خلاصه مدیریتی

در «قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» درخصوص «تهیه، عرضه و یا واگذاری آثاری ازقبیل رساله، پایان‌نامه، مقاله، طرح پژوهشی، کتاب، گزارش یا سایر آثار مکتوب و یا ضبط‌ شده پژوهشی ـ علمی و یا هنری اعم از الکترونیکی و غیرالکترونیکی» به‌صورت غیرقانونی، توسط هر شخص حقیقی و حقوقی جرم ‌انگاری شده است. در تبصره «4»[1] ماده واحده، بازرسان وزارتخانه‌های علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در اجرای این قانون و مطابق قانون آیین دادرسی کیفری، به‌عنوان ضابطان خاص معرفی شده‌اند. قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» دو بخش مهم پیشگیری و مجازات را برای مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی تعیین کرده و تکالیفی برای همه دستگاه‌های مرتبط ازجمله وزارتخانه‌های علوم و بهداشت و دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، مؤسسه‌های آموزش‌عالی، پژوهشی فناوری دولتی و غیردولتی زیر نظر این وزارتخانه‌ها و همچنین حوزه‌های علمیه در نظر گرفته است. بنابراین، نقش دو وزارتخانه فوق و مؤسسات وابسته به آنها و دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش‌عالی غیردولتی ازجمله دانشگاه آزاد اسلامی برای اجرای این قانون حیاتی است.

وزارت علوم هم در بخش پیشگیری و هم در بخش قضایی در مقابله با متخلفین در تهیه آثار علمی اقداماتی را از سال 1396 شروع کرده است. در دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات آموزشی و پژوهشی وابسته به این وزارتخانه تا تابستان سال 1401 بیش از 984 کارگاه آموزشی اخلاق در پژوهش برگزار شده است. همچنین، 1251 پرونده تخلف علمی مربوط به دانشجویان و اعضای هیئت علمی در کارگروه‌های اخلاق در پژوهش بررسی شد که 292 پرونده یعنی بیش از 23 درصد پرونده‌ها به صدور حکم خاتمه یافت. علاوه‌بر این، این وزارتخانه بیش از 5 هزار مورد تخلف در تهیه مقاله‌های علمی و 1500 مورد تخلف در تهیه رساله و پایان‌نامه را تا ابتدای سال 1401 به قوه قضائیه ارجاع داده است. همچنین، دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات ذیل این وزارتخانه عنوان و متن پایان‌نامه، رساله و مقاله‌های خود را به‌صورت فعال در سامانه‌های سامانه‌های اطلاعاتی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) ثبت کرده‌اند که تا سال 1401 مجموع آنها به بالغ بر 252 هزار مورد رسیده است (جدول شماره 1).

عملکرد وزارت علوم که در راستای تبصره «(3» با موضوع «مهر و موم (پلمب) یا توقف محل بنگاه و یا پایگاه الکترونیکی متخلف ...با دستور مراجع قضایی»، تبصره‌ «4» با موضوع «تعیین بازرسان به‌عنوان ضابطان خاص» تبصره‌ «7» با موضوع پیشگیری از جرائم و تخلفات علمی و تبصره «9» با موضوع «ثبت، تأیید و همانندجویی اسناد علمی دانشگاهی در سامانه‌های اطلاعاتی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک)، مطلوب ارزیابی می‌شود.

وزارت بهداشت و دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات آموزش‌عالی و پژوهشی وابسته به آن عملکرد قابل قبولی در اجرای قانون نداشته‌اند و در اجرای تبصره‌های «3» و «4» عملکرد قابل قبولی مشاهده نمی‌شود. درخصوص تبصره (9) اطلاعات به‌دست آمده عملکرد بسیار ضعیفی را نشان می‌دهد، برای نمونه درخصوص ثبت عناوین آثار علمی در سامانه‌های ایرانداک (موضوع تبصره «9») یا سامانه‌های مشابه عملکرد آنها بسیار ضعیف بوده است، به‌نحوی که تنها 3‌مؤسسه آموزشی (4 درصد) و 270 عضو هیئت علمی (1/4 درصد) وابسته به این وزارتخانه عضو ایرانداک هستند و تعداد درخواست‌های همانندجویی آنها تنها 565 مورد (به‌ازای هر صد دانشجوی تحصیلات تکمیلی یک درخواست) بوده است. همچنین، این وزارتخانه در تعیین نهایی ضابطین قضایی و شکایت از متخلفین حقیقی و حقوقی به مراجع قضایی (موضوع تبصره «3») و مهر و موم یا توقف محل بنگاه و یا پایگاه الکترونیکی متخلف با دستور مراجع قضایی (موضوع تبصره «4») عملکردی نداشته است. عملکرد مثبت این وزارتخانه بیشتر در بخش پیشگیری از تخلف و تقلب از طریق «کارگروه وزارتی اخلاق در پژوهش» و «کمیته‌های اخلاق در پژوهش دانشگاه‌ها» (موضوع تبصره «7») بوده و در این راستا 396 پرونده‌ تخلف مربوط به دانشجویان و اعضای هیئت علمی بررسی شده است. البته عملکرد کمیته‌های اخلاق، کمیته‌های انضباطی دانشجویان و آیین‌نامه انتظامی اعضای هیئت علمی قبل از تصویب قانون وجود داشته است و نمی‌توان آن را اهتمام به اجرای قانون دانست.

 در ثبت رساله‌ها، پایان‌نامه‌ها و مقاله‌های علمی در سامانه‌های ایرانداک، زیرنظام‌های مختلف آموزش‌عالی نظیر دانشگاه پیام‌نور (49072 مورد) و دانشگاه آزاد اسلامی(21822 مورد) نیز فعال بوده‌اند و از این حیث از وزارت بهداشت( 562 مورد) عملکرد قوی‌تری داشته‌اند. 

