دست‌یافته و در زمینه صید ترال نیز نمره قابل قبولی کسب کرده است. به‌نظر می‌رسد اقداماتی نظیر ممنوعیت صید ترال که به‌واسطه تلاش‌های انجام گرفته در مجلس یازدهم و با همراهی و پشتیبانی دولت سیزدهم انجام گرفت موجب بهبود وضعیت در این شاخص شده است.  

در گزارش حاضر ضمن بررسی روش‌ها و شاخص‌های مختلف ارائه شده طی سالیان اخیر جهت ارزیابی عملکرد و وضعیت محیط زیستی کشورها، تصویری از وضعیت و جایگاه محیط زیستی ایران در سطح جهان و منطقه مورد ارزیابی و مقایسه قرار گرفته است. متأسفانه به‌دلیل کمبود داده‌های متقن و عدم شفافیت، صحت‌سنجی نمره‌دهی‌های انجام شده در شاخص‌های بین‌المللی با استفاده از داده‌های ملی مقدور نیست. از طرفی این احتمال وجود دارد که اطلاعات و امتیازهای ارائه شده در شاخص‌های بین‌المللی در‌خصوص کشور ایران با صحت و دقت کافی نباشد و چه‌بسا در برخی موارد با سوگیری هم همراه باشد. لذا بررسی وضعیت محیط زیستی کشور براساس شاخص‌های بین‌المللی در گزارش حاضر نه به‌معنای تأیید کامل این‌گونه امتیازدهی‌ها و رتبه‌بندی‌ها، بلکه صرفاً با هدف اطلاع و آگاهی سیاستگذاران و تصمیم‌گیران نسبت به روایت‌های مختلف بین‌المللی از وضعیت محیط زیستی کشور و شناخت دقیق‌تر نقاط قوت و ضعف محیط زیستی کشور است. در این شرایط انتظار می‌رود سازمان حفاظت محیط زیست با همکاری دستگاه‌های اجرایی و دستگاه‌های نظارتی (نظیر دیوان محاسبات و سازمان بازرسی کل کشور) نسبت به رصد مستمر وضعیت محیط زیستی کشور با استفاده از شاخص‌های کمّی و سنجش‌پذیر در قالب گزارش‌های سالیانه شفاف اقدام کند. با توجه به ارزیابی شاخص‌های مورد بررسی در مطالعه حاضر، می‌توان از پارامترهایی نظیر تغییرات اقلیمی، سلامت محیط زیستی، سرمایه طبیعی، مدیریت و بهره‌وری منابع، رد‌پای بوم شناختی و همچنین ظرفیت زیستی به‌عنوان سنجه‌های ارزیابی وضعیت کشور استفاده کرد. در راستای تعیین نماگرهای ذیل پارامترهای اصلی فوق نیز می‌توان از نمونه‌های بین‌المللی و استماع خبرگانی در حین بهره‌مندی حداکثری از ظرفیت مراکز پژوهشی کشور استفاده کرد.