.


 

خلاصه مدیریتی

بیان / شرح مسئله

شکل‌گیری زنجیره‌های انسانی در حمایت از میراث ‌فرهنگی-تاریخی و محکوم شمردن دشمن آمریکایی- صهیونی به‌موجب هدف قراردادن میراث مشترک بشری در جریان جنگ تحمیلی سوم را می‌توان نمودی از شکوفایی مردمی ‌شدن حفاظت از میراث ‌فرهنگی-تاریخی، سرمایه ‌اجتماعی و بلوغ هویت اجتماعی دانست. این زنجیره‌‌ها به‌موجب قابلیت ترجمه‌‌پذیری نمادین و برخورداری از ظرفیت شبکه‌سازی فراملی، قابلیت آن را دارند که در سطح ملی و فراملی به ایجاد اتحادی در راستای مردمی‌سازی حفاظت از میراث‌فرهنگی در برابر حملات مسلحانه منجر شوند. شکل‌گیری این زنجیره‌ها در بستر شرایط حساس سیاسی-اجتماعی اخیر، واجد اهمیت ویژه‌ای است؛ زیرا این کنش جمعی به‌صورت خودجوش و ازسوی مردم شکل گرفته و گسترش یافته، بدون آنکه از پیش در چارچوب سیاستگذاری رسمی یا روایت‌پردازی هدایت‌ شده ازسوی نظام جمهوری اسلامی ایران طراحی و ساماندهی شده باشد. ازاین‌رو، مسئله حائز اهمیت آن است که چنین زنجیره‌هایی به‌رغم اهمیت وافر در دوره حساس کنونی، پس از طی چند روز فروکش کرده و پایان یافته که نشانه‌ای از شکاف میان بسیج اولیه سرمایه اجتماعی و ظرفیت نهادی برای جذب، تثبیت و بازتولید مشارکت اجتماعی است. بهره‌مندی مجدد از چنین فرصتی در قالب یک زیست‌بوم مشارکت مردمی و گذار از بسیج مقطعی ظرفیت‌های مردمی به ایجاد بستر پایدار کنشگری اجتماعی در گروی شناخت ابعاد ماهوی آنهاست. ازاین‌رو در گزارش حاضر هدف، ذیل دو محور شناسایی ماهوی زنجیره‌های شکل‌گرفته در حمایت از میراث ‌فرهنگی-تاریخی کشور در جریان جنگ رمضان و شناسایی راهبردهای ارتقا آنها به زیست‌بوم مشارکت مردمی صورت‌بندی شده است.

 

نقطه‌نظرات / یافته‌های کلیدی

§        شکل‌گیری خودجوش زنجیره‌های انسانی حول میراث‌فرهنگی در مرحله فعال عملیات نظامی جنگ رمضان نشان می‌دهد که میراث‌فرهنگی می‌تواند در شرایط حساس سیاسی، امنیتی، اجتماعی و ... نیز به‌مثابه هسته کانونی و هویت‌بخش، افراد را ذیل هدف مشترکی بسیج کند.

§        احساس تعلق وجودی به میراث‌فرهنگی، احساس خطر در برابر نابودی میراث‌فرهنگی (به‌مثابه بُعدی از هویت ایرانی) و درک ناکارآمدی تمهیدات بخش‌‌های غیرمردمی در پیشگیری از تجاوز دشمن آمریکایی-صهیونی به‌مثابه علل شکل‌گیری خودجوش زنجیره‌های انسانی در جریان جنگ تحمیلی سوم نقش داشته‌اند.

§     هم‌افزایی نهادهای دخیل (از قبیل بسیج، مؤسسات فرهنگی-هنری و سازمان‌های مردم‌نهاد)، تسریع ارائه مجوز برگزاری زنجیره‌های انسانی توسط دستگاه‌های متولی و تساوی دفاع از میراث‌فرهنگی با دفاع از هویت ایرانی از منظر تشکیل‌دهندگان زنجیره‌های انسانی، دو دسته از پیشران‌های شکل‌گیری خودجوش زنجیره‌های انسانی در حمایت از میراث‌فرهنگی در جریان جنگ رمضان بوده‌اند.

§     هم‌زمانی فراخوان رضا پهلوی با تصمیم فعالان حوزه میراث‌فرهنگی در راستای تشکیل زنجیره‌های انسانی پیرامون میراث‌فرهنگی، پراکنش گفتمان‌‌های نادرست پیرامون استفاده نظامی ایران از میراث‌فرهنگی و همچنین محدودیت دسترسی به اینترنت به‌مثابه چالش‌‌ها و موانع شکل‌‌گیری خودجوش زنجیره‌‌های انسانی در حمایت از میراث‌فرهنگی در جریان جنگ تحمیلی سوم هستند.

 

پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی

- در راستای ایجاد بستر مشارکت‌های مردمی در حوزه میراث‌فرهنگی

۱. «سامانه پشتیبانی و شبکه‌سازی کنشگری مردمی در حوزه میراث‌فرهنگی» با استفاده از ظرفیت سامانه‌های موجود و با هدف تسهیل دسترسی آزاد کنشگران به داده‌ها و محتوای آموزشی، تقویت ارتباطات افقی میان گروه‌های مردمی و ایجاد پیوند میان داوطلبان و جامعه متخصصان توسط وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و با همکاری وزارت کشور، سازمان فناوری اطلاعات ایران و سازمان برنامه و بودجه کشور ایجاد شود.

