با توجه به نقش فناوری نانو در بهبود عملکرد بسیاری از محصولات و رشد روزافزون سهم محصولات واسط و نهایی نانویی در بازار، توسعه این فناوری در کشور ما از سال ها پیش مورد توجه بوده است. از این رو لازم است ارزیابی های مستمری از توسعه این فناوری، روند حرکت آن و چالش های پیش روی آن مد نظر قرار گیرد. این گزارش به منظور ارزیابی عملکرد بخش فناوری نانو در دوران برنامه ششم توسعه تهیه شده است و در این گزارش از شاخص هایی استفاده شده که در «سند گسترش کاربرد فناوری‏ نانو در افق 1404» تعریف شده است. در این سند 17 حوزه کلی با تعدادی شاخص مشخص و آمارهایی در مورد آن ارائه شده است. هرچند به نظر می رسد در برخی از حوزه های 17 گانه معرفی شده در سند مذکور، شاخص ها مبهم باشند و در برخی موارد نیز آمار به روزی در سامانه وجود ندارد. براساس اغلب شاخص های پرتال «فناوری نانو در ایران 1404»، طی سال های برنامه ششم، توسعه فناوری نانو از رشد و گسترش مناسبی برخوردار بوده است. شاخص هایی همچون حجم ریالی بازار فناوری نانو و تعداد محققان ایرانی تراز اول جهان هم راستا با هدف تعیین شده یا در برخی موارد جلوتر از آنها حرکت کرده اند اما شاخص هایی از قبیل سهم صادرات از بازار فناوری نانو در سال های اخیر با کاهش روبه رو بوده است که دلایل مختلفی ازجمله افزایش حجم بازار داخلی، اثر تحریم های خارجی و افزایش صادرات غیررسمی سبب کاهش سهم صادرات محصولات نانو شده است. همچنین برخی شاخص ها از مقدار هدف فاصله زیادی دارند مانند شاخص جایگاه جهانی کشور در میانگین ارجاع به مقالات نانو، شاخص تعداد مقالات نانو در مجلات برگزیده بین المللی، شاخص تعداد پتنت به ازای هر 100 مقاله نانو، شاخص تعداد شرکت های تولید نانو. از طرفی بررسی بودجه توسعه نانو در کشور از طریق رصد قوانین بودجه سالیانه نشان می دهد مجموع بودجه عمومی احصا شده در بخش فناوری نانو در طول برنامه ششم توسعه، حدود چهار هزار میلیارد ریال است که به طور متوسط در حدود 77 درصد آن محقق شده است. در این میان حدود سه هزار و ۷۵۶ میلیارد از آن را اعتبارات عمومی ستاد فناوری نانو دربرمی گیرد که به طور متوسط حدود 80 درصد آن تحقق یافته است. با توجه به میان رشته ای بودن نانوفناوری، امکان احصای بسیاری از برنامه ها و فعالیت های دارای بودجه ذیل ردیف های بودجه سنواتی وجود ندارد و ازاین رو نمی توان گفت اعتبارات پیش بینی شده در این حوزه به طور قطعی یا حتی تقریبی چه مقدار است. ارزیابی محتوایی شاخص ها نشان می دهد: • روند رو به جلو در توسعه فناوری نانو در گام اول نیازمند برنامه ریزی برای بهبود در شاخص هایی نظیر جایگاه جهانی کشور در میانگین ارجاع به مقالات نانو، تعداد مقالات نانو در مجلات برگزیده بین المللی، تعداد پتنت به ازای هر 100 مقاله نانو، تعداد شرکت های تولید نانو است. • مقدار برنامه ریزی شده (وضعیت مطلوب) در برخی از شاخص ها با منطق صحیحی انتخاب نشده است که تفسیر عملکرد را مبهم و جانبدارانه می کند. در برخی موارد مانند شاخص سهم صادرات از بازار فناوری نانو، میزان صادرات پیش بینی شده در برنامه (وضعیت مطلوب) از میزان واقعی (عملکرد) کمتر در نظر گرفته شده است و این با مفهوم چشم انداز و هدف در تعارض است. در برخی موارد، شاخص در نظر گرفته شده در برنامه، آنقدر بالا انتخاب شده که عملاً دستیابی به آن ناممکن است. به عنوان مثال، شاخص تعداد پتنت به ازای هر صد مقاله نانو در سال ۲۰۲۰ مقدار پنج پتنت به ازای هر صد مقاله تعیین شده در صورتی که میران تحقق آن 0.49 (چهل و نه صدم) در هر ۱۰۰ مقاله است. • برخی از شاخص ها مبهم هستند و هدف از آنها و خروجی آنها مشخص نیست و یا قابل تفسیر هستند زیرا از جنس توصیفی هستند مانند میزان علاقه مندی بنگاه های تولید هدف نسبت به فناوری نانو و تعداد شرکت های فناور با نقش آفرینی محققان نانو. • پیش بینی و تخصیص اعتبارات کافی یکی از ابزارهای مهم توسعه فناوری نانو و استمرار روند آن است اما ضروری است میزان واقعی اعتباراتی که صرف این حوزه می شود (چه از طریق بودجه های سنواتی دولت و چه در سطح بنگاه های خصوصی) احصا و شفاف شوند. • ضرورت ارزیابی برخی شاخص ها با لحاظ کردن مؤلفه های دقیقتر و تأثیرگذارتر همچون سهم مهاجرت نخبگان نانو از کشور و یا بازگشت نیروهای انسانی فعال در بررسی ظرفیت نیروی انسانی و یا اندازه گیری نفوذ نانو در زنجیره تأمین محصولات و میزان پیوند آن با صنایع اصلی کشور نظیر فولاد، خودروسازی، پتروشیمی و غیره احساس می شود و تدوین شاخص های ترکیبی قابل اندازه گیری می تواند در این امر مفید واقع شود.