نوع گزارش : گزارش های راهبردی
نویسندگان
کارشناس گروه آموزش عالی دفتر مطالعات آموزش و فرهنگ مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی
کلیدواژهها
بینالمللی شدن دانشگاهها و جذب دانشجویان بینالمللی مزیتهای گوناگونی برای کشور و نظام آموزش عالی ایران دارد. ازجمله این مزایا، بهبود کیفیت دانشگاه، دستیابی به مرجعیت علمی، افزایش تعامل فرهنگی - اجتماعی، جذب نخبگان علمی، افزایش سرمایههای اجتماعی، اشتغالزایی و درآمدزایی ارزی، توسعه دامنه نفوذ فرهنگی و ایجاد امنیت پایدار در منطقه و درنهایت افزایش قدرت نرم کشور است و این فارغالتحصیلان غیرایرانی میتوانند سفیران و مبلغان نظام آموزشی ایران به شمار روند. جذب و پذیرش دانشجویان بینالمللی نیاز به شرایط و پیشزمینههای فرهنگی، علمی، قانونی ساختاری و اداری دارد. در این گزارش، ابتدا اسناد بالادستی در مورد دانشجویان بینالمللی در ایران و سپس آمارهای موجود در این زمینه بررسی شد. در انتها، مهمترین موانع و مشکلات جذب دانشجویان بینالمللی در ایران شناسایی شد و راهکارهای عملیاتی برای حل آنها ارائه شد. بهصورت خلاصه، مهمترین موانع جذب دانشجویان بینالملل، عوامل اقتصادی (عدم امکان تبادل ارزی، هزینههای اسکان و شهریههای غیررقابتی و ممنوعیت اشتغال)، عوامل فرهنگی و اجتماعی (عدم آشنایی دانشجویان با شرایط اجتماعی- فرهنگی ایران، تعامل نامناسب ایرانیان با دانشجویان خارجی)، ضعف زیرساختی و فناوری (کمبود تسهیلات رفاهی، کمبود تجهیزات آزمایشگاهی)، ضعف نظام اداری، قانونی و ساختاری (مسائل صدور روادید و اقامت، پیچیدگیهای اداری، عدم آموزش کارمندان، ضعف در تعامل با دانشگاههای دنیا، اختیارات محدود استادان در جذب دانشجو)، عوامل امنیتی و سیاسی (ایرانهراسی، تحریمهای سیاسی و علمی) و ضعفهای آموزشی (عدم ارائه رشته تحصیلی به زبانهای دیگر،[1] تفاوت در نظامهای آموزشی، جدید نبودن برنامههای درسی و شیوههای آموزشی و کیفیت علمی پایین برخی از متقاضیان) هستند. راهکارهای زیر برای بهبود سازوکارهای جذب دانشجو از زمان درخواست تحصیل در ایران تا پس از زمان دانشآموختگی فرد پیشنهاد میشود:
در 20 سال اخیر جذب دانشجویان بینالمللی به رقابتی پررونق بین کشورها تبدیل شده است. تعداد دانشجویان بینالمللی در دانشگاههای جهان از 1.6 میلیون نفر در سال 2000 به بیش از 5.6 میلیون نفر در سال 2020 افزایش یافته است [1] که پیشبینی میشود در سال 2025 به بیش از 7 میلیون نفر برسد. این افزایش بهنحوی است که جذب دانشجو در جهان به یک صنعت با گردش مالی بیش از 300 میلیارد دلار تبدیل شده است. پذیرش دانشجویان بینالمللی منافع بسیاری را به همراه دارد. ازجمله، بهبود کیفیت علمی و ایجاد مرکزیت علمی برای دانشگاه، افزایش تعامل فرهنگی - اجتماعی، جذب نخبگان علمی، افزایش سرمایههای اجتماعی، توسعه مهارتهای ارتباطی و فرهنگی دانشجویان، اشتغالآفرینی و درآمدزایی ارزی، توسعه دامنه نفوذ فرهنگی و ایجاد امنیت پایدار در منطقه را میتوان نام برد.