به‌طور کلی سهم پارساهای (پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و رساله‌های دکتری) غیرقابل پذیرش (بیش از 30 درصد مشابهت) در سال 1399 نسبت به سال 1400 افزایشی بوده و از حدود 45 درصد به 47 درصد رسید. این سهم پس از سال 1399 روند کاهشی داشته و به حدود 41 درصد در سال 1401 رسیده که امیدوارکننده است. سهم «پارساهای غیرقابل پذیرش» از کل پارساهای همانندجویی شده بالای 40 درصد است که نشان‌دهنده عدم رعایت حقوق مالکیت معنوی و اخلاق علمی در دانشگاه‌های کشور است. در سال 1401 سهم «پارساهای غیرقابل پذیرش» در دوره دکتری حدود 29 درصد و در دوره کارشناسی ارشد نزدیک به 42.5 درصد است. بنابراین، رعایت اخلاق علمی در بین دانشجویان دکتری کشور بیشتر است.

از دلایل تقلب در تهیه آثار علمی می‌توان ضعف علمی دانشجویان تحصیلات تکمیلی و مدرک‌گرایی، اجبار دانشجویان و اعضای هیئت علمی به انتشار مقاله به‌خصوص مقاله‌های ISI، عدم اختصاص زمان کافی به‌کار علمی به‌دلیل شاغل بودن دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی، ضعف زیرساخت‌های علمی در دانشگاه‌ها و فرسوده بودن تجهیزات پژوهشی، ضعف علمی معدودی از اعضای هیئت علمی که در نقش استاد راهنما فعالیت دارند، عدم کنترل و نظارت کافی، منفعت‌طلبی و ایجاد سوابق علمی (رزومه‌سازی)، را نام برد.

مقدمه

 در دو دهه گذشته با گسترش بی‌سابقه آموزش‌عالی و اجازه تأسیس رشته‌ها و واحدهای دانشگاهی متعدد در سراسر کشور، تعداد دانشجویان تحصیلات تکمیلی نیز رشد بالایی را تجربه کرده است، اما توسعه آموزش‌عالی و رشد تعداد دانشجویان تحصیلات تکمیلی با افزایش تقلب در تهیه آثار علمی به‌خصوص مقاله‌های علمی و پژوهشی و علمی-ترویجی، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشجویی همراه شد که برخی مقاله‌های علمی نیز این موضوع را تأیید می‌کنند.[2] به این دلیل در تاریخ 1395/04/13 «لایحه مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» با هدف زدودن فعالیت‌های غیرقانونی در عرصه آموزش‌عالی تقدیم مجلس شورای اسلامی شد و در تاریخ 1396/06/14 با عنوان «قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی»[3] به‌تصویب رسید. در این قانون درخصوص «تهیه، عرضه و یا واگذاری آثاری ازقبیل رساله، پایان‌نامه، مقاله، طرح پژوهشی، کتاب، گزارش یا سایر آثار مکتوب و یا ضبط ‌شده پژوهشی ـ علمی و یا هنری اعم از الکترونیکی و غیرالکترونیکی» به‌صورت غیرقانونی، توسط هر شخص حقیقی و حقوقی جرم‌‌انگاری شده است.

تکالیف قانونی دستگاه‌های حوزه آموزش‌عالی و تحقیقات در پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی

در جدول 1، تکالیف قانونی دستگاه‌های حوزه آموزش‌عالی و تحقیقات در پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی به اختصار آمده است. در تبصره «3» وزارتین علوم و بهداشت مکلف به مهر و موم (پلمب) یا متوقف کردن محل بنگاه و یا پایگاه الکترونیکی متخلف و با دستور مراجع قضایی شده‌اند. در تبصره «4»[4] ماده واحده، بازرسان وزارتخانه‌های علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در اجرای این قانون و مطابق قانون آیین دادرسی کیفری، به‌عنوان ضابط خاص معرفی شده‌اند.

علاوه‌بر مطالب فوق، در این قانون برای پیشگیری از تهیه غیرقانونی آثار علمی به‌عبارتی دیگر با هدف پیشگیری از وقوع جرم، تکالیفی برعهده وزارتخانه‌های علوم و بهداشت به‌خصوص در تبصره «7» در نظر گرفته شده است. این تکالیف شامل ترویج فرهنگ احترام به حقوق مالکیت فکری، الزام دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی و پژوهشی به اعمال نظارت دقیق بر رعایت حقوق مالکیت فکری، اعمال مجازات انتظامی در صورت احراز جرم موضوع این قانون با توجه به میزان تخلف، اعمال مجازات انتظامی تنزل رتبه یا پایه عضو هیئت علمی، اخراج، لغو قرارداد در صورت احراز جرم موضوع این قانون در آثار علمی با توجه به میزان تخلف، می‌باشند.

این قانون برای پیشگیری و نظارت بیشتر بر پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشجویان تحصیلات تکمیلی، در تبصره «9»[5] حوزه‌های علمیه و همچنین دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، مؤسسه‌های آموزش‌عالی، پژوهشی فناوری دولتی و غیردولتی زیر نظر وزارتخانه‌های علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی را مکلف کرده است پیشنهادها (پروپوزال‌ها)، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشجویان تحصیلات تکمیلی خود را که فاقد طبقه‌بندی هستند در سامانه‌های اطلاعاتی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) ثبت و تأیید کرده و فایل تمام متن و نتیجه را همانندجویی کنند.