۲. وزارت کشور از طریق سازمان مدیریت بحران کشور و با مشارکت جمعیت هلال ‌احمر و سایر دستگاه‌های ذی‌ربط، پیش‌نویس قانونی استقرار و راهبری پایگاه‌های کنشگری و آموزش محله‌محور با عاملیت حلقه‌های میانی، تشکل‌های مردمی و گروه‌های داوطلب را (با تعیین شرایط فعالیت، حدود مسئولیت و نحوه هماهنگی این پایگاه‌ها در شرایط گسست ارتباطات) تهیه و به تصویب شورای امنیت کشور برساند.

- در راستای صیانت از کنشگران مردمی

۱. وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی مکلف است با همکاری وزارت کشور، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران پیش‌نویس دستورالعمل صیانت حقوقی و رسانه‌ای از کنشگران و زنجیره‌های انسانی پیرامون میراث‌فرهنگی در شرایط جنگی (مشتمل بر تبیین حدود فعالیت‌های مجاز داوطلبان و مسئولیت برگزارکنندگان، تعیین رویه برخورد قانونی و غیرسلیقه‌ای با مشارکت‌کنندگان، پیش‌بینی سازوکار ثبت و رسیدگی به شکایات و پاسخ‌گویی رسمی دستگاه‌های مسئول، تعیین ضوابط حفاظت از اطلاعات و هویت داوطلبان و ...) را با هدف کاهش نگرانی داوطلبان از برچسب‌گذاری امنیتی و پیشگیری از مخدوش ‌شدن ماهیت مشارکت‌های مردمی تهیه و به تصویب شورای امنیت کشور برساند.

- در راستای تداوم اطلاع‌رسانی و پشتیبانی در شرایط بحران

۱. پیشنهاد می‌شود سازوکار پوشش هماهنگ اخبار مرتبط با زنجیره‌های انسانی، همراه با طراحی و اجرای کارزار شهروند-خبرنگار توسط سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران طراحی و اجرا شود.

 

1. مقدمه

اجتماعات انسانی خودجوش یکی از برجسته‌ترین اشکال کنش جمعی در جوامع معاصر است. در ایران و در جریان جنایات جنگی دشمن آمریکایی-صهیونی در جنگ تحمیلی سوم ( موسوم به جنگ رمضان)، زنجیره‌های انسانی در میدان نقش ‌جهان اصفهان ( مورخ 1405/1/6)، آرامگاه باباطاهر در همدان (مورخ 1405/1/12)، کوه خواجه در سیستان (مورخ 1405/1/29)، کاخ گلستان در تهران (مورخ 1405/1/15)، موزه تاریخ آموزش‌ و پرورش در استان فارس (مورخ 1405/1/29)، غار باستانی کرفتو در کردستان (مورخ 1405/1/11)، گنبد سلطانیه در زنجان (مورخ1405/۱/12) و بسیاری از نقاط کشور به‌صورت خودجوش و در قالب سازمان‌های مردم‌نهاد تشکیل شدند.

پیام واحد (محکومیت دشمن آمریکایی-صهیونی در تخریب میراث‌فرهنگی)، هدف واحد (حمایت از میراث ‌فرهنگی-تاریخی ایران) و استفاده از نمادهای واحد و غیر معارض با یکدیگر (همچون دست‌نوشته‌های طویل در زنجیره میدان نقش ‌جهان اصفهان، شعارها و دست‌نوشته‌های همسو در زنجیره کوه خواجه سیستان و ...) بدون توجه به فراخوان جبهه معارض در خصوص تشکیل زنجیره‌های انسانی، بارز‌ترین نمودهای همبستگی ملی و وحدت ایرانیان در مقابله با تجاوز دشمن آمریکایی-صهیونی را رقم زده است. به‌طورکلی زنجیره‌های انسانی علاوه‌بر برخورداری از کارکردهای سیاسی-اجتماعی در سطح ملی، به‌واسطه‌ توان تولید نمادهای قابل ‌فهم در سطح جهانی، انسجام‌بخشی به هویت‌های جمعی و تقویت سازوکارهای شبکه‌سازی می‌توانند بستری وزین را برای شکل‌گیری تعاملات، همکاری‌ها و هم‌گرایی‌های فرامرزی ایجاد کنند[۱]. بنابراین چنین اقدام‌هایی در حقیقت سیاقی از بلوغ ظرفیت مردمی ‌شدن محافظت از میراث‌فرهنگی هستند[۲]. با توجه به ماهیت خودجوش و داوطلبانه زنجیره‌های انسانی، باید سیاستگذاری در این حوزه بر تقویت ظرفیت‌های شکل‌گرفته، تسهیل استمرار مشارکت مردمی و رفع موانع حقوقی و اجرایی آن متمرکز باشد. در این چارچوب نقش نهادهای رسمی در فراهم‌سازی بسترهای قانونی، ارتباطی و پشتیبانی، تسهیل تعامل و همکاری میان کنشگران و حمایت از ابتکارات مردمی تعریف می‌شود. بنابراین ضمن بهره‌گیری از ظرفیت‌های نهادی و اجرایی موجود استقلال، عاملیت و ماهیت داوطلبانه تشکل‌ها و گروه‌های مردمی باید حفظ شود. ازاین‌رو گزارش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل ابعاد ماهوی زنجیره‌های انسانی شکل‌گرفته پیرامون میراث‌فرهنگی در جریان جنگ رمضان و احصا راهبردهای تقویت و تداوم مشارکت مردمی در حفاظت از میراث‌فرهنگی (با تأکید بر حفظ ماهیت مردمی و تحدید اقدام‌های دولتی در دایره بسترسازی برای مشارکت، صیانت از کنشگران و پشتیبانی) تدوین شده است.