در ایران تا اوایل دهه 80 جذب دانشجویان بینالمللی با اولویت پذیرش دانشجوی بورسیه از جهان اسلام بود. اما از اواسط دهه 80 به بعد به دلایل متعددی همچون افزایش جابهجاییهای بینالمللی و افزایش تقاضای افغانستانیهای مقیم ایران برای تحصیلات عالی و تغییرات ساختاری دانشگاهها، ظرفیت بیشتری برای جذب دانشجویان بینالمللی در ایران ایجاد شد. در سال 1380 طبق ماده (35) قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت و در سال 1384 طبق ماده (18) قانون الحاق برخی از مواد به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت (1) به دانشگاهها اجازه تأمین بخشی از هزینهها از طریق پذیرش دانشجوی خارجی داده شد، با این وجود در این دهه، تعداد دانشجویان بینالمللی به 2 هزار نفر نرسید. از اواخر دهه 80 به بعد در اسناد بالادستی همچون اقدام ملی (1) از راهبرد کلان (9) سند نقشه جامع علمی کشور بر پذیرش دانشجویان بینالمللی تأکید شد. در دهه 90 نیز بندهای «8» و «9» ماده (3) سند جامع روابط علمی بینالمللی (1396) همچنین در ماده (66) قانون برنامه ششم توسعه [2]با هدف افزایش 1.8 درصدی دانشجویان بینالمللی از کل دانشجویان ایران تأکید شد.
در سالهای اخیر، با اینکه تعداد دانشجویان بینالمللی در ایران افزایش قابلتوجهی داشته است؛ اما فرایند آمار، رصد و پایش دقیقی در مورد این دانشجویان وجود ندارد. براساس آخرین آمار مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی در سال 1400، متولی آمار بخش آموزش عالی کشور و رابط مؤسسه یونسکو در ایران، تعداد دانشجویان بینالمللی در ایران، 26.244 نفر است؛[6] اما آمار سازمان امور دانشجویان در سال 1400، تعداد دانشجویان بینالمللی در ایران را حدود 130 هزار نفر عنوان میکند.[7] این اختلافات آماری ناشی از دو مسئله است. اول اینکه در دو سال اخیر مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی به اطلاعات دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی و جامعه المصطفی العالمیه دسترسی ندارد. دوم اینکه مبنای سازمان امور دانشجویان در محاسبه تعداد دانشجویان بینالمللی میزان درخواست اولیه متقاضی برای تحصیل در ایران است درحالیکه مبنای مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی میزان ثبتنام و حضور دانشجو در دانشگاه است. بهاینترتیب ناهماهنگی بین دستگاهی و عدم پایش و رصد مناسب، سیاستگذاری شواهدمحور در حوزه دانشجویان بینالمللی را با مشکل مواجه کرده و توان مقایسه ایران با کشورهای پیشرو و رقیب را سلب کرده است. همچنین باید در نظر داشت که در کنار اهمیت افزایش تعداد دانشجویان بینالمللی در یک کشور، کیفیت آموزش و پژوهش، خدمات رفاهی و فرهنگی دانشگاههای دانشجوپذیر موضوعی بسیار مهمتر بوده که در سالهای گذشته از آن غفلت شده و باعث ضربه به اعتبار نظام آموزش عالی ایران شده است.
بهطور خلاصه با وجود اینکه در اسناد بالادستی بر جذب دانشجوی بینالمللی تأکید شده است اما راهبرد و برنامه روشن و منسجمی در این خصوص وجود ندارد. دستگاههای متولی آموزش عالی در این زمینه هماهنگ نیستند و کمّیت بر کیفیت تسلط دارد. بر همین اساس، هدف این گزارش شناسایی چالشهای دانشجویان بینالمللی در ایران و ارائه راهکارهای عملیاتی در راستای جذب مؤثر دانشجویان بینالمللی است.
الف) بررسی قوانین و اسناد بالادستی
سابقه ورود دانشجویان بینالمللی به ایران به قبل از انقلاب اسلامی بر میگردد. در سال 1356 تعداد 356 دانشجوی غیرایرانی در دانشگاههای ایران شروع به تحصیل کردند [3] بعد از انقلاب اسلامی، در سال 1362 طبق مصوبه مجلس شورای اسلامی «دانشگاه بینالمللی اسلامی» با هدف گسترش عدالت آموزشی بین مسلمانان منطقه تأسیس شد. در طول دهه 60 با توجه به جنگ تحمیلی، میزان پذیرش دانشجوی بینالمللی بسیار پایین بود. حتی مصوبه 274 جلسه شورای انقلاب فرهنگی در سال 1370 در زمینه اجازه به دانشگاهها برای اختصاص بخشی از ظرفیت دانشگاهها به پذیرش دانشجویان خارجی اثربخش نبود.[8] در اوایل دهه 70، دانشگاه بینالمللی اسلامی به دانشگاه بینالمللی امامخمینی (ره) تغییر نام داد و دبیرخانه مرکزی پذیرش دانشجویان خارجی در این دانشگاه مستقر شد. مشکلات زیرساختی دانشگاه بینالمللی امامخمینی (ره)، عدم توفیق در رویکرد تمرکزگرایی و تقاضای دانشگاههای مختلف برای جذب دانشجوی بینالمللی باعث شد دانشگاههای تهران، اصفهان، شیراز، مشهد و تبریز نیز اجازه پذیرش دانشجوی خارجی را دریافت کنند و سپس کمیته علمی پذیرش دانشجو به وزارت علوم منتقل شد (نوازنی، 1390). در دهه 80، با افزایش تقاضای دانشجویان افغانستانی مقیم ایران برای تحصیلات عالی و تقاضای دانشگاهها برای دریافت شهریه از آنها، قانونگذار در ماده (35) تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت[9] مصوب 1380/11/27 و ماده (18) قانون الحاق برخی از موادی به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت (1)[10] مصوب 1384/8/25 اجازه تأمین بخشی از هزینههای مالی دانشگاهها از طریق پذیرش دانشجوی خارجی را به دانشگاهها داد. از اواسط دهه 80 به بعد، با افزایش شدت رقابت جهانی و منطقهای در زمینه جذب دانشجوی بینالمللی، اهمیت بینالمللی شدن آموزش عالی برای ایران دوچندان شد و در اسناد بالادستی مورد تأکید بیشتری قرار گرفت. در برنامه چهارم توسعه (فصل 4 ماده (46) بند «د») بر سادهسازی قوانین و مقررات برای توسعه همکاریهای بینالمللی تأکید شد.