جدول 1. تبصره‌ها و احکام مرتبط با وظایف دستگاه‌های مسئول حوزه آموزش و پژوهش

با توجه به آنچه گذشت، «قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» دو بخش مهم پیشگیری و مجازات را برای مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی در نظر گرفته است و برای همه دستگاه‌های مرتبط ازجمله وزارتخانه‌های علوم و بهداشت و دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، مؤسسه‌های آموزش‌عالی، پژوهشی فناوری دولتی و غیردولتی زیر نظر این وزارتخانه‌ها و همچنین حوزه‌های علمیه گذاشته است. با توجه به اهمیت موضوع برای نظام علم و فناوری کشور و تکالیف قانونی دستگاه‌های مرتبط، در این گزارش به بررسی عملکرد دستگاه‌های اصلی و مرتبط با این قانون پرداخته می‌شود. در جدول (الف)، تبصره‌ها و احکام مرتبط با وظایف دستگاه‌های مسئول حوزه آموزش و پژوهش به‌طور خلاصه آمده است.

عملکرد وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در راستای اجرای قانون

 وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با توجه به تکالیفی که قانون برعهده آن گذاشته است، در دو بخش: الف) پیشگیری از وقوع تقلب و ب) مقابله قانونی و قضایی با تقلب و تخلف در تهیه آثار علمی، اقداماتی را انجام داده که در ادامه به آنها پرداخته خواهد شد:

الف) اقدامات وزارت علوم پیشگیری از تقلب در تهیه آثار علمی:

 تشکیل کارگروه‌های اخلاق در پژوهش در دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات آموزشی و پژوهشی و تشکیل کارگروه‌های وزارتی اخلاق در پژوهش به‌عنوان ناظر ازجمله اقدامات این وزارتخانه برای پیشگیری از وقوع جرم و در راستای بند «1» تبصره «7» قانون بوده است. طبق گزارش وزارت علوم از سال‌1396 تا سال1400 در مجموع 984 کارگاه آموزشی و دانش‌افزایی در موضوع اخلاق در پژوهش و ترویج فرهنگ احترام به مالکیت فکری برای دانشجویان و اعضای هیئت علمی در سطح دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات آموزشی و پژوهشی برگزار شده است. آمار عملکرد کارگروه‌های اخلاق در پژوهش دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات آموزشی و پژوهشی در جدول (2) آمده است. براساس داده‌های این جدول درمجموع 1251 پرونده توسط کارگروه‌های اخلاق در پژوهش دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات آموزشی و پژوهشی دریافت شده است. از این تعداد، 346 پرونده به هیئت انتظامی اعضای هیئت علمی/ کمیته انضباطی دانشجویان ارجاع شد که 204 مورد یعنی حدود 60 درصد از پرونده‌ها مربوط به اعضای هیئت علمی بوده است.

جدول 2. آمار عملکرد کارگروه‌های اخلاق در پژوهش دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی و پژوهشی

مأخذ: مکاتبه شماره 171879/ 3 مورخ 27/06/ 1401 وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با مرکز پژوهش‌های مجلس.

برخی دیگر از اقدامات پیشگیرانه این وزارتخانه شامل موارد زیر است:[6]

1. مکاتبه با شرکت‌های خدمات ارتباطی تلفن همراه برای جلوگیری از ارسال پیامک‌های تبلیغات غیرمجاز مرتبط با تقلب علمی.
2. تبیین قانون در رسانه ملی.
3. اقدام برای معرفی و تعیین ضابطین خاص.

4 مکاتبه با رؤسای دانشگاه‌ها برای تأکید بیشتر بر لزوم اتخاذ تدابیر لازم برای پیشگیری از وقوع تقلب علمی.

5. اعلام اسامی دانشجویان متخلف به دانشگاه مربوط.

علاوه‌بر مطالب فوق دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات آموزشی و پژوهشی وابسته به وزارت علوم عملکرد مطلوبی در عضویت و ثبت پیشنهادها، رساله‌ها و پایان‌نامه‌های دانشجویی در سامانه‌های ایرانداک داشته‌اند. تعداد 122 دانشگاه و مؤسسه آموزشی و پژوهشی، بالغ بر 26 هزار عضو هیئت علمی و بالغ بر 166 هزار دانشجو وابسته به وزارت علوم در ایرانداک عضو شده‌اند.

با توجه به موراد فوق می‌توان گفت اقدام‌های کنشی و پیشگیرانه وزارت علوم درخصوص اجرای قانون و پیشگیری از تقلب در تهیه آثار علمی مطلوب بوده و تداوم این اقدام‌ها با نظارت و مدیریت جدی ضروری است.

ب) اقدامات واکنشی و قضایی وزارت علوم در مقابله با متخلفین در تهیه آثار علمی:

این وزارتخانه برای مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی و در راستای تبصره «۳» «قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی»، از سال 1397 اقدام به شناسایی اشخاص حقیقی و حقوقی و وب‌سایت‌ها کرده است که در تهیه متقلبانه آثار علمی مانند پایان‌نامه، رساله و مقاله فعالیت دارند. در این راستا تا شهریور‌ماه سال 1400، این وزارتخانه اقدام به پلمپ و جمع‌آوری وسایل، مدارک و مستندات 27 مؤسسه غیرمجاز فعال در تهیه آثار علمی کرده است. همچنین، 46 شخص حقوقی، 49 شخص حقیقی، 57 سایت و کانال تلگرامی و 138 خط تلفن ثابت و سیار شناسایی و اقامه شکایت در دادسرای عمومی و انقلاب تهران کرده است. موضوع شکایت‌ها اغلب علیه تبلیغ غیرمجاز تهیه آثار علمی و خرید و فروش مقاله، رساله و پایان‌نامه و جعل مدارک دانشگاهی بوده که تا سال 1401 شامل 1500 مقاله و 5000 پایان‌نامه و رساله بوده است. بالای 90 درصد آثار علمی خرید و فروش شده مذکور مربوط به دانشگاه‌های غیردولتی بوده است.[7].این وزارتخانه در سال 1399 نیز تعداد مقاله‌های مورد شکایت تا این سال را 1500 مورد و تعداد پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها را 5000 مورد گزارش کرده بود.[8] عدم تغییر این تعداد نشاندهنده افت عملکرد این وزارتخانه در راستای تبصره «۳» قانون از سال 1399 تا 1401 است.[9]

دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات آموزشی و پژوهشی وابسته به وزارت علوم در راستای تبصره «9» این قانون با موضوع ثبت و تأیید پیشنهادها (پروپوزال‌ها)، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشجویان تحصیلات تکمیلی در سامانه‌های اطلاعاتی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک)، عملکرد مناسبی داشته‌اند. در سال تحصیلی 140۱-140۰ تعداد 122 دانشگاه و مؤسسه آموزشی و پژوهشی، بالغ بر 26 هزار عضو هیئت علمی، حدود 167 هزار دانشجو (حدود 65 درصد از دانشجویان تحصیلات تکمیلی) مرتبط با این وزارتخانه عضو ایرانداک بوده‌اند و بالغ بر 126 هزار درخواست همانندجویی داشته‌اند. (جدول 2)

-عملکرد تبصره «9» و ثبت و تأیید آثار علمی توسط زیرنظام‌های آموزش‌عالی و دانشگاه‌ها تابعه آنها در پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) [10]

بر طبق تبصره «9» «قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی»، حوزه‌های علمیه و همچنین دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، مؤسسه‌های آموزش‌عالی، پژوهشی فناوری دولتی و غیردولتی زیر نظر وزارتخانه‌های علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ازجمله دانشگاه علمی‌کاربردی، دانشگاه آزاد اسلامی، جهاد دانشگاهی، مؤسسه‌های آموزش‌عالی غیردولتی غیرانتفاعی، مؤسسه‌های وابسته به دستگاه‌های آموزش‌عالی غیردولتی غیرانتفاعی، مؤسسه‌های وابسته به دستگاه‌های اجرایی و دانشگاه فرهنگیان موظف هستند پیشنهادها (پروپوزال‌ها)، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشجویان تحصیلات تکمیلی خود را که فاقد طبقه‌بندی هستند در سامانه‌های اطلاعاتی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) ثبت و تأیید کرده و فایل تمام متن و نتیجه را همانندجویی کنند.

بر طبق گزارش ایرانداک دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی و پژوهشی تابعه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دانشگاه آزاد اسلامی، مؤسسه‌های آموزش‌عالی غیردولتی غیرانتفاعی و جهاد دانشگاهی اقدام به ثبت پیشنهادها (پروپوزال‌ها)، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشجویان تحصیلات تکمیلی خود در سامانه‌های اطلاعاتی ایرانداک کرده‌اند. تنها دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی و پژوهشی تابعه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در راستای اجرای قانون و ثبت اطلاعات مذکور عملکرد بسیار ضعیفی داشته‌اند و تنها 3‌مؤسسه (4 درصد مؤسسات) تابع وزارت بهداشت در ایرانداک عضو هستند. در جدول(3) عملکرد وزارتخانه‌های علوم و بهداشت و سایر مؤسسات آموزشی و پژوهشی در همانندجویی پایان‌نامه، رساله و پیشنهادها در سال تحصیلی 140۱-140۰ نشان داده شده است.

جدول 3. عملکرد مؤسسه‌های عضو ایرانداک در همانندجویی پایان‌نامه، رساله و پیشنهاده‌ها

برپایه وابستگی سازمانی آنها در سال تحصیلی 140۱-140۰[11]

* شمار دانشجویان بر پایه آمار آموزش‌عالی ایران در سال تحصیلی ۱۴۰۰-۱۳۹۹ از مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش‌عالی است.

**شمار دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه آزاد اسلامی با توجه به آخرین آمار که مربوط به سال‌های۱۳۹۹ - 1398(256909 نفر) تخمین زده شده است.

*** به­دلیل اینکه برخی از دانشجویان مدارک خود را چندبار و در رفت و برگشت­های مختلف اصلاح و ثبت کرده­اند، تعداد مدارک از تعداد دانشجویان پیشی گرفته است.

همان‌طور که مشاهده می‌شود بیشتر شمار درخواست همانندجویی مربوط دانشگاه‌ها و سایر موسسه‌های آموزشی و پژوهشی وابسته به وزارت علوم با بالغ بر 126 هزار و 64 درخواست همانندجویی (49 درخواست به‌ازای هر 100 نفر دانشجوی تحصیلات تکمیلی) است. کمترین درخواست مربوط به وزارت بهداشت با حدود 560 مورد درخواست (1 درخواست به‌ازای هر 100 نفر دانشجوی تحصیلات تکمیلی) بوده است. البته «مؤسسه‌های آموزش‌عالی غیردولتی غیرانتفاعی و جهاد دانشگاهی» از نظر شاخص «تعداد به‌ازای هر 100 نفر دانشجوی تحصیلات تکمیلی» در رتبه اول قرار دارند (99 درخواست به‌ازای هر 100 نفر دانشجوی تحصیلات تکمیلی). با توجه به اینکه وزارت بهداشت از دستگاه‌های اصلی متولی آموزش و پژوهش در کشور است و بالغ بر 46 هزار دانشجوی تحصیلات تکمیلی در دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات آموزشی و پژوهشی این وزارتخانه مشغول به تحصیل هستند، عملکرد این وزارتخانه در راستای تبصره «9» بسیار ضعیف ارزیابی می‌شود. دانشگاه پیام نور ازجمله مؤسساتی است که عملکرد مطلوبی در تحقق تبصره «9» قانون داشته است و آمار ثبت اطلاعات واحدهای تابعه و تعداد درخواست همانندجویی مطلوبی داشته است.

عملکرد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در راستای اجرای قانون

وزارت بهداشت مانند وزارت علوم دارای تکالیف قانونی برای پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی است که در ادامه به آن پرداخته می‌شود.