  

2. ارزیابی ماهوی زنجیره‌های انسانی در حمایت از میراث ‌فرهنگی-تاریخی در جریان جنگ تحمیلی سوم

مقصود از ارزیابی ماهوی زنجیره‌‌های انسانی در حمایت از میراث‌فرهنگی، شناسایی علل ایجاد، پیشران‌ها و همچنین چالش‌‌ها و موانع تشکیل آنهاست. در این گزارش تلاش شده با احصا سه محور علل، پیشران‌ها و موانع/ چالش‌‌ها چشم‌اندازی کلی در خصوص چیستی و چرایی تشکیل این زنجیره‌های انسانی پیرامون میراث‌فرهنگی آن هم در مرحله فعال عملیات نظامی (مرحله قرمز، نارنجی و زرد) و احصا راهبردهای بهره‌وری بهینه از آنها در قالب کنشگری پایدار ارائه شود.

با هدف قرار گرفتن مراکز تاریخی و میراث‌فرهنگی توسط دشمن آمریکایی-صهیونی در جریان جنگ رمضان، اجتماعات انسانی پیرامون این مراکز با هدف حمایت از آنها و محکوم شمردن جنایات جنگی دشمن آمریکایی-صهیونی شکل گرفتند که ازجمله آنها می‌توان به تشکیل زنجیره انسانی در موزه تاریخ آموزش‌ و پرورش در شیراز (مورخ 1405/1/29)، میدان نقش‌ جهان اصفهان (مورخ 1405/1/6)، تپه‌های سیلک کاشان (مورخ 1405/2/3)، کاروانسرای تاریخی دهدشت (مورخ 1405/1/29)، کاخ گلستان (مورخ 1405/1/15)، غار کرفتو کرمانشاه (مورخ 1405/1/11) و ...اشاره کرد. اعضای گروه‌های مردم‌نهاد حوزه گردشگری و میراث‌فرهنگی، متخصصین و کارشناسان حوزه مرمت، اعضای شورای فنی استان‌ها، حافظان و دوستداران میراث‌فرهنگی و اساتید و پیشکسوتان حوزه مرمت و صنایع‌دستی در کنار عموم مردم در اکثر مراکز فرهنگی-تاریخی حضور یافتند. وحدت کلام و هدف تشکیل‌دهندگان زنجیره‌های انسانی را می‌توان در نمونه‌هایی از قبیل تنظیم بیانیه‌های مشترک در محکومیت جنایات دشمن، به همراه داشتن دست‌نوشته‌ها با محتوای همسو و غیر معارض، تنظیم و امضا نامه خطاب به سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد، تهیه طومارهای طویل مشتمل بر محکومیت جنایات جنگی دشمن و ... یافت.

 

شکل1 . طومار مشتمل بر 10 هزار امضا در باب محکومیت جنایات جنگی دشمن آمریکایی-صهیونی در میدان نقش‌ جهان

مأخذ: خبرگزاری ایرنا.

 

تشکیل زنجیره‌های انسانی در نقاط بسیاری از کشور آن هم در دوره فعال جنگ، ظرفیتی بوده که بهره‌مندی از آن نیازمند مطالعه ابعاد ماهوی آن است. ازاین‌رو در ادامه به ارزیابی ماهیت (علل تشکیل، پیشران‌ها و موانع) پرداخته شده است.

 

2-1. علل تشکیل زنجیره‌های انسانی پیرامون میراث‌فرهنگی در جریان جنگ رمضان

۲-۱-۱. علل ادراکی

این مقوله دربردارنده مفاهیمی از قبیل احساس تعلق وجودیو به میراث‌فرهنگی، احساس خطر در برابر نابودی میراث‌فرهنگی به‌مثابه بُعدی از هویت ایرانی و درک ناکارآمدی تمهیدات بخش‌های غیر مردمی در پیشگیری از تجاوز دشمن آمریکایی-صهیونی در شکل‌گیری زنجیره‌های انسانی است.

در این ‌خصوص روشن است که افراد و به طور مشخص تشکیل‌دهندگان زنجیره‌های انسانی، میراث‌فرهنگی را صرفاً مجموعه‌ای از ابنیه و اشیای تاریخی تلقی نکرده، بلکه آن را بخشی از هویت تاریخی، فرهنگی و تمدنی خود دانسته‌اند. به‌نحوی که تداوم هویت فردی-اجتماعی خویش را در گروی تداوم میراث قلمداد کرده‌اند. ازاین‌رو ادراک تهدید نسبت به این میراث‌فرهنگی، احساس مسئولیت فردی و جمعی را برای حفاظت از آن برانگیخته و زمینه‌ساز مشارکت داوطلبانه و حضور خودجوش افراد در قالب زنجیره‌های انسانی شده است[۳]. به بیان دیگر ادراک خطر نسبت به آسیب یا نابودی میراث‌فرهنگی نیز با برجسته ساختن ارزش هویتی آن، احساس تعلق و مسئولیت‌پذیری افراد را تقویت کرده و زمینه بروز کنش‌های جمعی و داوطلبانه را فراهم آورده است. این مفهوم نشان می‌دهد که حفظ ماهیت مردمی زنجیره‌ها و جلوگیری از مداخله ساختاری نهادهای دولتی در این مسئله از راهبردهای تداوم و ارتقا این کنش‌های خودجوش به زیست‌بومی مشارکتی و پایدار است. معنای مهم دیگری که در این کنش جمعی نهفته بوده، فراتر رفتن از حفاظت صرف از میراث تاریخی و فرهنگی است. گرد آمدن افراد پیرامون این میراث را می‌توان نوعی اعلام آمادگی جهت صیانت از هویت فرهنگی-تاریخی دانست. کنشی که در آن افراد با حضور خویش اذعان می‌دارند که این میراث را بخشی از هویت جمعی خویش دانسته و برای دفاع از آن حاضر به پذیرش هزینه و خطرند. از این منظر کارکرد اصلی تجمعات انسانی را باید فراتر از جلوگیری کالبدی از تهدید دانست. بر این اساس باید کارکرد آن را در تولید و انتشار معنایی دانست که بر ارزش و اهمیت این هویت و آمادگی افراد برای دفاع از آن دلالت می‌کند. بدین ترتیب کنش جمعی در اینجا نه صرفاً ابزاری برای حفاظت از یک بنای تاریخی بلکه کنشی معناساز است که از طریق آن تعهد افراد به هویت فرهنگی-تاریخی به نمایش گذارده می‌شود[۴].

