خلاصه مدیریتی

با توجه به خواص منحصربه فرد فلز آلومینیوم و استراتژیک بودن این فلز در جهان، و همچنین با توجه به هدفگذاری تولید ارقام بالای این 
فلز در برنامه های کشور و احداث چند کارخانه تولید شمش آلومینیوم، اهمیت تأمین مواد اولیه این فلز راهبردی بیشــتر مشخص میشود. آلومینا (اکسید آلومینیوم با درصد خلوص بالا) مهمترین ماده اولیه در این صنعت است که از فراوری سنگ معادن بوکسیت به دست میآید. در حال حاضر تنها تولیدکننده، شــرکت آلومینــای ایران (مجتمع جاجرم) است و تأمین خوراک آن از طریق استخراج معادن بوکسیت 
به عنوان وروردی زنجیره تولید آلومینا و آلومینیوم صورت میپذیرد. ذخایر بوکسیت در کشور ما در مقایسه با سایر کشورها، اندک محسوب میشود. به گونه ای که تولید یک سال برخی از این کشورها به اندازه کل ذخایر بوکسیت شناسایی شده ایران است.
معدن تاش، به دلیل میزان ذخیره قابل استخراج، کانی زایی و شرایط ماده معدنی آن، به عنوان یکی از منابع اصلی تأمین، در حال حاضر از جمله مهمترین معادن بوکسیت کشور محسوب میشود. با اینحال پروانه بهره برداری این معدن در سال 1398 به سبب نگرانیهای اجتماعی از آلودگیهای زیست محیطی حاصل از استخراج و بروز برخی منازعات محلی تمدید پروانه با دستور شورای تأمین استان تمدیدنشد. جلوگیری از بهره برداری معدن تاش و تعطیلی این معدن تأثیر زیادی بر کاهش کیفیت بوکسیت مورد استفاده شــرکت آلومینا به عنوان تنها تولیدکننده پودر آلومینا گذاشته است. به طورکلی مهمترین نگرانیهــای موجود پیرامــون فعالیت معدن، درخصوص آلودگی آب و تخریب منابع آبی و تبعات ناشــی از آن نظیر تأثیر این فعالیتها بر آبهای سطحی، تغییر جریان آبهای سطحی و سیلخیزی منطقه اســت. در راستای بررسی این چالشها و همچنیــن برمبنای مطالعات صورت گرفته، شــرکت آلومینای ایران اقدامهایی را پس از سال 1398 در جهت برطرف کردن نگرانیها انجام داده که از آن جمله میتوان به کوچکسازی محدوده معدنکاری، تدوین طرح احیا و بازسازی معدن، پرداخت حقوق عرفی دامداران، احداث سازه های آبخیزداری، بررسی مداوم کمیت و کیفیت منابع آبی موجود درمحدوده، ســاماندهی محل تقاطع مسیلها با جاده دسترسی معدن، انتقال بارهای بوکســیت اختلاط دار دپوشده و احداث ســازه های کاهش زیانباری سیلاب اشاره کرد. اســتخراج و بهره برداری از معادن همواره با آثار زیست محیطی همراه بوده اســت و به دلیل عدم مدیریت کارآمد، جامعه در حوزه مســائل زیست محیطی نسبت به فعالیتهای معدنی با نگاه تخریبی مینگرند. این در حالی اســت که با مدیریت صحیح فعالیتهــای معدنکاری (اکتشاف، استخراج و فراوری) میتوان تا حد بسیار زیادی آثار مخرب زیست محیطی را کاهش داد. کما اینکه قوانین زیست محیطی هیچگاه در کشورهای توسعه‌یافته مانع از پیشرفتهای معدنی و صنعتی آنان نشده بلکه در جهان امروز با اســتفاده از فناوریهای نوین، بسیاری از مشکلات و چالشهای زیست محیطی رفع شده است.بر این اساس و با توجه به اقدامهای اصلاحی و تمهیدات صورت گرفته شــرکت آلومینای ایران و تأییدات مراجع قانونــی و نظارتی، اهمیت معدن تاش در چرخه اقتصادی کشــور، چالشهای تأمین بوکســیت از خارج از کشور (سختی باالی بوکسیت خارجی، خروج ارز و کاهش اشتغال پایدار) و عدم کیفیت مناسب (از لحاظ تناژی و عیاری) منابع تأمین بوکسیت در داخل کشور، پیشنهاد میشــود امکان بازگشایی مجدد معدن توسط مسئولان ذیربط با در نظر گرفتن اقناع اجتماعی و توصیه های این گزارش مبتنی برنظارتهای پسینی سختگیرانه بر عملکرد زیســت محیطی معدن(مانند الزامات محل دپوی باطله، غلظت عناصر ســمی در آبهای زیرزمینی، احداث و تقویت سازه های کاهش زیانباری سیلو ...) مورد بررسی مجدد قرار گیرد.

مقدمه

گسترش روزافزون آلودگی‌ها و تنزل کیفیت زندگی طبیعی انسان‌ها و در‌نتیجه به هم خوردن تعادل و تناسب محیط زیست در جهان موجب شده است تا دولت‌ها، سازمان‌ها و مجامع بین‌المللی به تدوین و اجرای قوانین و مقرراتی برای جلوگیری از آلودگی و تخریب محیط زیست خود مبادرت ورزند. استخراج و بهره‌برداری از معادن همواره با آثار زیست‌محیطی همراه بوده است و به‌دلیل عدم مدیریت کارآمد، جامعه در حوزه مسائل زیست‌محیطی نسبت به فعالیت‌های معدنی با نگاه تخریبی می‌نگرند. این در حالی است که با مدیریت صحیح فعالیت‌های معدن‌کاری (اکتشاف، استخراج و فراوری) می‌‌توان تا حد بسیار زیادی آثار مخرب زیست‌محیطی را کاهش داد. کما اینکه قوانین زیست‌محیطی هیچگاه در کشورهای توسعه‌یافته مانع از پیشرفت‌های معدنی و صنعتی آنان نشده بلکه در جهان امروز با استفاده از فناوری‌های نوین، بسیاری از مشکلات و چالش‌های زیست‌محیطی رفع شده است. به‌کارگیری معدن‌کاری نوین همگام با پیشرفت سایر علوم با در نظر گرفتن استانداردهای زیست‌محیطی، آموزش مفاهیم، روش‌ها و فنون مختلف به فعالان حوزه معدن و محیط زیست، زمینه حفاظت از محیط زیست با لحاظ مفهوم توسعه پایدار را فراهم می‌کند.

در این میان به‌علت خواص منحصر‌به‌فرد فلز آلومینیوم و استراتژیک بودن این فلز در جهان، استفاده از آن در بسیاری از صنایع و به‌خصوص صنایع واجد فناوری‌های بالا، روز‌به‌روز گسترده‌تر شده و نیاز بازار جهانی به مصرف این فلز افزایش چشمگیری یافته است. با توجه به هدف‌گذاری تولید ارقام بالای این فلز در برنامه‌های کشور و احداث چند کارخانه تولید شمش آلومینیوم، اهمیت تولید این فلز استراتژیک بیشتر مشخص می‌‌شود. ماده اولیه و اصلی جهت تولید این فلز، آلومینا (اکسید آلومینیوم با درصد خلوص بالا) است که در حال حاضر تنها شرکت آلومینای ایران (مجتمع جاجرم) تولید می‌کند و تأمین خوراک آن از طریق استخراج معادن بوکسیت به‌عنوان وروردی زنجیره تولید آلومینا و آلومینیوم صورت می‌پذیرد که حاوی اکسیدها و هیدرواکسیدهای آلومینیم، آهن و مقداری سیلیس است.

ذخایر بوکسیت در کشور ما در مقایسه با سایر کشورها، اندک محسوب می‌شود. به‌گونه‌ای که تولید یک سال برخی از این کشورها به اندازه کل ذخایر بوکسیت شناسایی شده ایران است.