در نقشه جامع علمی کشور بر ضرورت تعامل فعال و اثرگذار در حوزه علم و فناوری با کشورهای دیگر بهویژه کشورهای منطقه و جهان اسلام تأکید شد و بهطور مشخص در اقدام ملی (1) از راهبرد کلان (9) نقشه جامع عملی کشور به افزایش پذیرش دانشجوی خارجی اشاره شد. در دهه 90، سیاستگذاری در زمینه جذب دانشجوی بینالمللی بهصورت شهریهپرداز و غیرشهریهپرداز وارد مرحله جدیدی شد. بند «ط» ماده (20) قانون برنامه پنجم توسعه؛ سیاستهای کلی علم و فناوری (1393)، ماده (66) قانون برنامه ششم توسعه، ماده (3) سند جامع روابط علمی بینالمللی (1396) بر پذیرش دانشجوی بینالمللی تأکید کردند و جذب دانشجوی خارجی توسط دانشگاه آزاد اسلامی و جامعه المصطفی العالمیه افزایش یافت. در سال 1399 نیز با توجه به اهمیت جذب دانشجوی بینالمللی و همچنین هماهنگی دستگاههای مسئول (وزارت عتف، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی؛ دانشگاه آزاد اسلامی، وزارت امور خارجه، وزارت کشور و ...)؛ «شورای راهبردی سیاستگذاری کلان برای دانشجویان خارجی» با توجه به مصوبه (578) شورای عالی انقلاب فرهنگی و سند جامع روابط علمی و فناوری تشکیل شد و تمامی امور مربوط به دانشجویان خارجی تحت نظر این شورا قرار گرفت.
آخرین مصوبه در حوزه دانشجویان بینالملل «آییننامه حمایت از نخبگان غیرایرانی مصوب 1401» هیئت وزیران است. در این مصوبه مواردی همچون اقامت ویژه، اجازه اشتغال، خدمات بانکی، بیمه، گواهینامه و ... به دانشآموختگان نخبه غیرایرانی داده شده است. اگر چه براساس اعلامنظر مقدماتی هیئت بررسی و تطبیق مصوبات دولت با قوانین به شماره نامه 2041/هب، مورخ 1402/01/19 رئیس مجلس شورای اسلامی، بسیاری از امتیازات مندرج در آییننامه فوق مغایر با قوانین تشخیص داده شده است. بهطورکلی در باب روند قانونگذاری و سیاستگذاری دانشجویان بینالملل دو نکته قابل توجه است:
در جدول زیر سیاستها و مصوبات اسناد بالادستی در دو دهه گذشته آورده شده است.