همچنین شکاف ادراکی میان میزان تهدید و توان پاسخگویی نهادهای مسئول غیر مردمی، مسئولیت حفاظت را از سطح نهادهای رسمی به سطح جامعه منتقل کرده و شهروندان را به این جمع‌بندی رسانده که صیانت از میراث‌فرهنگی از طریق مداخله مستقیم و مشارکت مردمی امکان‌پذیر است. در چنین شرایطی زنجیره‌های انسانی به‌عنوان شکلی از کنش جمعی نه صرفاً برای حمایت نمادین، بلکه به منزله سازوکاری جهت جبران کاستی‌‌های ادراک ‌شده در نظام حفاظت رسمی شکل‌ گرفته‌اند[۶]. تجربه شکل‌گیری خودجوش زنجیره‌های انسانی با چنین علتی خود مؤید لزوم حفظ ماهیت مردمی آن است.

 

2-2. پیشران‌ها

مقصود از پیشران نیروی محرکی است که جهت‌گیری، شدت و سرعت تحقق دال مرکزی (شکل‌گیری زنجیره‌های انسانی) را تحت ‌تأثیر خود قرار می‌دهد. بنابراین هم‌افزایی نهادهای دخیل (از قبیل بسیج، مؤسسات فرهنگی-هنری و سازمان‌های مردم‌نهاد) به مدیریت جمعیت، شکل‌گیری نمادهای بصری هماهنگ (طومار مشتمل بر 10 هزار امضا در اجتماع میدان نقش ‌جهان، تابلوهای متحدالشکل در کوه خواجه و ...) در اجتماعات انسانی منجر شده‌اند[۷]. همراهی نهادهای ذی‌ربط در ارائه مجوز اجتماعات انسانی (به‌طور مشخص تسریع در ارائه مجوزها) و هم‌گرایی گفتمانی از دیدگاه اجتماعی نیز ازجمله پیشران‌های تشکیل زنجیره‌های انسانی‌اند؛ مسئله‌ای که خود حدود مداخله دولتی در امر زنجیره‌های انسانی را (مشخصاً در این مورد بسترسازی برای مشارکت) مشخص می‌کند. مقصود از هم‌گرایی گفتمانی از دیدگاه اجتماعی آن است که افراد نسبت به هدف از تشکیل زنجیره‌های انسانی آگاه‌اند و حول یک هدف واحد -و نه مجموعه متناقضی از اهداف گوناگون- پیرامون میراث‌فرهنگی گرد آمده‌اند.

۲-۲-۱. ظرفیت نهادی

ذیل پیشران ظرفیت نهادی هم‌افزایی نهادهای دخیل از قبیل بسیج، مؤسسات فرهنگی-هنری و سازمان‌های مردم‌نهاد را باید به‌مثابه پیشرانی محوری در تشکیل زنجیره‌های انسانی به شمار آورد. از این منظر در بازه زمانی مورد ارزیابی، هر یک از نهادهای دخیل قادرند به ساماندهی مردمی، نظارت و ساماندهی بر پیام‌ها (اعم از مکتوب و لسانی)، ساماندهی مکانی تجمعات و ... بپردازند[۸]. اهمیت ورود نهادهای مرتبط به مبحث تشکیل زنجیره‌های انسانی را باید فراتر از جلوگیری از پراکندگی اقدام‌ها و شکل‌‌دهی به حرکتی نمادین با نمادهای همسو، غیر متناقض و غیر قابل‌ تفسیر عنادورزانه ازسوی جبهه‌های مخالف و معارض، ذیل نقش آن در گذار از تجمع صرف به شبکه‌سازی هدفمند در راستای مطالبه‌گری و نمایندگی اجتماعی جست. نکته‌ای که ضرورت اقدام‌های دولتی در راستای تسهیل بهره‌وری بهینه از ظرفیت‌های سازماندهی و پشتیبانی نهادهای اجرایی وابسته به ظرفیت‌های قرارگاهی و شبکه‌ای را نشان می‌دهد. تسریع در ارائه مجوز برگزاری اجتماعات انسانی توسط نهادهای ذی‌ربط از دیگر پیشران‌های احصا شده است.