با توجه به ذخایر موجود، وضعیت فعلی استخراج از آنها و شرایط شکننده تأمین خوراک تنها کارخانه تولید آلومینای کشور، در کنار استخراج از ذخایر موجود با رعایت شاخص‌های توسعه پایدار، شناسایی و اکتشاف پتانسیل‌های بوکسیتی و ورود معادن جدید به چرخه تولید جهت امنیت تأمین خوراک کارخانه و حفظ زنجیره تولید آلومینیوم کشور ضروری به‌نظر می‌رسد. به‌گونه‌ای که ستاد تسهیل و رفع موانع تولید کشور در مصوبات حوزه معدن (با توجه به ماده (61) قانون الحاق موادی به قانون رفع موانع تولید رقابت‌پذیر و ارتقای نظام مالی کشور مصوب 1397) خود به این موضوع پرداخته و براساس آن مقرر شد شرایط و محدودیت‌های منطقه‌ای درخصوص امکان انجام فعالیت‌های اکتشافی و معدنی بوکسیت به‌دلیل استراتژیک بودن آن مرتفع شود.

معدن بوکسیت تاش به‌دلیل میزان ذخیره قابل استخراج، کانی‌زایی و شرایط ماده معدنی آن، به‌عنوان یکی از منابع اصلی تأمین خوراک کارخانه آلومینای ایران است (شکل 1). به‌‌رغم اهمیت راهبردی این معدن، پروانه بهره‌برداری این معدن در سال 1398، به سبب نگرانی‌های اجتماعی از آلودگی‌های زیست‌محیطی حاصل از استخراج و بروز برخی منازعات محلی تمدید پروانه با دستور شورای تأمین استان تمدید نشد. در این گزارش به بررسی وضعیت فعلی معدن، آلودگی‌های زیست‌محیطی ناشی از فعالیت‌های آن، اقدام‌های صورت گرفته و ارائه راهکار جهت حل‌و‌فصل این چالش پرداخته شده است.

شکل 1. میزان ذخایر معادن شرکت آلومینای ایران

مآخذ: یافته‌های تحقیق.

1. خلاصه‌ای از وضعیت معدن تاش و مشکلات ایجاد شده

1-1. موقعیت جغرافیایی و راه‌های دسترسی معدن بوکسیت

کانسار بوکسیت تاش به مساحت اولیه 1313 هکتار و مساحت فعلی (اصلاحی) 210 هکتار در استان سمنان و در حدود 40 کیلومتری شمال‌غرب شهرستان شاهرود قرار دارد (شکل2). دسترسی به محدوده از طریق جاده آسفالته شاهرود- بسطام- تاش امکان‌پذیر است. از روستای تاش علیا به سمت شمال ‌شرق جاده‌ای وجود دارد که به معدن تاش می‌رسد. روستای تاش مهم‌ترین آبادی نزدیک به معدن است. افزون بر آن قبل از روستای تاش نیز یک جاده خاکی وجود دارد که جاده اختصاصی معدن است و از دامنه کوه به معدن می‌رسد. شکل 2 موقعیت قرارگیری معدن را روی نقشه‌ راه‌های کشور و جدول 1 مختصات جغرافیایی کانسار را براساس سیستم مختصاتی (1950 Europian) نشان می‌دهد. در شکل 3 نیز اصلاح محدوده معدن با توجه به ملاحظات زیست‌محیطی مشخص گردیده است.

شکل 2. راه ‌دسترسی به کانسار بوکسیت تاش بر اساس نقشه راه‌های کشور

جدول 1. موقعیت جغرافیایی محدوده ثبتی تاش براساس سیستم مختصاتی

شکل 3. اصلاح مساحت محدوده معدن جهت آزادسازی پیت معادن و دپوها

۲-۱. استخراج و تولید معدن تاش

کانسار بوکسیت تاش به بلوک‌های مختلفی به نام‌های پیرمیشی 1، 2 و 3، آهار غربی و شرقی، چشمه خرسی 1، 2 و 3 و خوش دره 1، 2 و 3 تفکیک شده است که از میان این بلوک‌ها، چشمه خرسی 1و خوش دره 3 بیشترین گسترش و میزان ذخیره را دارا هستند. عملیات بهره‌برداری در معدن بوکسیت تاش از سال 1390 (پس از صدور پروانه اکتشاف در تاریخ 1389/06/28) با اخذ مجوزهای برداشت موقت از سازمان صمت استان سمنان آغاز و سپس پروانه بهره‌برداری به شماره 123/52360 در تاریخ 1392/12/19 به مدت پنج سال صادر شد. ظرفیت استخراج سالیانه معدن در پروانه بهره‌برداری صادره، 140000 تن تعیین شده بود که در دو مرحله در سال 1394 ابتدا به 210000 تن و سپس به 350000 تن افزایش یافت. پس از عملیات تکمیلی حفاری اکتشافی در سال‌های ۱۳95 تا ۱۳97، مطابق جدول 2 براساس طراحی نهایی انجام شده برای معدن تاش و مطالعات فنی و اقتصادی صورت گرفته ذخیره‌ای بیش از 8 میلیون تن با مدول متوسط 5.36 از معدن تاش قابل استخراج است و از این میزان، 4462000 تن ازسوی مسئولان سازمان صنعت، معدن و تجارت استان سمنان به تصویب رسید و براساس آن برنامه تولید این معدن برمبنای تولید سالیانه 350 هزار تن ماده معدنی طراحی شده است که برای تحقق این امر، نسبت باطله‌برداری طرح، 14 به 1 است.

استخراج در معدن تاش به روش روباز (Open pit mining) و ارتفاع پله نهایی 10 متر، شیب جزئی پله بین 50 تا 63 درجه، عرض پله‌های ایمنی بین 4 تا 5 متر، ارتفاع پله استخراجی حداکثر 5 متر، عرض راه 10 متر و شیب راه حداکثر 12 درصد طراحی شده است.

شایان ذکر است در سال 1398 میزان تقریبی 78000 مترمکعب باطله از معادن بوکسیت تاش استخراج و به دامپ‌های باطله منتقل و عمدتاً به‌عنوان خاک نباتی در روباره شمشک و به میزان کمتری از دولومیت‌های الیکا جهت احداث و انتقال جاده از روی بوکسیت و در سال‌های 1399 و 1400، با توجه به برنامه احیا و بازسازی معدن، عملیات بارگیری و حمل باطله از بلوک پیرمیشی با هدف پرکردن نقاط تعیین شده برای انجام عملیات بازسازی صورت پذیرفته است.  

جدول 2. حجم بوکسیت مدل‌سازی شده

مآخذ: یافته‌های تحقیق.

2. چالش‌های زیست‌محیطی و اجتماعی معدن بوکسیت تاش و اقدام‌های صورت گرفته

در مناطق کانه‌زایی، غلظت عناصر سمی در محیط‌های سطحی و انتقال آنها در چرخه‌های زیستی به ماهیت طبیعی منطقه (غلظت زمینه طبیعی عناصر) و نقش فرایندهای انسان‌زاد در تشدید این غلظت بستگی دارد و تأثیر معدن‌کاری بسته به عواملی نظیر کیفیت سنگ معدن، روش استخراج، شرایط آبشناختی منطقه، نوع اقلیم سنگ، مقیاس عملیات، پستی و بلندی و بسیاری از عوامل وابسته دیگر، متغیر است. ازآنجا‌که تقاضا برای منابع معدنی رو به افزایش است، باید با در پیش گرفتن اقدام‌های شایسته حفاظتی و مهندسی و از طریق مهار آلودگی هوا، آب، خاک و رسوبات، مشکلات را در محل و به دور از آن، کمینه کرد و در صورت عدم در نظر گرفتن شاخص‌های توسعه پایدار و چالش‌های پیش رو در استخراج و فراوری ذخایر معدنی، سبب بروز نگرانی‌های اجتماعی و زیست‌محیطی می‌‌شود. در ارزیابی آثار زیست‌محیطی معادن بوکسیت عوامل زیادی دخیل است که برخی از مهم‌ترین این عوامل ذخیره و عیار ماده معدنی، موقعیت جغرافیایی، روش معدن‌کاری، عمق قرارگیری ماده معدنی، نوع سازندهای زمین‌شناختی، شرایط هیدرولوژیکی منطقه و پوشش گیاهی است.  