الف) عملکرد وزارت بهداشت در پیشگیری از تقلب و تخلف در راستای تبصره «7» قانون

این وزارتخانه در راستای تبصره «7» با موضوع پیشگیری از تقلب، از طریق «کارگروه وزارتی اخلاق در پژوهش» و «کمیته‌های اخلاق در پژوهش دانشگاه‌ها» دو نوع اقدام انجام داده است. یکی ترویج فرهنگ رعایت حقوق مالکیت معنوی از طریق آموزش و دیگری اعمال مجازات‌های انضباطی و انتظامی بر دانشجویان، اعضای هیئت علمی و کارکنان متخلف بوده است که در ادامه به آنها پرداخته می‌شود.

الف-1) فرهنگ‌سازی برای پیشگیری از وقوع تقلب

وزارت بهداشت برای پیشگیری از تقلب در تهیه آثار علمی از سال 1396 اقدام به طراحی، برنامه‌ریزی، هماهنگی و اجرای حدود 21 برنامه آموزشی و بهسازی در قالب‌های ذیل کرده است[12]:

• برگزاری همایش و گردهمایی به‌صورت سالیانه جهت اعضای هیئت علمی، دانشجویان تحصیلات تکمیلی و محققین آزاد.
• برگزاری مدرسه تابستانی- مدارس تابستانی با گروه هدف‌های اعضای کارگروه/ کمیته‌های اخلاق، اعضای هیئت علمی، کارشناسان کارگروه/ کمیته‌های اخلاق در پژوهش به‌صورت چهار سال پیاپی برگزار شده است.
• برگزاری مدرسه زمستانی: مدارس زمستانی با گروه هدف‌های اعضای کمیته‌های تحقیقات دانشجویی به‌صورت دو سال پیاپی برگزار شده است.
• برگزاری کارگاه‌ها آموزشی: کارگاه‌های آموزشی به‌عنوان یکی از اقدام‌های لازم برای کسب امتیاز ارزشیابی سالیانه، به‌صورت سالیانه توسط کلیه دانشگاه‌ها/ دانشکده‌های علوم پزشکی برگزار می‌شود.

- شرکت دبیر/کارشناسان کارگروه وزارتی در جلسات کارگروه/ کمیته‌های اخلاق در پژوهش دانشگاه‌ها.

- برگزاری برنامه برخط کشوری آموزش اخلاق در پژوهش دانشگاه علوم پزشکی تهران و الزام پژوهشگران برای گذراندن دوره مذکور قبل از انجام پژوهش.

یکی از وظایف وزارت علوم و مؤسسات وابسته ترویج و فرهنگ‌سازی اخلاق در پزشکی است که به همه رشته‌های بالینی و پژوهش‌های مرتبط با علوم پزشکی مرتبط است. اخلاق در پزشکی و سایر رشته‌های مرتبط شامل موارد اخلاقی - رفتاری بسیاری مانند احترام به بیمار، حفظ اسرار بیمار، اخلاق در کار با حیوانات آزمایشگاهی و غیره است که سوای از این قانون یعنی بحث تقلب و مالکیت معنوی قابل دسته‌بندی هستند. به‌نظر می‌رسد بخش مهمی از اقدام‌های وزارت بهداشت در این راستا بوده است و اقدام‌هاهی این وزارتخانه برای پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی از کفایت لازم برخوردار نیست.

الف-2) پیشگیری و مقابله با تقلب درون دستگاهی از طریق اعمال مجازات‌های انضباطی و انتظامی

از سال‌ 1396 تا 1400 درمجموع 396 پرونده و گزارش تقلب به دبیرخانه کارگروه‌های اخلاق مستقر در واحدهای تابع وزارت بهداشت ارجاع داده شد که درخصوص 77 مورد تخلف محرز نشد. از 319 مورد تخلف محرز شده که بالغ بر 90 درصد آنها مربوط به اعضای هیئت علمی بوده است (جدول 4). هرکدام از گزارش‌ها و پرونده‌ها پس از احراز تخلف به مرجع ذی‌صلاح مرتبط ارجاع داده شد.

جدول 4. پرونده‌ها و گزارش‌های تقلب به دبیرخانه کارگروه‌های اخلاق مستقر در واحدهای تابع وزارت بهداشت از سال 1396 تا 1400

مأخذ: وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی؛ مکاتبه شماره 7456/117 مورخ 1401/06/06 با مرکز پژوهش‌های مجلس.

ب) مقابله قانونی و قضایی با تقلب و تخلف در تهیه آثار علمی

وزارت بهداشت در مقابله قانونی و قضایی با تقلب و تخلف در تهیه آثار علمی عملکرد قابل قبولی نداشته است. این وزارتخانه درخصوص تعیین ضابطین قضایی (موضوع تبصره «۴») تا تاریخ 06/06 1401 اقدام‌های ابتدایی در حد انتخاب افراد دارای صلاحیت را انجام داده که تا تاریخ فوق فرایند تأیید صلاحیت آنها به اتمام نرسیده بود. به‌ترتیب اولی درخصوص مهر و موم (پلمب) یا توقف محل بنگاه و یا پایگاه الکترونیکی متخلف ...با دستور مراجع قضایی (موضوع تبصره «۳») نیز این وزارتخانه عملکردی نداشته است.

خلاصه عملکرد وزارتخانه‌های علوم و بهداشت در تطابق با تبصره‌های قانون

همان‌طور که در جدول 5 مشاهده می‌شود وزارت علوم در راستای همه چهار تبصره‌ عملیاتی و مهم قانون، گزارش عملکرد ارائه داده است. گزارش عملکرد وزارت بهداشت تنها در راستای تبصره «7» قابل ارزیابی است و این وزارتخانه در راستای ۳‌تبصره دیگر گزارش عملکرد نداشته است.