جدول 1. مهمترین سیاستها، قوانین و مقررات مرتبط با پذیرش دانشجوی بینالمللی
|
منبع |
بخش |
توضیحات |
|
مصوبه 274 شورای عالی انقلاب فرهنگی (1370) |
- |
کلیه دانشگاههای کشور اعم از دولتی و نیمه دولتی بخشی از ظرفیت دانشجویی خود را به پذیرش دانشجویان خارجی اختصاص دهند. |
|
قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت (1380) |
ماده (35) |
دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی میتوانند برای تأمین بخشی از هزینههای خود نسبت به پذیرش دانشجویان خارجی یا دانشجویان ایرانی که در دانشگاههای سایر کشورها در رشته تحصیلی مورد تأیید وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مشغول به تحصیل هستند اقدام کنند. |
|
قانون الحاق برخی از مواد به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت (1) (1384) |
ماده (18) |
دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی مجازند نسبت به پذیرش دانشجویان خارجی و انتقال دانشجویان ایرانی دانشگاههای خارجی مورد تأیید وزارتخانههای علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اقدام کنند و شهریه ارزی و یا ریالی آنها را با تصویب هیئت امنا و تأیید وزارتخانههای علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اخذ و به حساب درآمد اختصاصی دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی واریز کنند. شرایط علمی پذیرش و ظرفیت پذیرش با تصویب هیئت امنا و حسب مورد با تأیید وزارتخانههای فوقالذکر خواهد بود. |
|
نقشه جامع علمی کشور مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی (1389) |
راهبرد کلان 9 - اقدام ملی 1 |
افزایش پذیرش دانشجوی خارجی بهمنظور گسترش زبان فارسی و بسترسازی مرجعیت علمی کشور با اولویت کشورهای اسلامی و همسایه. |
|
برنامه پنجم توسعه مصوبه مجلس شورای اسلامی (1394-1390) |
ماده (16) بند و جزء «3» |
گسترش ارتباطات علمی با مراکز و نهادهای آموزشی و تحقیقاتی معتبر بینالمللی از طریق راهاندازی دانشگاههای مشترک، برگزاری دورههای آموزشی مشترک، اجرای مشترک طرحهای پژوهشی و تبادل استاد و دانشجو با کشورهای دیگر با تأکید بر کشورهای منطقه و جهان اسلام بهویژه در زمینههای علوم انسانی، معارف دینی و علوم پیشرفته و اولویتدار جمهوری اسلامی ایران براساس نقشه جامع علمی کشور با هدف توسعه علمی کشور و توانمندسازی اعضا هیئت علمی. |
|
ماده (20) بند «ط» |
به دانشگاهها اجازه داده میشود بخشی از ظرفیت آموزشی خود را از طریق پذیرش دانشجوی خارجی با دریافت شهریه تکمیل کنند. در موارد خاص بهمنظور ترویج ارزشهای اسلامی و انقلابی پذیرش دانشجوی خارجی با تصویب هیئت امنا بدون دریافت شهریه یا با تخفیف، مجاز است. |
|
|
سند اسلامی شدن دانشگاهها، مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی (1392) |
فصل (6) راهبرد (14) |
فراهم آوردن سازوکار کارآمد اعطای بورس و جذب دانشجویان و نخبگان خارجی و برنامهریزی خاص برای ایشان با توجه به اهداف جهانی انقلاب اسلامی در ابعاد علمی و فرهنگی. |
|
سیاستهای کلی علم و فناوری ابلاغی مقام معظم رهبری (1393) |
بند «8-5» |
استفاده از ظرفیتهای علمی و فنی ایرانیان مقیم خارج و جذب متخصصان و محققان برجسته سایر کشورها بهویژه کشورهای اسلامی حسب نیاز. |
|
برنامه ششم توسعه مصوبه مجلس شورای اسلامی (1400-1396) |
ماده (66) |
دولت موظف است بهمنظور حضور مؤثر نظام آموزش عالی کشور در تولید، توسعه و نشر علم و فناوری و تربیت دانشجو در سطح بینالمللی و برقراری توازن و ارتقای کیفیت آموزش عالی و پژوهش و فناوری، در طول برنامه جدول 11را اجرایی کنند. طبق این جدول در سال 1400 باید 1.8 کل دانشجویان از دانشجویان بینالمللی باشند که عدد آن حدود 75 هزار نفر محاسبه شده است. |
|
سند جامع روابط علمی بینالمللی جمهوری اسلامی ایران مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی (1396) |
ماده (3) – بندهای«8 و 9» |
- توسعه سازوکار جذب، اقامت و بهرهگیری ضابطهمند از ظرفیت و توان دانشمندان، پژوهشگران، فناوران و دانشجویان خارجی بهویژه ایرانیان مقیم خارج از کشور. - ساماندهی، حمایت و هدفمند کردن پذیرش دانشجویان غیرایرانی و اخذ بورسهای تحصیلی و فرصتهای مطالعاتی خارج از کشور مبتنیبر اولویتهای تعیین شده در اسناد بالادستی نظام. |
|
سیاستهای کلی فرایندهای مرتبط با دانشجویان بینالمللی مصوبه شورای راهبردی سیاستگذاری کلان برای دانشجویان خارجی (1399)[12] |
سرفصلهای پنجگانه |
سیاستهای جذب و پذیرش، سیاستهای آموزشی، سیاستهای فرهنگی تربیتی، سیاستهای اداری و رفاهی، سیاستهای دانشآموختگی. |
|
آییننامه حمایت از نخبگان غیرایرانی (1401) مصوبه هیئت وزیران |
موضوعات 10 ماده |
اعطای مزایایی همچون اقامت ویژه، اجازه اشتغال، خدمات بانکی، بیمه، گواهینامه. |
همانطور که در جدول فوق مشاهده میشود در قوانین و اسناد بالادستی در طول چند دهه گذشته بر اهمیت پذیرش دانشجوی بینالمللی تأکید شده است، اما در این رابطه، چالشهای متعددی وجود دارد. که در ادامه پس از بررسی آمار تعداد دانشجویان بینالملل، به توضیح آنها پرداخته میشود.