بررسی‌ها نشان می‌دهد در سال‌های ابتدایی شروع به کار معدن تاش، اعتراض‌هایی از‌سوی فعالان و سازمان‌های مردم نهاد زیست‌محیطی شهرستان شاهرود نسبت به فعالیت‌های استخراجی معدن صورت گرفت. عمده نگرانی‌های مطرح شده در زمینه‌هایی از قبیل آلودگی آب به فلزات سنگین نظیر آرسنیک، آهن و آلومینیوم، تخریب منابع آبی، تخریب پوشش گیاهی و جانوری منطقه، خطر وقوع سیلاب‌های سهمگین و ایجاد ریزگرد و گرد‌و‌غبار در سطحی گسترده‌تر است. شرکت آلومینای ایران در پایان سال 1397 به تمدید پروانه بهره‌برداری معدن تاش اقدام کرد که با اکتشافات جدید ذخیره قطعی آن به میزان 4.4 میلیون تن رسیده است. عمر معدن 12 سال محاسبه و سازمان صنعت، معدن و تجارت استان سمنان تأیید کرد. اما با توجه به چالش‌های به‌وجود آمده، شورای تأمین استان به عدم تمدید پروانه بهره‌برداری رأی داد. به‌طور‌کلی مهم‌ترین نگرانی‌ها، در‌خصوص آلودگی آب و تخریب منابع آبی و تبعات ناشی از آن نظیر تأثیر فعالیت‌های معدنی بر آب‌های سطحی، تغییر جریان آب‌های سطحی و سیل‌خیزی منطقه است.

2-1. بررسی آثار معدن‌کاری تاش بر محیط زیست (کمیت و کیفیت منابع آب و کارست‌های منطقه، رسوبات، گیاهان و خاک کشاورزی)

یکی از دغدغه‌ها و نگرانی‌های اصلی مسئولان محلی و سمن‌ها، آلودگی منابع آبی و تخریب آنها از طریق معدن‌کاری است که با توجه به نتایج ارائه شده آزمایشگاه سازمان حفاظت محیط زیست کشور برای عناصر آلومینیوم، آهن و منگنز به‌ترتیب با بیشینه 7/79، 5/2 و 5/32 میلی‌گرم بر لیتر (ppm) سبب شد شرکت آلومینای ایران به عقد قرارداد پژوهشی جهت بررسی این موضوع و نگرانی آلودگی‌های زیست‌محیطی به شماره 4047/ج مورخ 1398/04/04 با دانشگاه شیراز به‌عنوان یکی از مراکز علمی معتبر و صاحب‌نظر در زمینه آب اقدام کند. همچنین پس از آن با توجه به رویکرد مسئولان دستگاه‌های اجرایی و مردمی برای استفاده از ظرفیت‌های پژوهشی بومی در شهرستان شاهرود، قرارداد پژوهشی با دانشگاه صنعتی شاهرود (گروه آب‌شناسی) نیز منعقد شد.

نمونه‌های استاندارد طی مطالعات و پایش‌های انجام گرفته توسط تیم کارشناسی دانشگاه شیراز به آزمایشگاه‌های معتبر داخلی (آزمایشگاه دانشکده شیمی، دانشگاه صنعتی اصفهان و آزمایشگاه زرآزمای تهران) و خارجی در کشورهای استرالیا، کانادا و آلمان ارسال شده است.

حوضه آبریز سطحی دربرگیرنده محدوده معدن تاش مطابق شکل 4 در زیر حوزه آبریز تاش به مساحت حدود 167 کیلومتر مربع واقع شده که خود بخشی از حوزه آبریز شاهرود به مساحت 2440 کیلومتر مربع است.

شکل 4. حوزه آبریز سطحی دربرگیرنده محدوده معدنی تاش

مأخذ: معدن زمین 1396.

منابع آب سطحی در محدوده معدنی تاش و مناطق مجاور آن شامل رودخانه‌های دائمی آهار و پیرمیشی و تعدادی آبراهه فصلی بوده که موقعیت آنها در شکل 5 نمایش داده شده است. رودخانه آهار که در بخش شمالی و خارج از محدوده معدن بوکسیت تاش جریان دارد، از چشمه‌های واقع در سازند الیکا سرچشمه گرفته و با راستای تقریبی شرقی - غربی از مرز شمال محدوده معدن عبورکرده و پس از اتصال آبراهه‌های فصلی و رودخانه پیرمیشی به آن با نام رودخانه تاش به سمت پایین‌دست جریان می‌یابد. آبراهه‌های فصلی خوش‌دره و خرسی که در محدوده معدنی قرار گرفته‌اند، فقط در فصول بارندگی و ذوب برف دارای آب بوده و در سایر فصول خشک است.

شکل 5. شبکه آبراهه‌ای موقعیت منابع آب سطح در محدوده معدن تاش

مأخذ: معدن زمین 1396.

منابع آب زیرزمینی نیز شامل 6 چشمه بوده که مشخصات آنها در جدول 3 ارائه شده است. از این چشمه‌ها، چشمه فصلی خرسی در محدوده معدن قرار دارد و سایر چشمه‌ها خارج از محدوده معدن است.

جدول 3. مشخصات منابع آب زیرزمینی در منطقه مطالعاتی

مأخذ: طرح مطالعه جامع زیست‌محیطی-دانشگاه شیراز.

با توجه به منابع آبی یاد‌شده، 40 نمونه از چشمه‌ها، رودخانه‌های دائمی و فصلی، آب لوله‌کشی، آب خروجی از معادن، آب کشاورزی، خروجی پرورش ماهی و ... برداشت شده و مورد آزمایش قرار گرفته است و نحوه نمونه‌برداری و نگهداری نیز مطابق استانداردهای جهانی و مشروح در طرح مطالعه جامع زیست‌محیطی معدن بوکسیت تاش دانشگاه شیراز ارائه شده است. برای آنالیز عناصر بالقوه سمی در نمونه‌های رسوبی نیز نمونه‌برداری از 17 مورد از رسوبات رودخانه‌های دائمی و فصلی در منطقه مطالعاتی انجام شده است. برای بررسی غلظت عناصر بالقوه سمی در گیاهان و خاک‌های کشاورزی منطقه مطالعاتی، نمونه‌برداری از این دو محیط به‌صورت همزمان انجام شده است. به‌طورکلی 51 نمونه گیاه و 30 نمونه خاک کشاورزی از منطقه مطالعاتی برداشت شد. برای بررسی غلظت عناصر بالقوه سمی در سنگ‌های منطقه مطالعاتی، چهار نمونه سنگ از لیتولوژی‌های غالب منطقه نمونه‌برداری شد.

با توجه به تحقیقات صورت گرفته گروه علمی و تخصصی دانشگاه شیراز نتایج به شرح ذیل بیان می‌شود.

1. نتایج هیدروشیمی نمونه‌های آب نشان می‌دهد که بسیاری از پارامترها در محدوده استانداردهای آب آشامیدنی ارائه شده سازمان بهداشت جهانی (2011) قرار دارند (جدول 4) و فقط برخی از پارامترها مانند سولفات، سدیم، کلسیم و هدایت الکتریکی در تعداد کمی از نمونه‌ها از استانداردها فراتر رفته است. همچنین ذکر این نکته الزامی است که همه پارامترهای ذکر شده در بالا جزء استانداردهای ثانویه آب آشامیدنی محسوب می‌شوند و اثر مستقیمی بر سلامت انسان ندارند ولی می‌توانند باعث تغییر در مزه، رنگ و بوی آب شوند.
2. بررسی غلظت عناصر بالقوه سمی در نمونه‌های آب براساس نتایج حاصل شده از چهار آزمایشگاه معتبر (دو آزمایشگاه خارجی و دو آزمایشگاه داخلی) نشان می‌دهد که غلظت همه عناصر بالقوه سمی در نمونه‌های آب منطقه مطالعاتی از استانداردهای ارائه شده ازسوی سازمان حفاظت محیط زیست ایران (1395) برای مصارف کشاورزی بسیار کمتر است.
3. بررسی غلظت دوازده عنصر مس، سرب، روی، کبالت، منگنز، آهن، آرسنیک، کادمیم، وانادیم، کروم، آلومینیم و جیوه در نمونه‌های رسوب منطقه مطالعاتی نشان می‌دهد که غلظت این عناصر در تمامی نمونه‌ها بسیار کمتر از استانداردهای کشور کانادا برای ارزیابی کیفیت رسوبات و معیارهای کیفیت رسوب ارائه شده توسط EPA است.
4. نتایج حاصل از محاسبه شاخص زمین انباشت نیز نشان می‌دهد که همه نمونه‌های رسوب در منطقه مطالعاتی مقادیر Igeo کمتر از صفر را نشان می‌دهد که نشان‌دهنده غیرآلوده بودن رسوبات است.
5. مطالعه غلظت پانزده عنصر مس، سرب، روی، نیکل، کبالت، آهن، آلومینیم، جیوه، منگنز، آرسنیک، کادمیم، آنتیموان، وانادیم، کروم و استرانسیم در نمونه‌های خاک کشاورزی منطقه نشان می‌دهد که غلظت عناصر در نمونه‌های خاک تغییرات کمی دارد و غلظت آنها بسیار کمتر از استانداردهای کیفی است.
6. بررسی غلظت عناصر مختلف در نمونه‌های گیاه دُم اسبی، چای کوهی، گندم وحشی، شِنگی و گندم نشان می‌دهد که غلظت عناصر در گیاهان به عوامل مختلفی مانند فیزیولوژی گیاه، غلظت عناصر در خاک، بافت خاک و بسیاری از عوامل دیگر وابسته است؛ به‌طوری‌که برخی از گیاهان عناصر خاصی را بیشتر جذب کرده و انباشتگر آن عناصر هستند در‌حالی‌که برخی دیگر آن عناصر را کمتر جذب می‌کنند. مقایسه غلظت عناصر در نمونه‌های گیاه با آستانه سمناکی ارائه شده توسط FAO نشان می‌دهد که فقط یکی از نمونه‌ها غلظت کمی بیشتر از حد آستانه دارد.