۲-۲-۲. اجماع گفتمانی

هم‌گرایی گفتمانی از دیدگاه اجتماعی را نیز می‌توان در زمره پیشران‌ها و ذیل مقوله اجماع گفتمانی ساماندهی کرد. عملاً این مفهوم ناظر بر شکل‌گیری درکی مشترک در میان اعضای جامعه در خصوص اهمیت و ضرورت حفاظت از میراث ‌فرهنگی-تاریخی به‌عنوان هدف و مسئولیتی جمعی در مقابله با آسیب‌های ناظر بر هویت ملی است. در چنین چارچوبی تشکیل زنجیره‌های انسانی صرفاً یک اقدام نمادین تلقی نمی‌شود، بلکه به‌‌مثابه کنشی جمعی در راستای صیانت از عناصر هویت‌‌بخش جامعه و دفاع از ارزش‌های مشترک تاریخی و فرهنگی است. بنابراین می‌توان گفت پیوند مفهومی میراث ‌فرهنگی-تاریخی با هویت ایرانی در درک عمومی جامعه ایرانی سبب شده هدف از تشکیل زنجیره‌های انسانی برای افراد روشن و بدون هرگونه ابهامی باشد و این مسئله خود به‌مثابه پیشرانی در راستای تشکیل زنجیره‌های انسانی عمل می‌کند[۹].

 

2-3. موانع و چالش‌ها

موانع و چالش‌های پیش‌روی تشکیل زنجیره‌های انسانی در جریان جنگ رمضان را می‌توان ذیل مفاهیمی از قبیل هراس از برچسب‌زنی اجتماعی، موانع گفتمانی و موانع اطلاع‌رسانی ساماندهی کرد. کلیه این موانع و چالش‌ها نشان می‌دهد که زنجیره‌های انسانی به لحاظ گستره و تعداد افراد حاضر به‌صورت بالقوه می‌توانستند با پراکندگی و جمعیت بیشتری همراه باشند.

۲-3-۱. هراس از اطلاق برچسب اجتماعی بر زنجیره‌های انسانی

هم‌زمانی فراخوان رضا پهلوی با تصمیم فعالان حوزه میراث‌فرهنگی در راستای تشکیل زنجیره‌های انسانی پیرامون میراث‌فرهنگی (مورخ 1404/۱۲/28) سبب بروز نگرانی‌هایی میان داوطلبان تشکیل زنجیره‌های انسانی در خصوص همسو تلقی‌ شدن این کنش جمعی با ماهیت ضدنظام فراخوان رضا پهلوی و شماری از رسانه‌های فارسی‌زبان برون‌مرزی شده است[۱۰]. چنانکه از تجارب تشکیل‌دهندگان زنجیره‌های انسانی برمی‌آید، هراس از برچسب‌زنی اجتماعی به این حرکت نمادین (زنجیره‌ها) و تشکیل‌دهندگان آن به‌مثابه مانعی در برابر تشکیل زنجیره‌های انسانی عمل کرده است. همچنین این مسئله به‌مثابه عاملی مؤثر در کاهش تعداد بالقوه اجتماعات یا دست ‌کم کاهش جمعیت موجود در آنها نقش‌آفرینی کرده است. این مفهوم به روشنی لزوم تصویب دستورالعمل صیانت حقوقی و رسانه‌ای از زنجیره‌های انسانی میراث‌فرهنگی در شرایط جنگی توسط شورای امنیت کشور (شاک) به‌مثابه پیشگیری از بروز موانع تشکیل زنجیره‌ها در شرایط آتی را روشن می‌کند.

۲-3-۲. موانع گفتمانی

پراکنش گفتمان‌های نادرستی از قبیل قرابت مکانی مراکز نظامی با مواریث فرهنگی-تاریخی و جای‌گذاری شماری از تسلیحات نظامی در محدوده مواریث فرهنگی -که غالباً ازسوی رسانه‌های معارض ترویج شده- قادر بوده به‌مثابه مانعی در خصوص کاهش تعداد بالقوه اجتماعات یا دست ‌کم کاهش جمعیت موجود در آنها ایفای نقش کند[۱۱] و [۱۲]. به‌عبارت‌دیگر به‌رغم هم‌گرایی گفتمانی از دیدگاه اجتماعی، احساس تعلق وجودی نسبت به میراث‌فرهنگی و سایر علل و پیشران‌ها، پراکنش پیام‌هایی از قبیل قرابت مکانی مراکز نظامی با مواریث فرهنگی-تاریخی و جای‌گذاری شماری از تسلیحات نظامی در محدوده مواریث فرهنگی سبب شده جمعیت قابل‌ انتظار برای حضور در اجتماعات کاهش یابد. این مسئله نشان می‌دهد که صیانت از این مواریث فرهنگی-تاریخی مستلزم آن است که علاوه‌بر مراقبت از کالبد مادی آنها، از معنای اجتماعی و سرمایه نمادین‌شان نیز در برابر روایات و گفتمان‌های مخدوش‌کننده محافظت شود.

۲-3-۳. موانع اطلاعاتی-ارتباطی

محدودیت دسترسی به اینترنت بین‌الملل و اختلال در شبکه اینترنت داخلی سبب شده که اطلاع‌رسانی به افراد جهت تشکیل زنجیره‌ها یا پیوستن به آنها با چالش‌‌هایی جدی مواجه شوند[۱۳]. به بیان دیگر در شرایط محدودیت دسترسی به اینترنت، اطلاع‌‌رسانی در خصوص مکان و زمان برگزاری زنجیره‌‌ها با توجه به عدم پوشش رسانه‌ای به‌صورت درو‌ن‌گروهی و گلوله‌‌برفی صورت پذیرفته است. با توجه به این مسئله، در دستور کار قرار دادن سازوکار اعطای مجوز قانونی برای استقرار و راهبری پایگاه‌های کنشگری / آموزش محله‌محور با عاملیت حلقه‌های میانی، تشکل‌های مردمی و ... در چارچوب مصوبات شورای عالی امنیت ملی رویکردی منطقی و در راستای رفع مانع مذکور است.