جدول 5. خلاصه عملکرد وزارتخانه‌های علوم و بهداشت در تطابق با تبصره‌های قانون

عملکرد و تأثیر قانون بر میزان تخلفات و تقلب

برای بررسی میزان اثرگذاری قانون بر تعداد موارد تقلب و تخلف در تهیه آثار علمی نیاز به شاخص‌هایی نظیر میزان رشد پرونده‌های ارجاع داده شده به مراجع قضایی در موضوع تقلب، تعداد درگاه‌های الکترونیکی کشف شده، تعداد شرکت‌های پلمب شده، تعداد پارسا‌های غیرقابل قبول به‌لحاظ میزان مشابهت و غیر است. از میان این شاخص‌ها تعداد «تعداد پارسا‌های غیرقابل قبول» و روند رشد آنها به تفکیک برخی از زیرنظام‌ها موجود است. پارساهای غیرقابل قبول اسنادی هستند که که بیش از 30 درصد مشابهت دارند، البته همان‌طور که پیشتر نیز گفته شده تقلب تنها معطوف به مشابهت متن اسناد نیست، بلکه دیگرسپاری تهیه آثار علمی مهم‌ترین نوع تخلف در ایران است که آمار آن از طریق مشابهت‌یابی قابل دسترس نیست.

همان‌طور که در جدول 6، مشاهده می‌شود به‌طور کلی پارساهای غیرقابل پذیرش (بیش از 30 درصد مشابهت) در دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات آموزش‌عالی وابسته به زیرنظام‌های مختلف آموزش‌عالی شامل وزارتخانه‌های علوم و بهداشت، دانشگاه‌ آزاد اسلامی، مؤسسات آموزش‌عالی غیردولتی از سال 1398 تا 1400 افزایش پیدا کرده و از حدود 45 درصد به 46 درصد رسیده است که نشان‌دهنده عدم تأثیر فعالیت‌های دستگاه‌های مسئول برای کاهش تقلب است. این میزان در سال 1401 کاهش پیدا کرده و به حدود 41 درصد رسیده است، البته به‌دلیل اینکه این آمار تا قبل از اتمام سال 1401 به‌دست آمده روند رشد تا سال 1400 مرجع بهتری است. البته برای مقطع کارشناسی ارشد در سال 1400 کاهش اندکی در تعداد پارساهای غیرقابل پذیرش مشاهده می‌شود. نکته بسیار مهمی که بسیار بیشتر از روند رشد «پارساهای غیرقابل پذیرش» اهمیت دارد سهم آنها از کل پارساهای همانندجویی شده است که بالای 40 درصد است و این میزان وضعیت بسیار نامطلوبی به‌لحاظ رعایت اخلاق علمی و حقوق مالکیت فکری است. در سال 1401 سهم «پارساهای غیرقابل پذیرش» در دوره دکتری حدود 29 درصد و در دوره کارشناسی ارشد نزدیک به 42.5 درصد است. بنابراین، رعایت اخلاق علمی در بین دانشجویان دکتری کشور بیشتر است.

 جدول 6. مجموع تعداد همانندجویی و درصد همانندی (مشابهت به تفکیک سال)همه مؤسسات عضو ایرانداک (دولتی و غیر دولتی)

دلایل تقلب در تهیه آثار علمی

 آثار علمی که ممکن است به‌صورت غیرقانونی و متقلبانه توسط شخص یا اشخاص دیگری تهیه می‌شوند و به دانشجو یا عضو هیئت علمی فروخته می‌شوند، شامل پیشنهاده‌ها، رساله‌های دوره دکتری، پایان‌نامه‌های دوره کارشناسی ارشد و مقاله‌های علمی است که موضوع «قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» نیز هستند. برخی از دلایل بروز تقلب در تهیه این آثار علمی و سفارش تهیه آنها به سایر اشخاص حقیقی یا حقوقی از قرار ذیل است:

-ضعف علمی دانشجویان تحصیلات تکمیلی و مدرک‌گرایی

 مهم‌ترین و کلیدی‌ترین دلیل تقلب در تهیه این آثار عدم توانایی علمی دانشجو در پیشبرد پژوهش است. تقلب علمی و ضعف علمی دانشجویان از شاخص‌های پایین بودن کیفیت آموزش‌عالی در دوره‌های تحصیلات تکمیلی به‌خصوص در بخش غیردولتی است که بالای 90 درصد آثار متقلبانه از دانشجویان این دانشگاه‌ها کشف شده است. از اواخر دهه ۱۳۸۰ به‌دلیل کاهش تقاضای اجتماعی برای آموزش‌عالی یا گرایش داوطلبان آموزش‌عالی به سمت رشته‌های خاص، دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش‌عالی غیردولتی برای تأمین مالی خود دچار مشکل شدند. بنابراین، یکی از مهم‌ترین اهداف این مؤسسات تأمین مالی از طریق شهریه‌های دانشجویی شده و کیفیت علمی فراموش شده است. در این راستا این مؤسسات اقدام به توسعه بیش از حد مقاطع تحصیلات تکمیلی خود بدون توجه به کیفیت در پذیرش دانشجو و بدون پیش‌بینی زیرساخت‌های لازم ازجمله استخدام اعضای هیئت علمی متناسب با جمعیت دانشجویی و فضا و امکانات پژوهشی مکفی، کردند. با کاهش سطح علمی سنجش و پذیرش و هجوم داوطلبان جویای مدرک از یک طرف و ضعف زیرساخت‌های علمی از طرفی دیگر فضای مناسبی را برای تقلب در تهیه آثار علمی ایجادکرد. بنابراین، نظارت جدی بر کیفیت پژوهش‌های دانشگاهی به‌ویژه در بخش غیردولتی باید یکی از مهم‌ترین برنامه‌های نظام آموزش‌عالی کشور باشد. همچنین، ساماندهی نظام سنجش و پذیرش در راستای جذب دانشجویان با سطح علمی مطلوب باید برنامه بعدی در این حوزه باشد. برای مثال سنجش و پذیرش دانشجو در دوره‌های تحصیلات تکمیلی نباید صرفاً رقابتی باشد، بلکه حدنصاب‌های علمی نیز باید رعایت شود.