ب) وضعیت موجود دانشجویان بینالمللی در ایران از نگاه آمار
آمار دقیقی از تعداد دانشجویان بینالمللی در ایران در دسترس نیست. تعدد سازمانهای اعلامکننده آمار (مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی و سازمان امور دانشجویان) و همچنین مبنای متفاوت محاسبه تعداد دانشجویان بینالمللی[13] دو دلیل عمده این اختلاف آماری که در سالهای اخیر تعداد دانشجویان بینالمللی از 26 هزار نفر تا بیش از 130 هزار نفر اعلام شده است. برای مثال گزارش رصدخانه مهاجرت ایران، براساس اعلام سازمان امور دانشجویان، تعداد کل دانشجویان بینالمللی در سال 1400 را 130.113 نفر اعلام کرده است که از این تعداد 50.115 نفر در دانشگاه آزاد اسلامی،37.430 نفر در دانشگاههای وابسته به وزارت علوم، 35.709 نفر در جامعه المصطفی العالمیه و 6.859 نفر در دانشگاههای وابسته به وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی مشغول به تحصیل هستند (سالنامه مهاجرتی ایران، 1401: 210). مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی بهعنوان سازمان تعاملکننده با یونسکو، تعداد دانشجویان بینالمللی در ایران را کمتر از این عدد اعلام میکند. بر طبق اعلام این مؤسسه، تعداد دانشجویان بینالمللی در ایران از حدود هزار و 400 نفر در سال 1382 به حدود 26 هزار نفر در سال 1400 رسیده است. البته عدد 26 هزار نفر بدون محاسبه دانشجویان جامعه المصطفی العالمیه و دانشگاه آزاد اسلامی است. گفتنی است از سال 1399 به بعد دانشگاه آزاد اسلامی تعداد دانشجویان خود را به مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی اعلام نکرده است. طبق گزارش رصدخانه مهاجرت ایران، در سال 1399 دانشگاه آزاد اسلامی 26.675 نفر و در سال 1400 تعداد 50.115 دانشجوی بینالمللی (مجازی و حضوری) داشته است. بهنظر میرسد، اجباری شدن آموزش حضوری بعد از دوران همهگیری کرونا و اعلام وزارت علوم دولت عراق مبنیبر عدم تأیید مدرک برخی از واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی، تعداد دانشجوی بینالملل در این دانشگاه کاهش بسیاری داشته است.[14]
با توجه به اینکه آمار اعلام شده توسط مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی با جزئیات بیشتری منتشر میشود در ادامه به تحلیل این آمار در زمینه دانشجویان بینالمللی در ایران به تفکیک جنسیت، دانشگاه، مقطع، رشته و کشور پرداخته میشود.
جدول 2. فراوانی مربوط به جنسیت دانشجویان بینالمللی در سال 1400
|
درصد |
فراوانی |
جنسیت |
|
64 |
۱۶۷۹۲ |
مرد |
|
36 |
۹۴۵۲ |
زن |
|
100 |
۲۶۲۴۴ |
کل |
مأخذ: مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی.
براساس اطلاعات ارائه شده در جدول 2 هماکنون 64 درصد دانشجویان بینالمللی در ایران مرد و 36 درصد زن هستند. با توجه به تحولات سیاسی و فرهنگی در برخی از کشورهای منطقه و چالشهای پیشروی تحصیل دختران، ظرفیت بسیار خوبی برای دانشگاههای کشور جهت جذب و پذیرش این افراد به وجود آمده است.
جدول 3. دانشجویان بینالملل به تفکیک زیر نظامهای آموزش عالی در سال 1400
|
درصد |
فراوانی |
دستگاه اجرایی |
|
52 |
13644 |
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری |
|
5 |
1345 |
دانشگاه پیامنور |
|
1/2 |
310 |
دانشگاه جامع علمیکاربردی |
|
0/5 |
110 |
دانشگاه فرهنگیان |
|
0/21 |
39 |
دانشگاه فنی و حرفهای |
|
90/0 |
22 |
سایر دستگاههای اجرایی |
|
20 |
5314 |
وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی |
|
21 |
5460 |
مؤسسات آموزش عالی غیردولتی - غیرانتفاعی |
|
100 |
۲۶۲۴۴ |
کل |
مأخذ: همان.