آنچه تاکنون ارزیابی شده، در خصوص علل، پیشران‌ها و موانع شکل‌گیری زنجیره‌های انسانی پیرامون میراث‌فرهنگی در جنگ تحمیلی سوم بود. به بیان دیگر در کنار علل سه‌گانه اصلی، همکاری نهادهای ذی‌ربط در ارائه مجوز برگزاری این زنجیره‌ها با گروه‌های مردمی (در قالب تسریع صدور مجوز)، سیاستگذاری جهت تثبیت وضوح گفتمانی، رفع موانع گفتمانی (خنثی‌سازی و اصلاح گفتمان‌های نادرست در خصوص کاربری میراث‌فرهنگی) و تشکیل شبکه‌های محلی جهت اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی نقش مؤثر و کلیدی را در تشکیل زنجیره‌های انسانی دارند؛ به‌نحوی که می‌توان برای هر یک نقشی غیر قابل ‌انکار در تکرار و تداوم این زنجیره‌ها متصور شد. گرچه نقش اجتماعی-سیاسی این زنجیره‌ها در بازه زمانی حساس جنگ رمضان بر کسی پوشیده نیست؛ اما این اجتماعات از ظرفیت‌های شایان توجهی جهت ایجاد اتحاد سیاسی در سطح ملی و فراملی، افزایش کمّی و کیفی سرمایه‌های انسانی در حمایت از میراث‌فرهنگی و ... برخوردارند. ازآنجاکه دستیابی به راهبردها و اقدام‌های موفق برای تکرار و تداوم این زنجیره‌ها علاوه‌بر شناخت ماهیت این زنجیره‌ها و بستر فرهنگی-اجتماعی-سیاسی آن در گروی مطالعه تطبیقی اقدام‌های سایر کشورها با تجارب مشابهی بوده؛ در ادامه به ارزیابی تطبیقی اقدام‌های شماری از کشورها پرداخته شده است.

 

3. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

با عنایت بر اهمیت سیاسی-اجتماعی زنجیره‌های انسانی در حمایت از میراث ‌فرهنگی-تاریخی در جریان عملیات مسلحانه بین‌الملل، لزوم شناسایی ابعاد گوناگون آن (اعم از علل، پیشران‌ها و موانع) و همچنین درک چگونگی حفظ این زنجیره‌ها در راستای تقویت اتحاد سیاسی و سرمایه اجتماعی، گزارش حاضر با طرح دو سؤال ذیل چیستی ابعاد گوناگون زنجیره‌های خودجوش انسانی در جریان جنگ رمضان (با تأکید بر علل، پیشران‌ها و موانع) و چگونگی بهره‌گیری از آنها صورت‌بندی شده است.

به‌طورکلی شکل‌گیری خودجوش زنجیره‌های انسانی حول میراث‌فرهنگی نشان داد، میراث‌فرهنگی از ظرفیت بسیج مردمی و وحدت‌بخشی به آنان برخوردار است. اساساً این کنش را نباید صرفاً یک اقدام مقطعی برای حفاظت فیزیکی از میراث‌فرهنگی قلمداد کرد. این کنش ظرفیت اجتماعی، هویتی و معنایی مردم در مواجهه با تهدید را آشکار کرد. ارزیابی‌های تحلیلی نشان می‌دهند که در کشور ایران احساس تعلق وجودی به میراث‌فرهنگی، احساس خطر در برابر نابودی میراث به‌مثابه بُعدی از هویت ایرانی توأم با درک ناکارآمدی تمهیدات بخش‌های غیر مردمی در پیشگیری از تجاوز دشمن آمریکایی-صهیونی به‌مثابه علل تشکیل زنجیره‌های انسانی نقش‌آفرینی کرده‌اند. ازسوی‌دیگر پیشران‌هایی همچون هم‌افزایی نهادهای دخیل (از قبیل بسیج، مؤسسات فرهنگی-هنری و سازمان‌های مردم‌نهاد)، عدم کارشکنی دستگاه‌های مرتبط با ارائه مجوز برگزاری اجتماعات انسانی و هم‌گرایی گفتمانی به راهبری و تقویت فرایند تشکیل زنجیره‌های انسانی منجر شده‌اند. این مسئله نشان می‌دهد که جامعه ایرانی به‌درستی میراث ‌فرهنگی-تاریخی را بخشی از هویت خویش دریافته و تعرض به آن را تعرض به هویت خود قلمداد می‌کند؛ تاآنجاکه در شرایط احساس ناکارآمدی تمهیدات نهادهای دولتی در برابر حملات مسلحانه در عوض مطالبه‌گری (اعم از مدنی و غیرمدنی) در زمان محدود وارد عرصه مشارکت می‌شود. بدیهی است در چنین شرایطی نقش‌آفرینی تشکل‌های مردمی به‌مثابه نهادهای واسط از طریق تداوم‌‌بخشی به کنش مدنی و تثبیت مشروعیت به ارتقا زنجیره‌های انسانی در قالب شبکه‌ای منسجم، ضامن ارتقای اعتبار نمایندگی اجتماعی و انتقال مؤثر مطالبات به چرخه تصمیم‌سازی منجر شده‌اند. همچنین ارزیابی‌ها نشان می‌دهد که هم‌افزایی نهادهای دخیل توانسته با فراخوانی و مدیریت جمعیت، شعارها و گزینش صحیح مراکز گردهمایی احتمال شکست زنجیره‌ها در اهداف و گسستی مکانی را به حرکت نمادین یکپارچه‌ای بدل کنند. این مسئله نیز به‌وضوح حاکی از توانمندی نهادهای مردمی در شکل‌دهی به اقدام‌های جمعی است.

