تصویب طرح های آمایش استانی در اسفندماه 1399 و تأکید بر ضرورت پایبندی استان ها به اجرای آن، این سؤال را پررنگ ساخته است که چه میزان طرح ها و پروژه های انجام شده یا درحال اجرا از محل اعتبارات بودجه ای و غیربودجه ای در استان ها در راستای پیشنهادها و اهداف تعیین شده توسط طرح های آمایش استانی بوده است؟ از آنجا که پروژه های جاری در بودجه های عمرانی استان ها قبل از تدوین اسناد آمایش تعریف شده اند، لذا می توان گفت اسناد آمایش حداقل تا سال 1400 نقشی در ایجاد پروژه های عمرانی جاری استان ها نداشته اند. اما پاسخ به این سؤال که آیا اساساً ساختار فعلی نظام بودجه ریزی امکان برقراری ارتباط معنادار با نظام تدبیر و برنامه ریزی فضایی کشور را دارد یا خیر، می تواند در راستای تخصیص بهینه منابع مالی کشور مؤثر باشد. به عبارت دیگر در صورتی که بتوان با عنایت به دستاوردهای اسناد آمایش استانی و ملی، اولویتبندی مشخصی برای توسعه هر استان ارائه و درنهایت تخصیص اعتبارات را بر اولویت های مذکور معطوف کرد، احتمال تحقق اهداف توسعه ای پیش بینی شده برای هر استان بیشتر خواهد بود. به این ترتیب در گزارش حاضر به عنوان گام نخست، شفافیت طرح های عمرانی استان مورد توجه قرار گرفته؛ شفافیتی که تاکنون درخصوص پروژه های عمرانی استان ها تا بدین حد صورت نگرفته است و ازسوی دیگر می تواند بستر مناسبی برای مقابله با مفاسد احتمالی در این زمینه نیز باشد. به نظر می رسد واکاوی دقیق طرح های عمرانی استان ها از منظر «موضوعی»، «جغرافیایی»، «طول عمر»، «درصد تخصیص» و «اندازه» در سطح استان و شهرستان های مربوطه می تواند تصویر قابل اتکایی از وضع موجود ارائه دهد و درنهایت امکان پاسخ به سؤال فوق را از طریق انجام مطالعات تکمیلی فراهم کند. ازسوی دیگر مسئله طول عمر و درصد تخصیص اعتبار پروژه ها از آن جهت اهمیت دارد که طولانی شدن عمر پروژه ها و عدم حصول دستاورد قابل اتکا علی رغم صرف زمان و منابع فراوان به یکی از معضلات جدی طرح های عمرانی کشور مبدل شده است. به عبارت دیگر، طولانی شدن عمر پروژه های عمرانی یک استان به این معناست که بخشی از برنامه های عمران و توسعه استان بر موضوعاتی متمرکز است که سال ها پیش برنامه ریزی شده اند. بنابراین نوعی وابستگی به مسیر طی شده در تخصیص منابع مالی مشاهده می شود و بخش قابل ملاحظه ای از منابع عمرانی استان، بدون توجه به اصول و مبانی آمایش سرزمین و نیازها و مقتضیات روز استان، صرف پروژه هایی می شود که مدت ها پیش، برنامه ریزی و آغاز شده اند. در ادامه مهم ترین دستاوردهای گزارش حاضر در ارتباط با طرح های عمرانی استان آذربایجان شرقی در سال 1398 ارائه شده است: • در سال ۱۳۹۸، تعداد 2132 پروژه عمرانی ذیل 10 امور، 31 فصل، 70 برنامه و 554 طرح، در استان آذربایجان شرقی فعال بوده است. • قدیمی ترین این پروژه ها از سال 1367 آغاز شده است. • مجموع اعتبار پیش بینی شده برای پروژه های مذکور بالغ بر 76.6 هزار میلیارد ریال بوده که درمجموع 3/55 درصد اعتبارات یادشده (بالغ بر 42.4 هزار میلیارد ریال) برای اجرای این پروژه ها تخصیص داده شده است. • متوسط عمر پروژه های تملک دارایی های سرمایه ای استان آذربایجان شرقی در سال 1398، معادل 4/2 سال بوده است. • «امور اقتصادی» با 8/31 درصد سهم و «امور مسکن، عمران شهری و روستایی» با 8/24 درصد سهم، بیشترین سهم از تعداد پروژه های استان را به خود تخصیص داده اند. • «امور اقتصادی» از منظر اعتبارات تخصیص یافته نیز با اختلاف شدید تری نسبت به سایر امور، در رتبه نخست قرار دارد. در این زمینه سهم «امور اقتصادی» از کل اعتبارات عمرانی تخصیص یافته استان، حدود 69 درصد است. • «امور مسکن، عمران شهری و روستایی» با سهم تقریباً 18 درصدی از اعتبارات تخصیص یافته، در رتبه دوم قرار گرفته است. • سه فصل «آب و فاضلاب»، «توسعه و خدمات شهری، روستایی و عشایری» و «حمل ونقل» به ترتیب با 13/4 درصد، 11/4 درصد و 10/3 درصد، بیشترین سهم را از تعداد پروژه های استان به خود اختصاص داده اند. • فصل «منابع آب» با55/6 درصد، بیشترین سهم را نسبت به سایر فصول از اعتبارات عمرانی تخصیص یافته استان به خود اختصاص داده است. • فصول «آب و فاضلاب» و «حمل ونقل» به ترتیب با 16/6 درصد و 10/1 درصد سهم از اعتبارات عمرانی تخصیص یافته، در رتبه های دوم و سوم قرار گرفته اند. • دو برنامه «ارائه خدمات آب شهری و روستایی (فصل آب و فاضلاب- امور مسکن، عمران شهری و روستایی)» و «توسعه حمل ونقل جاده ای (فصل حمل ونقل- امور اقتصادی)» بیشترین سهم از تعداد پروژه ها را داشته اند. • دو برنامه «عرضه آب (فصل منابع آب- امور اقتصادی)» و «تأمین آب (فصل منابع آب- امور اقتصادی)» بیشترین سهم از اعتبارات تخصیص یافته را به خود اختصاص داده اند. • 63 برنامه عمرانی استان آذربایجان شرقی علی رغم دربرگرفتن 1540 پروژه از مجموع 2132 پروژه عمرانی استان (معادل 72/2 درصد کل پروژه ها)، فقط 16/6 درصد از کل اعتبارات عمرانی تخصیص یافته استان سهم داشته اند. • 50 برنامه از 63 برنامه یادشده، هریک سهمی بسیار ناچیز و کمتر از 5/0 درصد از اعتبارات تخصیص یافته استان را جذب کرده اند. • شهرستان «تبریز» به عنوان مرکز استان، ضمن برخورداری از سهمی متعادل (8/7 درصد) از تعداد پروژه های استان، به تنهایی در حدود 41 درصد از اعتبارات عمرانی تخصیص یافته استان را جذب نموده و به این ترتیب، عدم تعادل محسوسی میان مرکز استان با سایر شهرستان ها از منظر جذب منابع عمرانی، ایجاد شده است. در گزارش حاضر به منظور طبقه بندی پروژه های عمرانی جاری در استان آذربایجان شرقی از دو ماتریس «عمر- درصد تخصیص» و «اندازه- اولویت» بهره گرفته و درنهایت مبتنی بر دو ماتریس مذکور اولویتبندی مشخصی جهت مواجهه با پروژه های مذکور ارائه شده است. در ارتباط با ارزیابی طول عمر و درصد تخصیص اعتبار پروژه های تملک دارایی های سرمایه ای برای هر استان از طبقه بندی زیر بهره گرفته شده است: • طبقه یک: پروژه های با طول عمر زیاد (بیش از ۱۵ سال) و تخصیص اعتبار اندک (کمتر از ۴۰ درصد)، • طبقه دو: پروژه های با طول عمر متوسط و بیشتر (بیش از ۱0 سال) و تخصیص اعتبار زیاد (بیش از ۸۰ درصد)، • طبقه سه: پروژه های با طول عمر اندک (کمتر از ۱۰ سال) و تخصیص اعتبار زیاد (بیش از ۸۰ درصد)، • طبقه چهار: پروژه های با طول عمر متوسط (۱۰ تا ۱۵ سال) و تخصیص اعتبار اندک (کمتر از ۴۰ درصد) یا طول عمر متوسط و بیشتر (بیش از ۱۰ سال) و تخصیص اعتبار متوسط (۴۰ تا ۸۰ درصد)، • طبقه پنج: پروژه های با طول عمر اندک (کمتر از ۱۰ سال) و تخصیص اعتبار متوسط و کمتر (کمتر از ۸۰ درصد). براساس طبقه بندی فوق ماتریس عمر - درصد تخصیص اعتبار پروژه های تملک دارایی های سرمایه ای هر استان تشکیل و نحوه برخورد با هریک از مناطق ماتریس عمر- تخصیص با اولویتبندی پنج گانه زیر تبیین شده است: الف) اولویت 1: طول عمر زیاد (بیش از ۱۵ سال) و تخصیص اعتبار اندک (کمتر از ۴۰ درصد) - ویژگی : چشم انداز کوتاه مدتی برای اتمام آنها متصور نیست. - پیشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسی دقیق پروژه، • آسیب شناسی علل تأخیر، • تصمیم گیری درخصوص توقف، اصلاح، واگذاری