جدول 3 نشان میدهد تعداد 13644 نفر از دانشجویان بینالملل در سال تحصیلی 1400 - 1399 در دانشگاههای ذیل وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تعداد 5460 نفر در مؤسسات آموزش عالی غیردولتی – غیرانتفاعی و تعداد 5314 نفر در دانشگاههای ذیل وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مشغول به تحصیلی بودهاند و سایر دانشجویان در دانشگاه پیامنور، دانشگاه فنی و حرفهای، دانشگاه فرهنگیان، دانشگاه جامع علمیکاربردی و سایر دانشگاهها مشغول به تحصیل بودهاند.
جدول 4. فراوانی دانشجویان بینالملل به تفکیک گروههای تحصیلی در سال 1400
|
درصد |
فراوانی |
رشته |
|
52 |
13573 |
علوم انسانی |
|
7 |
1897 |
علوم پایه |
|
20 |
5294 |
علوم پزشکی |
|
16 |
4182 |
فنی و مهندسی |
|
2 |
534 |
کشاورزی و دامپزشکی |
|
3 |
764 |
هنر |
|
100 |
26244 |
جمع |
مأخذ: همان.
اطلاعات ارائه شده در جدول 4 نشان میدهد اغلب دانشجویان بینالمللی در ایران مشغول به تحصیل در رشتههای گروه علوم انسانی هستند؛ اما تقاضا برای ورود به رشتههای پزشکی در ایران نیز قابلتوجه است. در سال تحصیلی 1400 رشتههای مرتبط با علوم انسانی، علومپزشکی و فنی و مهندسی بهترتیب با داشتن سهم 52، 20 و ۱۶ درصد از دانشجویان خارجی، سه حوزه علمی برتر جذب دانشجویان بینالمللی برای تحصیل در ایران بوده که رشتههای مرتبط با علوم پایه، هنر و کشاورزی و دامپزشکی بهترتیب در جایگاههای بعدی حوزههای علاقه دانشجویان برای تحصیل در ایران بوده است.
جدول 5. فراوانی دانشجویان بینالملل به تفکیک مقاطع تحصیلی در سال 1400
|
درصد |
فراوانی |
مقطع |
|
1 |
354 |
کاردانی |
|
34 |
8981 |
کارشناسی |
|
44 |
11395 |
کارشناسیارشد |
|
12 |
3096 |
دکتر عمومی (حرفهای) |
|
9 |
2418 |
دکتری تخصصی (PhD) |
|
100 |
26244 |
جمع |
مأخذ: همان.
براساس آمار ارائه شده در جدول 5 عمده جمعیت دانشجویان بینالمللی در ایران را دانشجویان مقطع کارشناسیارشد تشکیل میدهند. بهطوریکه در سال تحصیلی 1400-1399، بیشترین تعداد دانشجویان بینالمللی، در مقطع کارشناسیارشد با 44 درصد مشغول به تحصیل بودهاند. دوره تحصیلی کارشناسی با 34 درصد، دکترای عمومی با 12 درصد، دکترای تخصصی با 9 درصد و کاردانی با 1 درصد در رتبههای بعدی از نظر مقاطع تحصیلی قرار دارند.
جدول 6. فراوانی دانشجویان بینالملل به تفکیک کشورهای مبدأ در سال 1400
|
درصد |
فراوانی |
کشور |
|
45 |
11747 |
عراق |
|
35 |
9264 |
افغانستان |
|
4 |
963 |
لبنان |
|
3 |
736 |
سوریه |
|
13 |
3534 |
سایر کشورها |
|
100 |
26244 |
جمع |
مأخذ: همان.
همانطور که در جدول 6 مشخص است، عمده جمعیت دانشجویان خارجی در ایران را دانشجویان کشورهای عراق و افغانستان بهترتیب با 45 و 35 درصد تشکیل میدهند. بعد از این دو کشور، لبنان با 4 و سوریه با 3 درصد در رتبههای بعدی قرار دارند. سهم سایر کشورها 13 درصد است.
تحلیل و بررسی آمار دانشجویان بینالمللی در ایران
اعداد و آمار برای سیاستگذاری شواهدمحور بسیار مهم هستند اما نباید از شاخصهای کیفی تحصیلی و زندگی دانشجویان در ایران غفلت شود. عدم توجه به این موضوع به از دست رفتن جایگاه کنونی جمهوری اسلامی ایران در زمینه جذب دانشجوی بینالمللی خواهد شد.بهاینترتیب در ادامه به الزامات کیفی جذب دانشجویان بینالمللی بیشتر پرداخته میشود.