جدول 4. خلاصه آماری غلظت مهم‌ترین پارامترهای هیدروشیمی در منابع آب منطقه مطالعاتی

مأخذ: طرح مطالعه جامع زیست‌محیطی- دانشگاه شیراز.

مطالعات تیم پژوهشی گروه آبشناسی دانشگاه شاهرود که در 1398/04/28 کار مطالعاتی خود را در محدوده معدن بوکسیت تاش آغاز کرد برای همه منابع آب منطقه، pH، Eh، هدایت الکتریکی و دبی جریان اندازه‌گیری شد. برای اندازه‌گیری غلظت یون‌های اصلی و عناصر فلزی و فرعی در آزمایشگاه‌های داخلی و خارجی نمونه‌برداری و ارسال شد. همچنین از منابع آب منطقه و سرچشمه آنها، بخش‌های معدن‌کاری شده، کارست‌های منطقه و آبراهه‌ها و جریان‌های سطحی منطقه توسط این تیم، به‌منظور بررسی منشأ آب‌ها و سازندهای حوضه آبگیر و آبخوان تأمین‌کننده این منابع آبی، ارزیابی درجه توسعه‌یافتگی کارست‌ها و مدیریت آب‌های سطحی در معدن، بازدید به‌عمل آمد و نتایج ذیل حاصل شده است:

1. گزارش مطالعات اولیه این تیم با عنوان «بررسی اثرات معدن‌کاری تاش بر کمیت و کیفیت منابع آب و کارست‌های منطقه» نشان می‌دهد، با توجه به وسعت اندک منطقه معدنی نسبت به حوزه آبریز تاش (حدود یک درصد) فعالیت‌های معدنی تأثیر مشخص و محسوسی بر الگوی توزیع رواناب سطحی و آب‌های زیرزمینی در حوزه آبریز تاش نخواهد داشت.
2. فعالیت‌های معدنی، هیچ‌گونه تأثیری در تغییر شیب توپوگرافی کلی منطقه و تغییر مسیر جریان‌های سطحی به سمت حوضه‌های شمالی نخواهد داشت.
3. با توجه به استخراج روباز و ایجاد فضای خالی ناشی از استخراج بوکسیت، به‌طور قابل ملاحظه‌ای پتانسیل سیل‌خیزی منطقه کاهش می‌یابد و تغییرات اندک اجتناب‌ناپذیر در مسیر آبراهه‌ها و مسیل‌ها را نیز از طریق اقدام‌های اصلاحی نظیر لوله‌گذاری یا تغییر مسیر آبراهه کنترل کرده است.
4. بررسی‌های هیدرولوژیکی این تیم کارشناسی نشان می‌دهد حوضه آبگیر همه چشمه‌های دره آهار به‌صورت کامل در ارتفاعات آهکی شمالی دره آهار و خارج از محدوده معدنی واقع شده است. بنابر‌این از دیدگاه هیدروژئولوژی تخلیه چشمه‌های دره آهار به‌عنوان منبع اصلی آب در منطقه، ارتباطی با محدوده معدنی تاش ندارد. چشمه‌های فصلی واقع در محدوده معدنی نیز به‌علت عدم آبخوان تراوا در محدوده معدنی، به تخلیه آب نفوذی حاصل از بارش و ذوب برف در واریزها و رسوبات آبرفتی محدود بوده و درمجموع تخلیه سالیانه قابل‌توجهی ندارد.
5. محدوده معدنی به‌دلیل ماهیت زمین‌شناسی دانه‌ریز ماده معدنی بوکسیت که حاصل فرایندهای نهایی هوازدگی است و رهنمون واحدهای شیلی شمشک با توپوگرافی پست، نا تراوا بوده که این موضوع عدم آبخوان (سفره آب زیرزمینی) در منطقه معدنی و قرارگیری آن در منطقه غیراشباع را موجب شده است.
6. نتایج بررسی‌های هیدروژئوشیمیایی منابع آب منطقه و آنالیز غلظت عناصر غیرفلزی و فلزات سنگین نشان می‌دهد غلظت همه ‌عناصر از نظر استانداردهای موجود برای شرب و کشاورزی مناسب است. گفتنی است، غلظت فلزات بالقوه سمی با اولویت زیست‌محیطی، کمتر از حد تشخیص دستگاه بوده که این موضوع عدم آلودگی منابع آب منطقه به عناصر سمی را اثبات می‌‌کند.
7. غلظت فلزات آلومینیوم، آهن و منگنز در نمونه‌های برداشت شده، بر‌اساس استاندارد 1053 ملی ایران با عنوان «آب آشامیدنی- ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی» که برگرفته از استاندارد سازمان بهداشت جهانی (WHO) است، در گروه مواد شیمیایی معدنی غیرسمی طبقه‌بندی می‌شوند. در همه نمونه‌های آنالیز شده از محدوده معدنی تاش، غلظت این عناصر از حد مطلوب نیز کمتر بوده و نشان‌دهنده عدم آلودگی منابع آب منطقه از این سه عنصر است. گفتنی است فلز آلومینیوم به‌صورت خاص در محدوده pH بین 4 و 9 نامحلول بوده و بنابراین حضور آن در آب‌های منطقه با pH حدود 7 الی 8 دور از انتظار است. آهن و منگنز نیز فلزاتی هستند که در شرایط احیایی (بدون اکسیژن) در آب محلول بوده و در شرایط اکسیدان (اکسیژن‌دار) مشابه شرایط محدوده معدنی تاش، انحلال و حضور آنها در آب غیرممکن بوده و رسوب می‌کنند. همچنین استفاده از آب‌های خروجی از محدوده معدنی برای پرورش ماهی تأییدی بر شرایط هوازی آب و عدم هرگونه رسوب آهن و منگنز در اطراف آبراهه‌ها دلیل قاطعی بر عدم آهن و منگنز در آب‌های منطقه و تأییدی بر صحت نتایج آنالیزهای انجام شده است.
8. درخصوص کارست، گفتنی است تمام سنگ‌های آهکی و به مقدار بسیار کمتری سنگ‌های دولومیتی پتانسیل کارستی شدن دارند اما درجه توسعه‌یافتگی عوارض کارستی در آنها از بسیار کم تا بسیار زیاد متغیر است. درخصوص تأثیر فعالیت معدنی تاش بر کارست‌های منطقه و بوکسیت‌های کارستی منطقه، اول اینکه قسمت اعظم سنگ‌های منطقه دولومیت‌های سازند الیکا هستند که براساس مطالعات صحرایی انجام شده روی آنها درجه کارست‌شدگی آنها بسیار اندک است و در تقسیم‌بندی‌های کارست جزء کارست‌های ناقص قلمداد می‌شوند. دوم اینکه معدن‌کاری روی سنگ‌های دولومیتی الیکا انجام نمی‌شود و تنها بر سنگ‌های بوکسیتی نا تراوا انجام می‌شود که سازند کارستی قلمداد نمی‌شوند و آبخوان کارستی منطقه که تأمین‌کننده آب چشمه‌های کارستی منطقه است، در شمال دره آهار و خارج از محدوده معدنی (کوه یزدکی در شمال معدن نه کوه شاهوار در جنوب آن) قرار گرفته است.