وجود موانعی از قبیل عوامل هراس از برچسب‌زنی اجتماعی، گفتمانی و اطلاعاتی-ارتباطی نیز نشان می‌دهد که در کنار محدودیت دسترسی به اینترنت و گفتمان‌های نادرست رواج یافته در سطح جامعه (که عموماً به‌واسطه‌ رسانه‌ها و جبهه‌های معاند ساماندهی شده‌اند) بدنه اطلاع‌رسانی جهت اصلاح گفتمان‌های نادرست و همچنین آگاهی‌بخشی جهت پیوستن افراد به زنجیره‌ها، در مقابل اقدام‌های جبهه معاند به‌خوبی ایفای نقش نکرده است. به‌طورکلی مسئله ‌محوری در این گزارش آن بوده که چگونه ظرفیت اجتماعی شکل‌گرفته حول میراث‌فرهنگی می‌تواند از یک کنش مقطعی به مشارکت پایدار مردم بدل شود. ارزیابی‌های صورت گرفته نشانگر آن است که تحقق این هدف مستلزم بازتعریف نقش مردم در سیاستگذاری میراث‌فرهنگی و گذار از اتکا مقطعی به ظرفیت‌های اجتماعی به‌سوی نهادینه‌سازی مشارکت مردمی در فرایندهای حفاظت و مدیریت میراث‌فرهنگی است. پیشنهادهای زیر با عنایت به تجارب کشورهای منتخب، ابعاد ماهوی زنجیره‌های انسانی در ایران و بستر فرهنگی-اجتماعی آن ارائه می‌شود:

۱. «سامانه پشتیبانی و شبکه‌سازی کنشگری مردمی در حوزه میراث‌فرهنگی» با استفاده از ظرفیت سامانه‌های موجود و با هدف تسهیل دسترسی آزاد کنشگران به داده‌ها و محتوای آموزشی، تقویت ارتباطات افقی میان گروه‌های مردمی و ایجاد پیوند میان داوطلبان و جامعه متخصصان توسط وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و با همکاری وزارت کشور، سازمان فناوری اطلاعات ایران و سازمان برنامه و بودجه کشور ایجاد شود.

۲. وزارت کشور از طریق سازمان مدیریت بحران کشور و با مشارکت جمعیت هلال‌احمر و سایر دستگاه‌های ذی‌ربط، پیش‌نویس قانونی استقرار و راهبری پایگاه‌های کنشگری و آموزش محله‌محور با عاملیت حلقه‌های میانی، تشکل‌های مردمی و گروه‌های داوطلب را (با تعیین شرایط فعالیت، حدود مسئولیت و نحوه هماهنگی این پایگاه‌ها در شرایط گسست ارتباطات) تهیه و به تصویب شورای امنیت کشور برساند.

- در راستای صیانت از کنشگران مردمی

۱. وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی مکلف است با همکاری وزارت کشور، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران پیش‌نویس دستورالعمل صیانت حقوقی و رسانه‌ای از کنشگران و زنجیره‌های انسانی پیرامون میراث‌فرهنگی در شرایط جنگی (مشتمل بر تبیین حدود فعالیت‌های مجاز داوطلبان و مسئولیت برگزارکنندگان، تعیین رویه برخورد قانونی و غیرسلیقه‌ای با مشارکت‌کنندگان، پیش‌بینی سازوکار ثبت و رسیدگی به شکایات و پاسخ‌گویی رسمی دستگاه‌های مسئول، تعیین ضوابط حفاظت از اطلاعات و هویت داوطلبان و ...) را با هدف کاهش نگرانی داوطلبان از برچسب‌گذاری امنیتی و پیشگیری از مخدوش‌شدن ماهیت مشارکت‌های مردمی تهیه و به تصویب شورای امنیت کشور برساند.

- در راستای تداوم اطلاع‌رسانی و پشتیبانی در شرایط بحران

۱. پیشنهاد می‌شود سازوکار پوشش هماهنگ اخبار مرتبط با زنجیره‌های انسانی، همراه با طراحی و اجرای کارزار شهروند-خبرنگار توسط سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران طراحی و اجرا شود.

