• ترکمنستان تا سال ۱۹۹۱ با نام جمهوری شورایی ترکمنستان یکی از جمهوری های تشکیل دهنده اتحاد جماهیر شوروی بود. این کشور از جنوب با افغانستان و ایران، از شمال با ازبکستان و قزاقستان، از غرب با دریای خزر و از طریق این دریا با کشورهای جمهوری آذربایجان و روسیه همسایه است. • ترکمنستان، در بین کشورهای آسیای مرکزی دارای منابع عظیم گازی و صادرات گسترده گاز است. بیش از 13/6 تریلیون مترمکعب یا به عبارتی 7/2 درصد از ذخایر گازی متعارف جهان در ترکمنستان قرار دارد و این کشور به لحاظ ذخایر گازی بعد از روسیه، ایران و قطر در رتبه چهارم قرار دارد. میزان تولید گاز ترکمنستان در سال 2021 به 79/3 میلیارد مترمکعب رسیده است که از این مقدار حدود 42/1 میلیارد مترمکعب صادر شده است. • میادین گازی موجود در ترکمنستان بیش از 20 سال قدمت تولید دارند و این امر نشان دهنده فرسایش و بالا بودن عمر میادین است. بزرگ ترین میدان گازی این کشور میدان گالکینیش نام دارد. میدان های دولت آباد، حوزه آمودریا، حاشیه خزر، فراساحل و میادین مرکزی از مهمترین میادین هیدروکربوری ترکمستان هستند. همچنین دولت ترکمنستان قصد دارد از ذخایر گاز همراه فراساحل واقع در بخش ترکمنستانی دریای خزر بهره برداری و تولید کند. • میزان مصرف گاز طبیعی ترکمنستان طی سال2020 معادل29/6 میلیارد مترمکعب بود و این میزان در سال 2021 به 36/7 میلیارد مترمکعب رسید. سطح مصرف گاز این کشور در بازه ده ساله 20۲0-20۱0 معادل 71 درصد افزایش یافته است. دلیل این افزایش را می توان توسعه صنعت پتروشیمی و افزایش مصرف گاز در نیروگاه های تولید برق ارزیابی کرد. • از آنجاکه ترکمنستان دارای ذخایر عظیم گازی است، نگاه به گاز در این کشور عمدتاً شامل دو محور می شود: اولاً گاز ابزاری برای ایجاد رفاه مردم است؛ بنابراین گاز در بخش خانگی ترکمنستان رایگان است. ثانیاً گاز از دو طریق پیشران توسعه کشور قلمداد می شود؛ از طریق فروش گاز به واحدهای صنعتی با قیمت بسیار ارزان و صادرات حداکثری آن به منظور کسب درآمد بیشتر. از منظر تجارت گاز، راهبرد ترکمنستان عمدتاً بر دو موضوع «متنوع سازی» سبد صادرات و «فروش در مرز خود» استوار است. • مقصد گاز صادراتی ترکمنستان پس از استقلال از شوروی سابق عمدتاً به روسیه بود. اما پس از مناقشات این کشور با روسیه، طی یک دهه گذشته ترکمنستان تمرکز صادرات گاز خود را معطوف به چین کرده و در بازار صادرات گاز به ایران و روسیه حضور کم رنگ داشته است. میزان صادرات گاز این کشور به چین که از سال 2010 آغاز شد در بازه سال های 201۶-201۴ معادل 2۹-2۸ میلیارد مترمکعب در سال بود و این رقم در سال2021 به 5/31 میلیارد مترمکعب افزایش یافت. • صادرات گاز ترکمنستان به چین از طریق سه خط لوله صورت می گیرد که بین سال های 2009 تا 2015 احداث شد، خطوطA و B هرکدام با ظرفیت 15 میلیارد مترمکعب گاز ترکمنستان با گذر از ازبکستان و قزاقستان به چین وارد می شود. خط C مجموعاً دارای 25 میلیارد مترمکعب ظرفیت انتقال بوده که 10 میلیارد مترمکعب از ترکمنستان، 10 میلیارد مترمکعب از ازبکستان و 5 میلیارد مترمکعب گاز از قزاقستان را به چین انتقال می دهد که در حال حاضر، بخش صادرات قزاقستان و ازبکستان آن فعال شده است. خط لوله چهارم D با ظرفیت 30 میلیارد متر مکعب و طول 1000 کیلومتر و هزینه 3/2 میلیارد دلار که مطابق طرح ، برنامه ریزی شده از ترکمنستان آغاز شده و با گذر از ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان به چین متصل می شود که هم اکنون به سبب عدم اقبال چین و هزینه بالای ترانزیت گاز متوقف شده است. • به منظور تبدیل شدن ایران به قطب (هاب) انرژی منطقه، یکی از راهبردهای اصلی کشور بایستی واردات حداکثری گاز از ترکمنستان باشد. با توجه به همسایگی ایران و ترکمنستان، زمینه های مشترک تاریخی - فرهنگی و راهبرد تنوع سبد صادراتی ترکمنستان، تجارت گاز در تحکیم روابط میان دو کشور حائز اهمیت است. مطابق قراردادهای دو کشور و همچنین زیرساخت خطوط لوله موجود، این کشور می تواند سالیانه بین ۲۰-۱۵ میلیارد مترمکعب گاز به ایران صادر کند، اما به دلایل مشکلات متعدد ازجمله چالش های بین المللی و ناهماهنگی ها میان مقامات تصمیم گیر در صنعت نفت کشور، در کنار مسائل بانکی، ایران در حال حاضر نتوانسته از ترکمنستان واردات گاز داشته باشد. اقدامات اخیر وزارت نفت به منظور سواپ گاز ترکمنستان به آذربایجان در سال گذشته و توافق برای دو برابر کردن حجم این قرارداد سواپ در سال جاری، افق هایی را برای توسعه همکاری مجدد با ترکمنستان گشوده است. • پیشنهادهای عمده درخصوص تعاملات انرژی با ترکمنستان عبارتند از: واردات حداکثری گاز ترکمنستان (به معنی خرید گاز نه سواپ گاز)؛ ترانزیت و سواپ فراورده های نفتی و پتروشیمی و استفاده از مشارکت بخش خصوصی (به ویژه در حوزه محصولات پتروشیمی ترکمنستان)، ایجاد اتاق تسویه دوجانبه بین دو کشور به منظور مصون سازی تبادلات مالی از تحریم، صدور خدمات فنی و مهندسی در حوزه های مختلف از جمله توسعه میادین نفت و گاز و پروژه های عمرانی. • در مورد پیشنهاد واردات حداکثری گاز باید گفت ترکمنستان تا سال 2030، 47 میلیارد متر مکعب ظرفیت مازاد برای صادرات گاز خواهد داشت. پیشنهاد می شود ایران در گام اول (میان مدت)، ظرفیت واردات به میزان ۲۰-۱۵ میلیارد مترمکعب را فعال کند و همچنین واردات گاز روسیه از مسیر ترکمنستان را با توسعه زیرساخت خط لوله جدید در دستور کار قرار دهد. در گام دوم (بلندمدت) نیز ایران بایستی با حضور در توسعه میادین گازی ترکمنستان، همانند چین، راهبرد توسعه میدان و خرید گاز از ترکمنستان را دنبال کند و بر ظرفیت وارداتی خود بیفزاید.