بنابراین، مجموعه مطالعات علمی انجام شده و مستندات آن، حاکی از عدم تأثیر منفی بر سیل‌خیزی، عدم آلودگی آب، رسوبات، خاک و گیاهان منطقه و عدم تأثیر معدن‌کاری بر کمیت و کیفیت منابع آبی منطقه است. گفتنی است تحقیقات صورت گرفته و نمونه‌برداری‌ها، پس از تعطیلی موقت معدن صورت پذیرفته است. اگر روش نمونه‌برداری، آماده‌سازی و آنالیز نمونه‌ها طبق استانداردهای ملی و بین‌المللی باشد، در هر آزمایشگاه و با هر روش، نتایج حاصله باید به یکدیگر نزدیک باشد. تفاوت‌های اندک در نتایج آنالیز کاملاً طبیعی و قابل چشم‌پوشی است اما تفاوت زیاد ناشی از خطا در یکی از مراحل ذکرشده است. درخصوص نتایج ارائه شده سازمان حفاظت محیط زیست کشور برای عناصر آلومینیوم، آهن و منگنز، تیم تحقیقاتی دانشگاه شیراز، احتمال رخداد خطای آشکار در یکی از مراحل نمونه‌برداری، آماده‌سازی صحیح یا تجزیه نمونه بیان می‌‌کند و با توجه به گل‌آلود بودن آب هنگام مراجعه کارشناسان محیط زیست بیشترین احتمال می‌تواند فیلتر نشدن نمونه‌ها (با فیلتر 0/45 میکرون) قبل از اسیدی کردن با اسید‌نیتریک باشد. برای مثال غلظت آلومینیوم، در صورت گل‌آلود بودن آب و فیلتر نکردن نمونه‌ها بلافاصله پس از نمونه‌برداری و اسیدی کردن نمونه‌ها، غلظت این عناصر در فاز محلول به‌شدت افزایش یافته و سبب بروز خطای بزرگ در تشخیص غلظت آلومینیوم حل شده در نمونه‌ها می‌شود.

2-2. وضعیت پوشش گیاهی در محدوده معدن‌کاری

در عرصه معدن بوکسیت تاش، با توجه به اینکه معدن‌کاری به‌صورت روباز انجام می‌شود و به‌دلیل باطله‌برداری استخراج مواد معدنی، پوشش گیاهی از بین رفته است. درحقیقت، در معادن روباز با توجه به استخراج مواد معدنی، شرایط به همین صورت است و در عرصه، پوشش گیاهی، خاک و مواد باطله به‌طور کامل برداشته شده تا شرایط برای استخراج ماده معدنی مهیا شود. با وجود این آثار انکارناپذیر، لزوم اقدام‌های اصلاحی در مناطق معدن‌کاری شده و داشتن برنامه احیا و بازسازی ضروری است.

2-3. تأثیر فعالیت معدن بوکسیت تاش بر جاده‌های ارتباطی

آثار بارگذاری بر توان باربری و سازه راه، به‌رغم عمر روسازی پایین جاده مجن، روی خرابی شیارافتادگی با عمق متوسط و زیاد در این جاده ظاهر شده است. این امر نشان‌دهنده آثار معدن بر توان باربری و خصوصیات سازه‌ای راه در کنار عواملی مانند جنس خاک بستر راه، شرایط و کیفیت اجرای راه و مصالح مورد استفاده است. با توجه به گزارش کارشناسان مشاور از دانشگاه شاهرود و با استناد به ظرفیت معدن که سالیانه حدود 350000 تن مواد خام معدنی است، و تعداد کامیون‌های حمل که به‌طور متوسط 20 دستگاه در روز اعلام شده است، می‌توان با فرض 350 روز کاری در سال، ظرفیت حمل بار در هر روز را 1000 تن در نظر گرفت. در این صورت وزن بار حمل شده ازسوی هر تریلی حدود 50 تن می‌شود که به اعمال بار محوری بسیار زیادی به روسازی راه می‌گردد. درنتیجه ضمن اقدام‌های لازم برای بهسازی جاده‌های عمومی دسترسی به معدن با مصالح مناسب برای حفظ دوام بیشتر و اصلاح خسارات وارده، در صورت بازگشایی معدن، باید پیوسته پایش و اقدام‌های اصلاحی با در نظر گرفتن مسائل ایمنی حوزه راه و مطابق با برنامه مدیریت و پایش زیست‌محیطی معدن تاش صورت پذیرد.

3. اقدام‌های انجام شده درخصوص کاهش آثار زیست‌محیطی و نگرانی‌های موجود

با توجه به تعطیلی معدن و عدم تمدید پروانه بهره‌برداری، در مورخ 1398/04/26 توسط مقامات و مسئولان ادارات استانی و شهرستانی مصوبات بیست‌گانه برای بهره‌بردار و دستگاه‌های اجرایی تعیین شد و شرکت آلومینای ایران متعهد به انجام الزامات مصوب شد.

تکالیف و الزامات بیست‌گانه ابلاغی ازسوی استانداری محترم سمنان در حوزه‌های مختلف طی صورتجلسه منضم به نامه شماره 6/3929/م مورخ 1398/05/02 و اقدام‌های انجام شده شرکت آلومینای ایران به شرح جدول پیوست است.

با توجه به گزارش‌ها و بازدیدهای میدانی مهم‌ترین اقدام‌های صورت گرفته بر‌اساس الزامات بیست‌گانه استانداری سمنان به شرح ذیل است:

3-1. کوچک‌سازی و شاخص‌گذاری محدوده معدن بوکسیت تاش

کوچک‌سازی و شاخص‌گذاری محدوده معدن بوکسیت تاش: شرکت آلومینای ایران نسبت به کوچک‎سازی محدوده معدن از 1313 هکتار به 210 هکتار (150 هکتار محدوده معدن‌کاری و 60 هکتار محدوده دپوهای باطله) اقدام کرده است. تثبیت بنچ‏مارک‏های محدوده 150 هکتاری و نصب تابلوهایی که نشان‏دهنده نقطه شاخص و مختصات آنهاست در مکان‌های به‌شدت صعب‏العبور منطقه انجام شده و طی نامه شماره 1414/7/98 مورخ 1398/05/26 به تأیید اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان شاهرود رسیده است. در شکل 6، طرح و تصاویر شاخص‌های کار گذاشته جهت مشخص کردن محدوده 150 هکتاری معدن بوکسیت تاش آمده است.

شکل 6. تصویر شاخص‌های تهیه شده و نمونه‌ای از تابلوی مختصات رئوس و شاخص کار گذاشته شده

3-2. پرداخت حقوق عرفی دامدار در محدوده معدن بوکسیت تاش

حقوق عرفی دامدار در محدوده 150 هکتاری معدن بوکسیت تاش طی نامه شماره 5185/1/98 مورخ 1398/05/31 اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان، به مبلغ 1,967,070,000 ریال جهت پرداخت به این شرکت ابلاغ شده و متعاقباً شرکت آلومینای ایران در مورخ 1398/06/03 نسبت به پرداخت حقوق عرفی اعلام شده از‌سوی آن اداره اقدام کرده است.

3-3. تدوین طرح احیا و بازسازی معدن بوکسیت تاش

یکی از مهم‌ترین مواردی که شرکت آلومینای ایران در زمینه منابع طبیعی در دست اقدام دارد احیا و بازسازی مناطقی از معدن است که کار معدن‌کاری در آن به اتمام رسیده است. استراتژی کلی طرح احیا و بازسازی؛ بازگرداندن پوشش گیاهی بومی، بازگرداندن خاک به شرایط احیای زیستی، تثبیت مناطق، کاهش فرسایش و ایجاد چشم‌اندازهای نزدیک به مناظر طبیعی است. جلد اول طرح احیا و بازسازی معدن بوکسیت تاش (منابع محیطی) شامل بررسی شرایط و وضعیت عمومی منطقه، وضعیت هواشناسی و اقلیم منطقه، میزان دما، رطوبت، تبخیر و بارش در منطقه، وضعیت منابع آبی موجود در منطقه و ویژگی‌های کمی و کیفی آن، شرایط زمین‌شناسی، خاک و فرسایش آن، بررسی خصوصیات هیدرولیکی، وضعیت پوشش گیاهی، تیپ‌‎بندی گونه‌های گیاهی، خصوصیات گیاه‌شناسی، فنولوژی گیاهی، شرایط اکولوژیک، توپوگرافی، اقلیمی، خاک و رطوبت لازم برای رشد گونه، وضعیت تولید بذر گونه‌های بومی، گونه‌های درختی و درختچه‌ای سازگار و معرفی ویژگی‌های گیاه‌شناسی و اکولوژیک هر‌یک از گونه‌هاست. جلد دوم طرح احیا و بازسازی معدن بوکسیت تاش (برنامه‌های اجرایی مرحله اول) که به تأیید اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان رسیده و جهت اجرا به شرکت آلومینای ایران ابلاغ شده است.