ج) چالشها و موانع جذب دانشجویان بینالمللی
افزایش پذیرش دانشجویان بینالمللی در دانشگاههای کشور، منوط به رفع موانع و چالشهای کلیدی در این زمینه است. به این منظور با مطالعه پژوهشهای صورت گرفته در سالهای اخیر برخی از این موانع شناسایی شدند. چالشهای شناسایی شده در سه مرحله قبل از تحصیل، حین تحصیل و بعد از تحصیل قابل دستهبندی هستند. چالشهایی مثل آشنایی با دانشگاه محل تحصیل و آشنایی با فرهنگ، آداب و قوانین و مقررات در ایران، مشکلات دریافت روادید و پذیرش اولیه ازجمله چالشهای قبل از تحصیل هستند. در زمان تحصیل نیز دانشجویان بینالمللی با چالشهایی همچون امکانات و تسهیلات ضعیف، مشکلات تعامل و ارتباط با استادان، کارمندان و دیگر دانشجویان، مشکلات زبان آموزشی، مسائل مالی تحصیلی و اسکان و بوروکراسی پیچیده اداری مواجه هستند. همچنین دانشجویان بینالمللی که از دانشگاههای ایران فارغالتحصیل میشوند با مسائلی همچون اجازه اقامت و اشتغال در ایران و تأیید مدرک در کشور خود و یا دیگر کشورها مواجه هستند. از نگاهی دیگر، چالشهای دانشجویان بینالمللی در ایران در دو دسته چالشهای نظام آموزش عالی ایران (همچون کیفیت علمی - آموزشی، وضعیت اداری و ساختاری دانشگاه) و چالشهای فراتر از آن (همچون ایرانهراسی، تحریم، صدور ویزا و اجازه اشتغال) قابل تقسیمبندی است. در جدول زیر بهطور خلاصه مهمترین موانع ارائه شده است.
جدول 7. موانع تأثیرگذار در جذب دانشجویان بینالمللی در ایران
|
موانع اصلی |
موانع فرعی |
|
عوامل اقتصادی و مالی |
ممنوعیت اشتغال دانشآموختگان |
|
مشکلات مبادلات ارزی |
|
|
هزینههای زیاد اسکان و شهریههای غیررقابتی |
|
|
عوامل فرهنگی و اجتماعی |
عدم آشنایی و سازگاری دانشجویان با شرایط فرهنگی ایران |
|
عدم تعامل مطلوب ایرانیان با دانشجویان خارجی |
|
|
عوامل زیرساختی و فناوری |
کمبود تجهیزات آزمایشگاهی |
|
امکانات رفاهی و تسهیلات کم |
|
|
عوامل اداری، قانونی و ساختاری |
طولانی شدن صدور ویزا و مسئله اقامت |
|
آماده نبودن ساختار اداری و فرایندی دانشگاهها |
|
|
عدم آشنایی لازم و کافی کارکنان جهت تعامل مؤثر با دانشجویان بینالمللی |
|
|
اختیارات کم اعضای هیئت علمی در جذب دانشجویان |
|
|
ضعف در ارتباطات علمی بینالمللی و عدم معرفی و تبلیغ دانشگاههای ایران در دیگر کشورها |
|
|
عوامل امنیتی و سیاسی |
ایرانهراسی و ذهنیت منفی نسبت به ایران |
|
تحریمهای سیاسی و علمی ایران |
|
|
عوامل آموزشی |
عدم ارائه رشتههای درسی به زبانهای دیگر و ضعف استادان در تدریس به زبان انگلیسی |
|
جدید نبودن رشتهها و دروس دانشگاهی و شیوههای آموزشی |
|
|
کمتوجهی به مشوقهای مرتبط با جذب و آموزش دانشجویان بینالملل در آییننامه ارتقا اعضای هیئت علمی |
|
|
نبود معیار مشخص در ارزیابی متقاضیان |
مأخذ: پروین و همکاران،1400؛ اصغری، 1400؛ مهرآور، 1400؛ فضلی یزد و همکاران، 1398.