 

4. پیوست 

 

جدول 1 .پیوست. تفکیک نقش و مسئولیت نهادهای دولتی، حلقه‌های میانی و کنشگران مردمی در پیشنهادهای ارائه ‌شده

پیشنهاد

بخش دولتی و حاکمیتی

حلقه‌های میانی

بخش مردمی

سامانه پشتیبانی و شبکه‌سازی

طراحی، راه‌اندازی و راهبری سامانه (مشتمل بر اقدام‌هایی چون تأمین زیرساخت فنی، دسترسی آزاد به اطلاعات و آموزش، تسهیل دسترسی به امکانات پشتیبان و پیش‌بینی سازوکارهای تداوم فعالیت در بحران)

·         تسهیل ارتباط افقی میان گروه‌ها

·         پیوند داوطلبان با متخصصان

·         شناسایی نیازهای شبکه‌های مردمی

·         انتقال آنها به دستگاه‌های پشتیبان

·         ثبت اختیاری ظرفیت‌ها

·         تبادل تجربه و دانش

·         مشارکت در آموزش

·         اجرای فعالیت‌های داوطلبانه حفاظت از میراث‌فرهنگی

پایگاه‌های کنشگری و آموزش محله‌محور

·         تدوین چارچوب قانونی

·         تعیین ضوابط صدور مجوز

·         رفع موانع استقرار پایگاه‌ها و تأمین پشتیبانی قانونی

·         اجرایی در حدود صلاحیت‌ها

·         راه‌اندازی و راهبری پایگاه‌ها

·         هماهنگی برنامه‌های آموزشی

·         پیوند ظرفیت‌های محلی و تسهیل همکاری میان گروه‌های داوطلب

·         مشارکت داوطلبانه در آموزش

·         انتقال تجربه

·         اجرای برنامه‌های محله‌محور استمرار فعالیت‌های مرتبط با حفاظت از میراث‌فرهنگی

اطلاع‌رسانی و کارزار شهروند-خبرنگار

·         طراحی و راهبری سازوکار پوشش هماهنگ اخبار

·         فراهم ‌کردن امکان بازتاب فعالیت‌های مردمی در رسانه‌های رسمی و ابلاغ برنامه اجرایی به واحدهای مربوطه

·         تسهیل ارتباط میان شبکه‌های مردمی و رسانه‌ها

·         پیوند گزارشگران محلی با رسانه‌های رسمی

·         کمک به انتقال و انتشار محتوای مستند

·         ثبت رویدادها

·         تولید گزارش‌های میدانی

·         مستندسازی فعالیت‌ها و انتشار داوطلبانه اطلاعات معتبر

صیانت حقوقی و رسانه‌ای

·         تدوین و تصویب دستورالعمل

·         تعیین ضوابط شفاف احراز اصالت پویش‌ها

·         رسیدگی به موارد نقض حقوق داوطلبان پاسخ‌گویی رسمی

·         انتقال مطالبات و مسائل حقوقی کنشگران به دستگاه‌های مسئول

·         تسهیل ارتباط میان داوطلبان و نهادهای ذی‌ربط

·         پیگیری مسائل و موانع مشارکت

·         تولید روایات میدانی

·         مستندسازی مشارکت‌ها

پشتیبانی در شرایط اختلال ارتباطی

·         تضمین تداوم اطلاع‌رسانی رسمی

·         پیش‌بینی مسیرهای جایگزین دسترسی به اخبار اضطراری

·         فراهم‌ کردن پشتیبانی اجرایی و تدارکاتی در چارچوب صلاحیت‌های قانونی

·         تسهیل انتقال اطلاعات معتبر

·         اتصال ظرفیت‌های محلی به منابع پشتیبان

·         کمک به حفظ ارتباط میان شبکه‌های مردمی در شرایط اختلال

·         انتقال اطلاعات محلی

·         بازنشر اخبار معتبر

·         تداوم مشارکت داوطلبانه در حفاظت از میراث‌فرهنگی

مأخذ: همان.

 

 


 

[۱] جلسه کارشناسی با اعضای هیئت‌علمی گروه سیاستگذاری اجتماعی دانشگاه تهران، مورخ 1405/۵/6. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
[2] Oladeji, S. O., Grace, O., & Ayodeji, A. A. (2022). Community Participation in Conservation and Management of Cultural Heritage Resources in Yoruba Ethnic Group of South Western Nigeria. SAGE Open.
[۳] جلسه کارشناسی با اعضای هیئت‌علمی گروه سیاستگذاری اجتماعی دانشگاه تهران، مورخ 1405/۵/1. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
[۴] جلسه کارشناسی با اعضای بسیج هنرمندان استان اصفهان، مورخ 1405/۴/27. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
[5] جلسه کارشناسی با کارشناسان ادارات استانی میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، مورخ 1405/۴/16. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
[۶] جلسه کارشناسی با موضوع تحلیل وضعیت زنجیره های انسانی با فعالان حوزه، مورخ 19/1405/4. مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی.
[۷] جلسه کارشناسی با اعضا هیئت‌مدیره تشکل‌های مردم‌نهاد گردشگری، مورخ1405/۴/13. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
[۸] جلسه کارشناسی با کارشناسان حوزه فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مورخ 1405/۴/21. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
[9] جلسه کارشناسی با کارشناسان وزارت کشور، مورخ 1405/۵/1. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
[۱۰] جلسه کارشناسی با افراد حاضر در زنجیره‌های انسانی حمایت از میراث‌فرهنگی در جریان جنگ رمضان مورخ 1405/۵/3. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
[۱۱] جلسه کارشناسی با کارشناسان فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران، مورخ 1405/۵/7. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی ایران.
[۱۲] جلسه کارشناسی با اعضای هیئت‌علمی پژوهشکده فرهنگ و هنر انقلاب اسلامی، مورخ 1405/۴/10. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
[۱۳] جلسه کارشناسی با تشکل‌های مردم‌نهاد سامان‌دهنده زنجیره‌های انسانی در حمایت از میراث‌فرهنگی در جریان جنگ رمضان، مورخ 1405/۴/31. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.