اقدام‌های انجام شده در قالب طرح احیا و بازسازی معدن بوکسیت تاش در سال‌های 1398 تا 1400 شامل بارگیری و حمل باطله جهت پر کردن محل‌های تعیین شده برای بازسازی؛ تسطیح باطله‌های منتقل شده و ایجاد چندین تراس برای کاشت، انتقال خاک نباتی از خارج معدن به محل بازسازی و تسطیح آن روی تراس‌ها جهت ایجاد بستر مناسب برای کاشت، انتقال کود از خارج معدن و کودپاشی سطح، کاشت 3700 اصله نهال از گونه‌های مختلف شامل اُرس، زرشک و بید (غالباً اُرس در فواصل منظم با حفر گوده و ایجاد تشتک‌های آبیاری با ابعاد مناسب)، تأمین کود زیستی و احیای خاک، جمع‌آوری و بوجاری بذر، اصلاح و احیای مراتع با روش کپه‌کاری و بذرکاری در سطح بیش از 26000 مترمربع، احداث آبشخور و تأمین و توزیع علوفه (در فصول سرد سال) برای حیات‌وحش منطقه است. در شکل 7، برخی مناطق بازسازی شده با کاشت نهال ارس مشخص شده است.

شکل 7. نهال‌های اُرس کاشته شده در مناطق مختلف

با توجه به نظارت و تأیید اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان شاهرود، تا اوایل سال 1400، 2500 اصله نهال و 26045 مترمربع عملیات اصلاح و احیا قرار گرفته است. در سال جاری نیز 1565 اصله نهال و در سطح زیر کشت 36600 متر‌مربع اقدام‌های بازسازی صورت گرفته است. در شکل 8، یکی از نقاط ابلاغی قبل و بعد از عملیات احیا و بازسازی قابل مشاهده است.

شکل 8. انجام عملیات احیا و بازسازی در یکی از نقاط ابلاغی از اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری

3-4. احداث سازه‌های آبخیزداری

با توجه به ابلاغ طرح احداث سازه‌های آبخیزداری معدن بوکسیت تاش ازسوی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان، مطابق شکل 9، احداث سازه‌های سنگ و ملاتی با حجم 3100 مترمکعب اجرا شد. در جدول 5 مشخصات سازه‌‏های آبخیزداری احداث شده در معدن بوکسیت تاش آمده است.

جدول 5. موقعیت و نوع سازه‌‏های آبخیزداری احداث شده در معدن بوکسیت تاش

شکل 9. سازه‌‏های آبخیزداری احداث شده در معدن بوکسیت تاش (تصویر راست T1 و تصویر چپ T2)

3-5. اقدام‌های صورت گرفته درخصوص مدیریت و پایش زیست‌محیطی معدن بوکسیت تاش

بر‌اساس الزامات تعیین شده، برنامه مدیریت و پایش زیست‌محیطی معدن بوکسیت تاش ازسوی دانشگاه صنعتی شاهرود و با نظارت اداره کل حفاظت محیط زیست استان سمنان تهیه شد. ویرایش نهایی طرح برنامه مدیریت و پایش معدن بوکسیت تاش و دستورالعمل اجرایی آن پس از اصلاحات صورت گرفته طی نامه شماره 33/س/ح مورخ 1400/02/16 مورد تأیید اداره کل حفاظت محیط زیست استان سمنان قرار گرفته است. عملیات اجرایی برنامه در زمینه‌های مدیریت پسماندها و پساب، مدیریت باطله‌های معدنی، مدیریت رواناب‌های سطحی و سیلاب، مدیریت ریسک، پایش کیفی آب، مدیریت آثار منفی بر پوشش جانوری، ارائه برنامه احیای پوشش گیاهی، پایش آلودگی هوا و صوت است.

شکل 10. گزارش نهایی طرح برنامه مدیریت و پایش معدن بوکسیت تاش و دستورالعمل اجرایی آن

شکل 11. تأییدیه انجام تعهدات مربوط به حوزه محیط زیست (پایش مدیریت زیست‌محیطی)

برخی از اقدام‌های زیست‌محیطی انجام شده بر‌اساس دستورالعمل طرح شامل موارد ذیل است:

• پایش آنلاین با نصب و راه‌اندازی حداقل 10 دوربین مدار بسته به همراه تأمین منابع مالی و اجرای ارتباطات رادیویی در منطقه به‌منظور حفاظت از زیست‌مندان منطقه و جلوگیری از تخریب و عدم آلودگی (شکل 10)،
• خرید و توزیع علوفه دستی به میزان 15 تن در فصول مختلف جمعاً 60 تن در سال با تأیید و نظر محیط زیست (شکل‌های 11 و 12)،
• پرداخت خسارات وارده ازسوی حیات‌وحش به فعالیت‌های کشاورزی و دامداری واقع در محدوده تاش و شاهوار،
• تمهیدات حفاظتی جهت حمایت از حیات‌وحش منطقه نظیر فنس‌کشی، ساخت آبشخور، مخازن ذخیره آب و متعلقات مربوط به مدیریت منابع آبی منطقه تاش و شاهوار وفق نظر محیط زیست،
• ایجاد تمهیدات لازم برای جلوگیری و ممانعت از هرگونه تخلفات شکار در محدوده فعالیت معدن وفق هماهنگی با محیط زیست به همراه به‌کارگیری نیروهای همیار مورد تأیید محیط زیست،
• به‌کارگیری چند نفر نیروی همیار محیط زیست وفق نظر محیط زیست به‌منظور پایش در محدوده معدن در جهت حفاظت از زیست‌مندان ... .

شکل 12. دوربین‌های تله‌ای تحویلی به اداره کل محیط‌ زیست استان سمنان در سال 1400

شکل 13. صورتجلسات تحویل علوفه به اداره حفاظت محیط ‌زیست شهرستان شاهرود در سال 1400 جهت توزیع در پاک ملی توران و منطقه حفاظت شده خوش‌ییلاق به میزان مجموع حدوداً 46 تن

شکل 14. تحویل علوفه به اداره محیط‌ زیست شهرستان شاهرود و توزیع علوفه در معدن بوکسیت تاش

3-6. بررسی کمیت و کیفیت منابع آبی موجود در محدوده معدن بوکسیت تاش

همان‌گونه که در قسمت 2-1 به تفصیل بیان شد، در قالب پژوهش‌های علمی دانشگاه‌های معتبر کشور و منطقه در حوزه آب‌شناسی، آثار معدن‌کاری تاش بر کمیت و کیفیت منابع آب و کارست‌های منطقه بررسی شد. نتایج مجموعه مطالعات انجام شده حاکی از عدم آلودگی آب به فلزات سنگین مشخص شده بود.

3-7. ساماندهی محل تقاطع مسیل‌ها با جاده دسترسی معدن

با توجه به بررسی‌های صورت گرفته، برای ساماندهی، بازگشایی و پاکسازی مسیل‌ها، شرکت آلومینای ایران، با خرید لوله‌هایی با قطر 1000 میلی‌متر و طول 12 متر و کار گذاشتن آنها به‌صورت جفت شده در نقاط موردنظر شرکت سهامی آب منطقه‌ای سمنان و همچنین احداث سه سازه دراواسیون سنگ و ملاتی و حوضچه آرامش در محل ورودی لوله‌ها برای هدایت ایمن دبی جریان آب به حجم مجموع 25 و اجرای ریپ رپ (Rip Rap) در پایین‌دست لوله‌ها، محل‌های تقاطع مسیل‌ها با جاده دسترسی معدن ساماندهی شده است (شکل 13).