 -اجبار دانشجویان و اعضای هیئت علمی به انتشار مقاله به‌خصوص مقاله‌های ISI

در آیین‌نامه ارتقای اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها و آیین‌نامه‌های تحصیلات تکمیلی انتشار مقالات بین‌المللی از اهمیت بالایی برخوردار است. بنابراین، اعضای هیئت علمی برای ارتقای مرتبه علمی و اتمام برنامه تحقیقاتی دانشجویان و دانشجویان برای دریافت مجوز دفاع و ارتقای نمره رساله یا پایان‌نامه خود نیاز به انتشار مقالات علمی-پژوهشی داخلی و خارجی دارند. به این ترتیب تأکید بیش از حد بر مقاله یکی از دلایل تقلب در تهیه و انتشار آن است.

-عدم اختصاص زمان کافی به کار علمی به‌دلیل شاغل بودن دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی

برخی از دانشجویان دانشگاه‌ها به‌خصوص در بخش غیردولتی شاغل بخش‌های مختلف دولتی و غیردولتی هستند که از یکسو نیاز به مدرک بالاتر دانشگاهی برای ارتقای موقعیت اجتماعی، کاری و یا حقوق و دستمزد خود دارند و ازسوی دیگر وقت کافی برای کار علمی ندارند و با پرداخت پول به اشخاص حقیقی و یا حقوقی پایان‌نامه، رساله و یا مقاله خود را به‌صورت غیر قانونی تهیه می‌کنند. بنابراین لازم است این نوع دانشگاه‌ها، اعضای هیئت علمی و دانشجویان خود را موظف نمایند در فرایند انجام طرح‌های علمی ارتباط علمی لازم و کافی را داشته باشند. برای اساتید راهنما هر هفته گزارش پیشرفت کار را از دانشجویان مطالبه و راستی‌آزمایی کنند.

- ضعف زیرساخت‌های علمی در دانشگاه‌ها و فرسوده بودن تجهیزات پژوهشی

عدم وجود زیرساخت‌های علمی و پژوهشی مناسب مانند عدم دسترسی به برخی تجهیزات آزمایشگاهی پیشرفته در برخی از دانشگا‌ه‌ها یا سایر مؤسسات آموزشی و پژوهشی زحمت و هزینه زیادی را بر دانشجو تحمیل می‌کند. برای مثال از یکسو بسیاری از دانشگاه‌ها به میکروسکوپ‌های الکترونی دسترسی ندارند و ازسوی دیگر استفاده از این دستگاه‌ها هزینه‌بر است. لذا برخی از این دانشجویان برای فرار از این شرایط اقدام به کپی‌برداری از سایر آثار علمی و یا سفارش به دیگری برای تهیه اثر می‌کند.

- ضعف علمی معدودی از اعضای هیئت علمی که در نقش استاد راهنما فعالیت دارند.

معدودی از اساتید راهنما در دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات آموزشی و پژوهشی به‌دلیل ضعف علمی قادر به راهنمایی علمی و درست دانشجویان خود نیستند. بنابراین از یکسو قدرت نظارت صحیح بر روند پیشرفت کار علمی را ندارند و ازسوی دیگر قادر به تشخیص تخلف توسط دانشجوی خود نیستند. نتیجه این شرایط روی آوردن دانشجو به تقلب علمی است.

- عدم کنترل و نظارت کافی

برخی از اساتید راهنما که ممکن است به‌لحاظ علمی توانمند باشند، از اختصاص وقت و زمان کافی برای نظارت و پیشبرد پروژه علمی دانشجو خودداری می‌کنند. این دسته از اساتید ممکن است در طول یک ترم یا چند ترم تنها ی‌بار دانشجوی خود را ملاقات کنند. بنابراین، سهل‌انگاری این دسته از اساتید در اختصاص وقت و زمان کافی برای کار علمی احتمال تقلب توسط دانشجو را افزایش می‌دهد.

- منفعت‌طلبی و ایجاد سوابق علمی (رزومه‌سازی)

یک از دلایل تقلب در تهیه آثار علمی به‌خصوص در مقالات علمی-پژوهشی اهمیت و امتیاز زیاد این آثار در جذب اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات آموزشی و پژوهشی، ارتقای اعضای هیئت علمی و پذیرش در دوره دکتری داخل و خارج از کشور است.

منفعت‌طلبی منحصر به دانشجو و عضو هیئت علمی نیست، بلکه اشخاص حقیقی و حقوقی بسیاری به تهیه آثار علمی به‌عنوان یک تجارت نگاه می‌کنند و با دریافت مبالغ قابل‌توجهی اقدام به تهیه این آثار می‌کنند.[13] عوامل تقلب که در اینجا به آنها اشاره شد مربوط به تقلب‌ها و تخلفات عمده در تهیه آثار علمی هستند که مخصوصاً در قانون درخصوص آنها جرم‌انگاری شده است. البته این عوامل سایر انواع تقلب که جزیی‌تر هستند، مانند استفاده از جمله دیگری بدون درج مرجع و سایر بدرفتاری‌های علمی را نیز تشدید می‌کنند که موضوع این گزارش نیست. برخی مطالعات عوامل تقلب و تخلف در تهیه آثار علمی را که در این گزارش به آنها اشاره شده است را تأیید می‌کنند. در یک پژوهش عدم کنترل و نظارت کافی، توجه به کمّیت، کمبود امکانات و منفعت‌طلبی از عوامل تقلب برشمرده شده‌اند.[14] سایر عواملی که در این مقاله آمده است در جدول زیر خلاصه شده است:

 جدول 4. عوامل تأثیرگذار بر تقلب و سرقت علمی

جمع‌بندی و پیشنهاد

«قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» که برای پیشگیری و مقابله با خرید و فروش، تخلف و تقلب در تهیه آثار علمی مانند مقاله، پیشنهاده‌ها، رساله و پایان‌نامه در سال 1396 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید، وظایفی را برعهده متولیان اصلی آموزش‌عالی و پژوهش در کشور مانند وزارتخانه‌های علوم و بهداشت و دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات آموزش‌عالی و پژوهشی دولتی و غیردولتی قرار داده است. درخصوص عملکرد دستگاه‌های مذکور در راستای اجرای قانون موارد ذیل حائز اهمیت است:

1. 1. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در راستای اجرای قانون بیشترین عملکرد را داشته است.
2. عملکرد وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در راستای همه تبصره‌های مرتبط ازجمله تبصره‌های «۳»، «۴»، «6» و «9» تا سال 1399 مطلوب بوده است.
3. بیش از 90 درصد موارد تقلب کشف شده در تهیه پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها و مقالات علمی مربوط به مؤسسات آموزش‌عالی و پژوهشی غیردولتی بوده است.
4. عملکرد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در اجرای قانون بسیار ضعیف بوده است.
5. بیشترین عملکرد وزارت بهداشت در راستای تبصره«7» با موضوعات ترویج فرهنگ احترام به حقوق مالکیت فکری، الزام دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی و پژوهشی به اعمال نظارت دقیق بر رعایت حقوق مالکیت فکری در آثار علمی و پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشجویی و اعمال مجازات‌های انتظامی دانشجویان و اعضای هیئت علمی بوده است.
6. پرونده‌های مرتبط با سوء‌رفتار علمی اعضای هیئت علمی هم در دانشگاه‌ها و مؤسسات زیرمجموعه وزارت علوم و هم زیرمجموعه وزارت بهداشت، از پرونده‌های دانشجویان بیشتر بوده است.
7. عملکرد دانشگاه پیام‌نور در راستای تبصره «9» قانون به‌دلیل ثبت عناوین و محتوای رساله‌ها و پایان‌نامه‌های دانشجویان در سامانه‌های ایرانداک و عضویت بالغ بر 170 واحد دانشگاه پیام‌نور در ایرانداک مثبت ارزیابی می‌شود.

عوامل شیوع تقلب در تهیه آثار علمی متنوع و متعدد است که مهم‌ترین آنها شامل ضعف علمی دانشجویان یا معدودی از اعضای هیئت علمی، اجبار به انتشار مقاله به‌خصوص مقاله‌های ISI، عدم اختصاص زمان کافی به کار علمی، ضعف زیرساخت‌های علمی در دانشگاه‌ها و فرسوده بودن تجهیزات پژوهشی، عدم کنترل و نظارت کافی، منفعت‌طلبی و ایجاد سوابق علمی(رزومه‌سازی) می‌باشند.

8. سهم پارساهای غیرقابل پذیرش (بیش از 30‌درصد مشابهت) بیش از 40‌درصد است که وضعیت نامطلوبی به‌لحاظ توجه به اخلاق علمی است.
9. عدم توجه به حقوق مالکیت معنوی در دانشگاه‌های غیردولتی بسیار مشهود است.
10. در سال 1401 سهم «پارساهای غیرقابل پذیرش» در دوره دکتری حدود 29 درصد و در دوره کارشناسی ارشد نزدیک به 42.5 درصد است. بنابراین، رعایت اخلاق علمی در بین دانشجویان دکتری کشور بیشتر است.
11. بیشتر شمار درخواست همانندجویی مربوط دانشگاه‌ها و سایر مؤسسه‌های آموزشی و پژوهشی وابسته به وزارت علوم با بالغ بر 126 هزار و 64 درخواست همانندجویی است.

با توجه به آنچه گذشت برای کاهش و جلوگیری از وقوع تقلب و تخلف موارد زیر پیشنهاد می‌شود:

- الزام دانشجویان تحصیلات تکمیلی به حضور در دانشگاه به‌صورت تمام‌وقت به‌خصوص در دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات آموزش علمی و پژوهشی غیردولتی.

- الزام اعضای هیئت علمی که در نقش استاد راهنما فعالیت دارند به اخذ گزارش علمی هفتگی درخصوص پروژه از دانشجویان.

- تشدید فعالیت‌های دستگاه‌های مسئول به‌خصوص وزارتخانه‌های علوم و بهداشت در راستای اجرای قانون هر دو بخش پیشگیری و مقابله.

- در اولویت قرار گرفتن پرونده‌های مرتبط با تقلب علمی توسط دستگاه قضایی کشور.

- گذر از مقاله‌محوری در پژوهش‌های دانشگاهی و آیین‌نامه‌های جذب و ارتقای اعضای هیئت علمی و آیین‌نامه‌های تحصیلات تکمیلی به سمت حل مسائل واقعی جامعه و صنعت.

- تذکر مجلس شورای اسلامی به وزارت بهداشت درخصوص عدم تمکین به قانون و عملکرد ضعیف در راستای قانون.

- اهتمام جدی نظام آموزش‌عالی به کیفیت سنجش و پذیرش در مقاطع تحصیلات تکمیلی به‌خصوص در بخش غیردولتی.

- تجهیز دانشگاه‌ها و سایر مؤسسات آموزش و پژوهشی به امکانات و زیرساخت‌های پژوهشی به‌روز و کارامد.

- ارتقای سطح کیفی آموزش دانشگاهی.