جدول فوق نشان میدهد عوامل متعددی بر جذب دانشجوی بینالمللی در دانشگاههای کشور مؤثر است. پرتکرارترین چالش اشاره شده در مطالعات انجام شده در زمینه جذب و پذیرش دانشجویان بینالمللی در ایران؛ از نوع عوامل اداری، قانونی و ساختاری است. طولانی بودن زمان صدور ویزا، مسائل اقامتی و کنسولی، بوروکراسی پیچیده اداری، کارمندان آموزش ندیده و بهطورکلی ضعف در مدیریت بینالمللی دانشگاه ازجمله مسائل ساختاری، قانونی و اداری هستند. عوامل دیگر نیز نیاز به توجه و رسیدگی دارند. برای مثال تأمین هزینه اسکان و شهریه برای اکثر دانشجویان یک مسئله است. همچنین بهدلیل شرایط نامناسب اقتصادی واریز پول از خارج از کشور به حسابهای ایران با مشکل مواجه است، ازسوی دیگر دانشجویان و دانشآموختگان بینالمللی بهدلیل موانع قانونی تصریح شده در ماده (121) قانون کار،[16] مجاز به داشتن شغل در ایران نیستند. موضوعاتی همچون عدم آشنایی کافی با شیوه زندگی ایرانیان، عدم سازگاری با فرهنگ ایرانی در ماههای اول در کنار عدم استقبال ایرانیان و تعامل مناسب با دانشجویان ازجمله مسائل قابل توجه فرهنگی و اجتماعی هستند. همچنین دانشگاههای ایران از لحاظ زیرساختهای آزمایشگاهی، خوابگاهی و رفاهی ضعیف هستند درحالیکه این موضوعات برای دانشجویان بینالمللی از اهمیت زیادی برخوردار است. مسئله کیفیت آموزشی و علمی دانشگاهها، عدم ارائه رشتههای درسی به زبانهای دیگر، جدید نبودن رشتههای آموزشی در کنار مسائل زمینهای همچون شرایط بد اقتصادی و ایرانهراسی در سطح نظام بینالمللی ازجمله دیگر موانع جذب دانشجویان بینالمللی در ایران هستند.
جمعبندی و ارائه راهکارهای پیشنهادی
در اسناد بالادستی ازجمله نقشه جامع علمی کشور (1389)، برنامه ششم توسعه (1400-1396) و سند جامع روابط علمی بینالمللی (1396) توجه به جذب و پذیرش دانشجویان بینالمللی بهخوبی مورد تأکید قرار گرفته است؛ اما در این سالها برنامه عملیاتی و راهبرد مشخصی برای اجرای این موضوعات تنظیم نشده است. عدم سیاستگذاری برمبنای آمار و شواهد دقیق و موثق، عدم هماهنگی دستگاههای متولی آموزش عالی کشور (وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، دانشگاه آزاد اسلامی، جامعه المصطفی العالمیه و ...) و دیگر دستگاههای مسئول (وزارت کشور، وزارت امور خارجه، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و ...) و وجود برخی قوانین بازدارنده برای اشتغال و فعالیت اقتصادی این دسته از افراد باعث شده است که جذب و پذیرش دانشجویان بینالمللی در ایران آینده نامشخصی داشته باشد. چالشهای جذب دانشجویان بینالمللی در 6 حوزه اقتصادی و مالی، فرهنگی و اجتماعی، زیرساختی و فناوری، قانونی، اداری و ساختاری، امنیتی و سیاسی و آموزشی قرار دارند. تدوین برنامههای جامع و عملیاتی در راستای رفع موانع موجود ضرورت دارد. راهکارهای زیر برای بهبود سازوکارهای جذب دانشجو براساس فرایند ورود دانشجو به کشور تا پس از زمان دانشآموختگی فرد پیشنهاد میشود:
در این خصوص باید اشاره شود که شورای عالی انقلاب فرهنگی در جلسه (607) مورخ 86/4/5 مصوب کرده است که «تدریس در کلیه دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی کشور برای همه دانشجویان اعم از ایرانی و غیرایرانی باید به زبان فارسی انجام پذیرد».[19] درصورتیکه مصوبه جلسه (662) شورای عالی انقلاب فرهنگی مورخ 1389 اجازه ارائه برخی از دروس به زبان غیرفارسی به برخی دانشگاهها را داده است.[20]
|
گزیده سیاستی / مدیریتی (پیامک منتخب) جذب دانشجوی خارجی در دانشگاههای کشور از نظر کمی و کیفی در وضعیت مناسبی قرار ندارد. عواملی چون: معرفی آموزش عالی ایران به دیگر کشورها از طریق اعطای مشوق به مؤسسات جذب دانشجو، کاهش زمان فرایند صدور روادید به حداقل 15 روز، اعطای تخفیف شهریه و آموزش رایگان جهت ترویج زبان فارسی، مستثنی کردن دانشآموختگان نخبه غیر ایرانی از بخشنامه (41/12/98203) سازمان امور دانشجویان و اعطای مدرک تحصیلی موقت به آنها و فراهمسازی شرایط اشتغال این قشر به شرط داشتن ایدههای نوآورانه و ثبت اختراع، میتواند در افزایش جذب دانشجوی خارجی اثرگذار باشد. |
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
وزارت بهداشت،درمان و آموزش پزشکی
وزارت امور خارجه
وزارت اطلاعات
وزارت کشور
کمیسیون آموزش، تحقیقات و فناوری
نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها
شورای عالی انقلاب فرهنگی
سازمان امور دانشجویان
دانشگاه آزاد اسلامی