شکل 15. لوله‌های جفتی کار گذاشته و سازه‌‏های دراواسیون احداث شده در معدن تاش

3-8. انتقال بارهای بوکسیت اختلاط‏دار دپو شده در معدن جهت پاکسازی مسیل‌ها

با توجه به الزام استانداری سمنان درخصوص بازگشایی و پاکسازی همه مسیل‏ها و آبراهه‏های موجود در طرح معدنی بوکسیت تاش، بارهای بوکسیت اختلاط‏دار کم‌عیار دپو شده در معدن به مقدار تقریبی 112,473 تن که در حاشیه یکی از مسیل‌های محدوده معدن واقع شده بود، به محل باسکول تاش منتقل و در راستای عمل به تعهدات معدن در‌خصوص تأمین بخشی از خوراک مورد نیاز کارخانه آلومینای جاجرم، پس از سنگ جوری به کارخانه ارسال شده است.

قطعات دولومیت و خاک تفکیک شده طی عملیات سنگ‌جوری نیز جمعاً به مقدار 54,766 تن برای بسترسازی محوطه باسکول معدن تاش در همان محل استفاده شد. وضعیت تفکیک بارهای بوکسیت اختلاط‌دار منتقل شده به محل باسکول معدن بوکسیت تاش به شرح جدول 6 است.

جدول 6. وضعیت تفکیک بارهای بوکسیت اختلاط‌دار منتقل شده به محل باسکول معدن بوکسیت

3-9. احداث سازه‌های کاهش زیان‌باری سیلاب

با مطالعه حوضه آبریز داخل محدوده معدن بوکسیت تاش توسط ناظر آب منطقه‏ای استان و تیم کارشناسی دانشگاه صنعتی شاهرود، درباره احداث سازه‏های خشکه‏چین و سنگ و ملاتی کنترل سیلاب در بالادست حوضه خوش‌دره و چشمه خرسی برای مدیریت سیلاب و رواناب‏های منطقه، چهار سازه سنگ و ملاتی و یک سازه گابیونی و همچنین سه سازه دراواسیون برای هدایت ایمن دبی جریان آب و دو سازه هیدرومتری جهت اندازه‌گیری دبی جریان روی حوضه‌های آبریز خوش دره و چشمه خرسی با حجم مجموع بیش از 5000 مترمکعب و با در نظر گرفتن شرایط خاص آب و هوایی، ارتفاعی و اقلیمی معدن مطابق شکل 14 اجرا شده است. در شکل 15 موقعیت سازه‌های احداث شده کاهش زیان‌باری سیلاب در محدوده معدن بوکسیت تاش نشان داده شده است.

شکل 16. سازه‌‏های هیدرومتری احداثی در معدن تاش

شکل 17. سازه‌‏های کاهش زیان‌باری سیلاب احداث شده در معدن بوکسیت تاش

4. پیامدهای اقتصادی ناشی از عدم تمدید پروانه بهره‌برداری معدن تاش

جلوگیری از بهره‌برداری معدن تاش و تعطیلی این معدن تأثیر زیادی بر کاهش کیفیت بوکسیت مورد استفاده شرکت آلومینا به‌عنوان تنها تولیدکننده پودر آلومینا گذاشته است. از لحاظ اقتصادی، کیفیت و کمیت بوکسیت تاش عامل تعیین‌کننده‌ای در افزایش تولید، کاهش هزینه‌ها و تداوم تولید آلومینا دارد. همچنین ضریب پایین باطله‌برداری در معدن تاش نسبت به بقیه معادن شرکت آلومینا و نزدیکی این معدن به جاجرم از موضوع‌هایی است که نمی‌توان از آنها چشم پوشید. با توجه به صورت وضعیت‌های انجام شده در دوره فعالیت 1391 تا 1397 کل باطله‌برداری انجام شده از معدن تاش حدود 1,618,000 تن بوده است که نشان‏دهنده نسبت پایین باطله به ماده معدنی این معدن در دوره هفت‌ساله است و این فاکتور خود به‌تنهایی بیانگر ارزش بالای این معدن در تأمین بوکسیت خوراک با ارزش اقتصادی بالاست که با تعطیلی این معدن، جبران بوکسیت مطابق شکل 16 با نسبت باطله‌برداری 41 انجام شد. همچنین در سال‌های قبل از 1398 با فعالیت معدن تاش و تأمین بوکسیت با مدول بالا خوراک ارسالی به کارخانه با مدول 4.2 در جریان بوده که بعد از تعطیلی معدن تاش (با مدول بالاتر نسبت به دیگر معادن این شرکت)، در اسفند سال 1397 مطابق شکل 17 مدول ماده اولیه به 3.71 کاهش یافته است. کاهش مدول بوکسیت، مشکلات ذیل را به‌وجود آورده است:

1. افزایش میزان باطله‌برداری در معادن شرکت آلومینای ایران،
2. افزایش هزینه‌های استخراج و حمل بوکسیت،
3. افزایش مصرف بوکسیت به‌ازای هر تن تولید آلومینا،
4. افزایش میزان سیلیس که به افزایش مصرف سود در فرایند بایر منجر می‌شود که این خود به‌دلیل قیمت بالای سود سوز‌آور باعث کاهش سود‌آوری شرکت می‌شود،
5. افزایش حجم گل تولیدی که خود باعث کند شدن سیستم شستشوی گل قرمز در فرایند بایر شده و ازطرفی باعث افزایش هدر رفت سود، آلومینا و آب می‌شود،
6. افزایش دبی واحد انحلال که به افزایش استهلاک تجهیزات کارخانه منجر می‌شود.

شکل 18. نسبت باطله‌برداری از سال 1391 تا 1401

شکل 19. مقایسه کیفیت (مدول) بوکسیت تولیدی از سال 1390 تا 1401

در این شرایط طرح جایگزینی بوکسیت تاش با بوکسیت وارداتی نیز به‌دلیل بالا بودن سختی این ماده معدنی به کاهش بازده آسیاب‌ها منجر شده است. جهت جبران این کاهش بازده، تغییر اندازه دانه‌بندی خوراک تولیدی از سایز 20 میلی‌متر به 16 میلی‌متر در واحد خردایش در دستور کار قرار گرفته که این نیز موجب هزینه ثابت سرمایه‌گذاری به میزان 40 میلیارد ریال شده است.

با توجه به مطالب ارائه شده و بررسی‌های صورت گرفته توسط تیم پژوهش و کارشناسان شرکت آلومینای ایران، خسارت ناشی از کاهش تولید آلومینا، افزایش مصرف سود سوزآور و تعمیرات بخش‌های مختلف کارخانه در دوره سه‌‌ساله 1398 تا 1400، بالغ بر 6000 میلیارد ریال، و همچنین افزایش هزینه‌های شرکت به موجب تأمین بوکسیت با قیمت‌های بالاتر حدود 12770 میلیارد ریال محاسبه شده است؛ درمجموع خسارت ناشی از تعطیلی معدن بوکسیت تاش، در حدود 18770 میلیارد ریال برآورد می‌شود.