یا ادامه پروژه. ب) اولویت 2: طول عمر زیاد (بیش از ۱۵ سال) و تخصیص اعتبار زیاد (بیش از ۸۰ درصد) - ویژگی : به دلیل تخصیص بخش قابل توجهی از اعتبار مورد نیاز پروژه، گزینه توقف چندان مطرح نیست. - پیشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسی دقیق پروژه، • آسیب شناسی علل تأخیر، • اتمام یا اصلاح پروژه. ج) اولویت 3: طول عمر اندک (کمتر از ۱۰ سال) و تخصیص اعتبار زیاد (بیش از ۸۰ درصد) - ویژگی : از وضعیت مناسبی نسبت به سایر گروه ها برخوردارند و به اتمام رسیدن آنها در افق کوتاه مدت محتمل است. - پیشنهاد نحوه برخورد: • تخصیص اعتبار باقیمانده و اتمام پروژه. د) اولویت 4: طول عمر متوسط (۱۰ تا ۱۵ سال) و تخصیص اعتبار اندک (کمتر از ۴۰ درصد) یا طول عمر متوسط و بیشتر (بیش از ۱۰ سال) و تخصیص اعتبار متوسط (۴۰ تا ۸۰ درصد) - ویژگی : شرایط بینابینی نسبت به دو اولویت نخست دارند، اما با توجه به شرایط متعادل تر آنها، در اولویت چهارم قرار گرفته اند. - پیشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسی دقیق پروژه، ت، آسیب شناسی علل تأخیر پروژه های قدیمی تر، • تصمیم گیری درخصوص توقف، اصلاح، واگذاری یا ادامه پروژه. هـ) اولویت 5: طول عمر اندک (کمتر از ۱۰ سال) و تخصیص اعتبار متوسط و کمتر (کمتر از ۸۰ درصد) - ویژگی : هنوز انحراف جدی درخصوص میزان پیشرفت پروژه رخ نداده است. - پیشنهاد نحوه برخورد: • نظارت بر پروژه با هدف پیشگیری از انحراف فرایند اجرایی. اگرچه بخشی از پروژه های مورد بررسی در طبقه طرح های مستمر قرار می گیرند، اما با توجه به تخصیص کم و گاه طول عمر بالای طرح های مستمر (نظیر تعمیر و نگهداری)، به نظر می رسد واکاوی دقیق تمامی پروژه های عمرانی اعم از مستمر و غیرمستمر و انتخاب نحوه صحیح مواجهه با آنها از ضرورت بالایی برخوردار است. در ادامه مهم ترین نکات حاصل از اولویتبندی پروژه های عمرانی جاری در استان آذربایجان شرقی براساس متدولوژی فوق الذکر ارائه می شود: • 8/25 درصد پروژه های عمرانی استان آذربایجان شرقی، در زمره پروژه های «بسیار کوچک» قرار می گیرند. 2/51 درصد پروژه ها «کوچک» و 8/17 درصد آنها، «متوسط» است و درنهایت، پروژه های «بزرگ» و «بسیار بزرگ»، به ترتیب 8/3 درصد و 4/1 درصد از کل پروژ های استان را به خود اختصاص داده اند. • از میان 3 پروژه ای که براساس ماتریس عمر- درصد تخصیص، در اولویت اول تعیین تکلیف قرار گرفته اند، 1 پروژه در زمره پروژه های «بزرگ» و 2 پروژه در گروه پروژه های «بسیار بزرگ» قرار دارند. • پروژه های اولویت دوم، عمدتاً در گروه پروژه های «بزرگ» و «متوسط» قرار دارند. • پروژه های اولویت سوم، عمدتاً «کوچک» و «متوسط» هستند. • بیش از 79 درصد از پروژه های اولویت ۴ که انتقال آنها به اولویت ۱ طی سال های آتی محتمل است، در زمره پروژه های «بسیار بزرگ» و «بزرگ» قرار دارند و اعتبار پیش بینی شده برای هریک از آنها بیش از 5 میلیارد تومان است. • حدود 81 درصد از پروژه های اولویت ۵ که مجموعاً بیش از 89 درصد از کل پروژه های عمرانی استان را در برمی گیرند، «کوچک» یا «بسیار کوچک» هستند. • می توان گفت بخش عمده پروژه های عمرانی استان که طی یک دهه اخیر بارگذاری شده اند، از نظر شاخص اندازه، «کوچک» یا «بسیار کوچک» هستند و برای آنها اعتباری کمتر از 1 میلیارد تومان در نظر گرفته شده است. شایان ذکر است تمامی مطالب و تحلیل های ارائه شده در گزارش حاضر به دلیل عدم ارائه گزارش های عملکرد و پیشرفت فیزیکی پروژه های عمرانی توسط سازمان برنامه و بودجه کشور، براساس تخصیص ریالی ارائه شده اند.