 نتیجه‌گیری

اهمیت راهبردی تولید آلومینا در کشور و محدودیت منابع بوکسیت از‌یک‌سو و نگرانی‌های زیست‌محیطی و اجتماعی استخراج معادن تأمین‌کننده خوراک کارخانه تولید آلومینا از‌سوی‌دیگر، سبب شد تا چالش‌هایی کلیدی در این حوزه به‌وجود آید. یکی از این موارد حائز اهمیت، فعالیت معدن بوکسیت تاش به‌عنوان یکی از منابع اصلی تأمین بوکسیت کارخانه آلومیناست؛ که برخی نگرانی‌های به حق ناشی از تبعات از مسائل زیست‌محیطی آن، سبب منازعات محلی و به تبع آن عدم تمدید پروانه بهره‌بردای معدن شده است. عمده نگرانی‌های مطرح شده در زمینه‌هایی از قبیل آلودگی آب به فلزات سنگین نظیر آرسنیک، آهن و آلومینیوم، تخریب منابع آبی، تخریب پوشش گیاهی و جانوری منطقه، خطر وقوع سیلاب‌های سهمگین و ایجاد ریزگرد و گرد‌و‌غبار در سطحی گسترده‌تر است. در این گزارش به‌منظور بررسی چالش‌های زیست‌محیطی معدن بوکسیت تاش و پیامدهای ناشی از تعطیلی آن، بازدیدهایی صورت گرفت و در ضمن بحث و تبادل نظر با مسئولان محلی و استانی، اقدام‌های صورت گرفته ازسوی شرکت آلومینای ایران بررسی شد. نتایج حاصل از گزارش و مطالعات علمی انجام شده و مستندات آن، حاکی از عدم آلودگی آب و تأثیر معدن‌کاری بر کمیت و کیفیت منابع آبی منطقه، غلظت پایین عناصر سمی در خاک، رسوبات و گیاهان و عدم تأثیر در تغییر شیب توپوگرافی کلی منطقه است. همچنین با توجه به مطالعات مراجع دانشگاهی معتبر، اقدام‌های صورت گرفته در راستای مدیریت آب‌های سطحی و مسیل‌ها و احداث سازه‌های کاهش زیان‌باری سیلاب، فعالیت‌های معدن تأثیر محسوسی بر الگوی توزیع رواناب و تغییر مسیر جریان‌های سطحی در حوزه آبریز تاش نخواهد داشت و کنترل سیلاب با مدیریت بهتری در منطقه انجام می‌شود. این در حالی است که مطابق برآورد انجام شده، هزینه‌های اقتصادی ناشی از تعطیلی معدن تاش در دوره سه‌ساله 1398 تا1400 مبلغی بالغ بر 18770 میلیارد ریال بوده است.

پیشنهادها

شایان ذکر است که به‌دلیل عدم تدوین معیارهای شفاف و مشخص برای تعامل بخش معدن با سازمان‌های حفاظت محیط‌زیست و منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، هماهنگی و هم‌افزایی مورد انتظار شکل نگرفته است. لذا با توجه به اینکه فعالیت‌های معدنی ماهیتاً از نظر تخریب و آلودگی محیط ‌زیست با سایر فعالیت‌های تولیدی، صنعتی، عمرانی و ... تفاوت‌های جدی دارد، تدوین قوانین و مقررات زیست‌محیطی مرتبط با آن‌ها نیز باید با در نظر گرفتن این مسئله انجام شود. عدم درک درست از ماهیت فعالیت‌های معدنی در این‌گونه موارد، به ایجاد موانعی جدی بر سر توسعه معادن و صنایع معدنی منجر شده است.

لذا در این گزارش با توجه به موارد یادشده و در راستای تحقق ارکان توسعه پایدار، پیشنهاد می‌شود بازگشایی معدن با تأکید بر اجرای دقیق پیشنهادهای زیر و همچنین نظارت و پایش‌های مستمر آن‌ها در زمان فعالیت معدن مطابق با طرح و الگوهای تأیید شده سازمان حفاظت محیط زیست مورد بررسی مجدد قرار گیرد.

پیشنهادهای فوق الذکر ، که ناشی از دغدغه‌های موجود در‌خصوص آلودگی آب و تخریب منابع آبی و تبعات آن، نظیر تأثیر این فعالیت‌ها بر آب‌های سطحی، تغییر جریان آب‌های سطحی و سیل‌خیزی منطقه است، به شرح زیر می‌باشد:

• ایجاد کارگروهی متشکل از مسئولان استانی، محلی، سازمان‌های مردم‌نهاد مربوطه و شرکت آلومینا برای ایجاد خط‌مشی و دستورالعمل جامع مسئولیت اجتماعی شرکت به‌منظور اجرای مستمر مسئولیت‌های اجتماعی در طول فعالیت معدن تحت نظارت کارگروه،
• مدیریت پیوسته دپوی باطله معدن بوکسیت تاش با تراس‌بندی، تسطیح و آماده‌سازی جهت ایجاد بستر مناسب برای کاشت و کودپاشی سطح و کاشت نهال‌های اُرس بومی البرز و بذر گیاهان مرتعی مناسب در سطح آن،‌
• تهیه طرح کاربری پسامعدن‌کاری و بازسازی پیت‌های به‌جا مانده از عملیات معدن‌کاری و تعهد به اجرای آن پس از پایان کار معدن،
• به‌کارگیری ناظران مقیم منابع طبیعی جهت نظارت مستمر بر فعالیت‌های معدن در این حوزه،
• به‌کارگیری نیروهای همیار محیط زیست وفق نظر سازمان محیط زیست به‌منظور پایش در محدوده معدن در جهت حفاظت از زیست‌مندان،
• پایش مداوم و فصلی غلظت عناصر بالقوه سمی در محیط آب و خاک و حفر چاه‌های پایش در پایین‌دست به‌منظور پایش مداوم غلظت عناصر در آب زیرزمینی در زمان فعالیت معدن،
• ادامه پایش‌های فصلی آب در آینده با هدف پایش آثار معدن‌کاری بر کمیت و کیفیت منابع آب در زمان فعالیت معدن،
• مالچ‌پاشی منظم جاده‌های معدن جهت تثبیت خاک و جلوگیری از بروز گرد‌و‌غبار
• طراحی و اجرای کانال با ابعاد 2×1/5 متر با نظارت تیم کارشناسی دانشگاه صنعتی شاهرود و آب منطقه ‏ای استان در امتداد مسیل خوش دره و منتهی شده به پیت‌های طراحی شده (پیت خرسی 500×500 متر و پیت پیرمیشی 700×400 متر) و انحراف آب تا خروجی مطمئن و احیای مستمر آن در صورت تخریب در اثر فعالیت‏های معدنی یا سیلاب
• حفاری چاه‌های پیزومتری یا مشاهده‌ای برای اندازه‌گیری مستقیم تراز آب‌های زیرزمینی به‌عنوان پیش‌نیاز انجام مطالعات آب‌های زیرزمینی و هیدروژئولوژی در محدوده معدن
• احداث سازه‌های آبی در پایین‌دست با هدف جمع‌آوری و ساماندهی رواناب‌ها و سیلاب‌های احتمالی جهت هدایت ایمن جریان و انتقال آب به محل مصرف در فصول مورد نیاز کشاورزی و باغات منطقه
• مکان‌یابی مناسب دپوی باطله‌های استخراج با در نظر گرفتن ملاحظات زیست‌محیطی و پایداری فیزیکی و شیمیایی محل دپوی باطله جهت کاهش آثار نامطلوب بر منابع آب سطحی و زیرزمینی
• در مناطقی از محدوده معدن که منابع خاکی محدود است، با تجزیه شیمیایی باطله‌ها و افزایش حاصلخیزی و مساعد کردن بافت باطله‌ها در مناطق فقیر از خاک حاصلخیز جهت بازسازی محدوده برای کاشت گیاهان بومی
• همکاری در تهیه و تدوین طرح جامع گردشگری شهرستان شاهرود و امکان‌سنجی و فراهم‌آوری احداث مجموعه فرهنگ‎سرا در راستای مسئولیت‌های اجتماعی و فرهنگی
• نظارت مستمر و ادواری بر طرح پایش زیست‌محیطی و برنامه احیا و بازسازی معدن ازسوی کارشناسان ادارات ذی‌ربط (حفاظت محیط زیست، منابع طبیعی و آبخیزداری و آب منطقه‌ای)
• پایش و نظارت بر مدیریت رواناب در آبراهه اصلی محدوده معدنی با نظارت شرکت آب منطقه‌ای استان سمنان و شرکت مشاور جهت مدیریت مخاطرات ناشی از سیل‌های احتمالی در محدوده فعالیت‌های معدنی
• نظارت و پیگیری سازمان صنعت، معدن و تجارت استان سمنان بر تخصیص تا یک درصد از فروش معدن تاش به مناطق روستایی مجاور با تصویب شورای معادن استان و مطابق با جزء «5» بند «الف» ماده (43) قانون برنامه ششم توسعه کشور
• ایجاد تفاهم‌نامه همکاری شرکت آلومینای ایران با مسئولان محلی و استانی در حوزه‌های توسعه صنعتی، اجتماعی و زیست‌محیطی مناطق اطراف معدن‌کاری شده، متناسب با رویکردهای برنامه هفتم توسعه

پیوست

پیوست 1. الزامات تعیین شده برای شرکت آلومینای ایران و اقدام‌های صورت گرفته در راستای آن