۱. مقدمه

هدف اصلی گزارش حاضر ارائه تصویری کلان از آخرین وضعیت مؤلفه‌های مختلف بخش آب کشور برای مدیران، سیاستگذاران و علاقه‌مندان به مباحث مدیریت کلان بخش آب است. شاخص‌ها و اطلاعات ارائه شده در این گزارش از سازمان‌ها و گاهی جلسات مختلف استخراج شده که با ترکیب آنها و ارائه تحلیل‌های کارشناسی، تصویر کلان مورد اشاره، در مقیاس فصلی ترسیم شده است. در همین راستا در این گزارش اهم شاخص‌های بخش آب در سه‎ماهه اول سال آبی 1405-1404 (از ابتدای مهر‌ماه تا پایان آذرماه سال 1404) بررسی و وضعیت کلان این بخش در موضوعات مختلف تشریح شده ‌است. در این راستا، با استفاده از شاخص‌های مهم آب و هواشناسی در سه‌ماهه فصل پاییز سال 1404 وضعیت بارش، دما، خشک‌سالی و تأثیرات آن در مناطق مختلف کشور و حوضه‌های آبریز فرامرزی و مشترک تحلیل شده ‌و شدت اثرگذاری خشک‌سالی به تفکیک استان‌ها ارائه شده است. همچنین شرایط منابع آب سطحی کشور در سه‌ماهه اول سال آبی جاری ارائه و نقش آن در مدیریت کلان بخش آب کشور و آثار آن در مناطق مختلف مورد بحث قرار گرفته است. علاوه‌بر ‌این، در راستای بررسی عملکرد قوانین مهم در بخش آب، آخرین وضعیت پیشرفت اهم احکام مندرج در فصل آب قانون برنامه هفتم پیشرفت نسبت به پیشرفت مورد انتظار بررسی شده است. این احکام طیف وسیعی از موضوعات نظیر تدوین اسناد، اصلاح ساختار، انجام اقدامات فنی- عملیاتی و تنظیم‌گری را دربرمی‌گیرد. علاوه‌بر این باتوجه‌به جداول قانون بودجه سال جاری، میزان تخصیص اعتبارات این بخش طی سه‌ماهه سوم سال 1404 ارائه و مقاصد مدنظر برای هزینه‌کردهای بودجه‌ای بررسی شده است تا بتوان نسبت به نحوه و میزان تخصیص اعتبارات در بخش آب آگاهی یافت.

در این گزارش شاخص‌های دیگری نیز برای بررسی پراکنش مکانی و زمانی بارش ارائه و نتایج آنها تحلیل شده است. همچنین برای سنجش تأثیرات خشک‌سالی در سطح کشور، شاخص جمعیت تحت تأثیر خشک‌سالی و شاخص اثرگذاری خشک‌سالی برآورد و بررسی شده است. در انتها، برای بررسی اقدامات کلان نهادی در بخش آب، آمار جلسات مرتبط با مدیریت بخش آب کشور در کمیسیون‌های تخصصی مجلس شورای اسلامی و شورای عالی آب، که در پاییز سال 1404 برگزار شده‌اند، ارائه شده است.

۲. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب

2-1. برخی شاخص‌های منابع و مصارف آب

وضعیت کلی بخش آب کشور با استفاده از داده‌های آب و هواشناسی مربوط به سه‌ماهه اول سال آبی 1405-1404 در جدول 1 ارائه شده است.

جدول 1. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب کشور در سه‌ماهه سوم سال 1404 (سال آبی 1405-1404) [1]، [2]، [3]، [4] و [5]

2-2. برخی شاخص‌های مدیریتی بخش آب

در این بخش، خلاصه‌ای از اهم شاخص‌های مرتبط با بارش، جمعیت متأثر از خشک‌سالی در سطح کشور و عملکرد مهم‌ترین تکالیف مرتبط با فصل مدیریت یکپارچه منابع آب (فصل-8) قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (1403) و تخصیص اعتبارات بخش آب مطابق با قانون بودجه سال 1404 کل کشور (1403) ارائه شده و خلاصه آمار جلسات نهادی مرتبط با بخش آب ارائه شده است.

جدول 2. شاخص‌های انطباق زمانی و پراکنش مکانی بارش، جمعیت تحت تأثیر خشک‌سالی و اثرگذاری خشک‌سالی در پاییز 1404

مأخذ: نگارندگان

عملکرد برخی از مهم‌ترین احکام قانون برنامه هفتم و میزان تخصیص اعتبارات براساس قانون بودجه سال 1404 در جدول 3 ارائه شده است. باید توجه داشت به‌دلیل اینکه احکام برنامه هفتم عمدتاً به‌صورت چنددستگاهی و بین‌بخشی بوده، امکان ارائه دقیق عملکرد آنها به‌صورت مستقل و توسط یک دستگاه امکان‌پذیر نیست. مقادیر ارائه شده در جدول 3 درخصوص میزان پیشرفت احکام نیز باتوجه‌به مکاتبات صورت‌گرفته با دستگاه‌های مختلف، نتایج ارائه شده در جلسات تخصصی و برآوردهای کارشناسی تعیین شده است.

جدول 3. عملکرد برخی احکام قانون برنامه هفتم و قانون بودجه سال 1404 در بخش آب [6]

جدول 4. جلسات مرتبط با بخش آب کمیسیون‌های مجلس شورای اسلامی و شورای‌عالی آب

3. تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب

در این بخش از گزارش، شاخص‌های کلان بخش آب از‌جمله شاخص‌های آب و هواشناسی و پیامدهای آن در سطح کشور، منطقه و حوضه‌های آبریز مرزی و مشترک، وضعیت ذخایر آبی و تولید برقابی سدها و همچنین میزان تخصیص اعتبارات تخصیص‌یافته طی سه‌ماهه سوم سال 1404 ارائه می‌شود.

3-1. وضعیت دما و بارش

بررسی شاخص‌های مهم آب و هواشناسی کشور نشان ‌می‌دهد میانگین بارش کل کشور در سه‌ماهه پاییز سال 1404، حدود 1/60 میلی‌متر بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته 80 درصد و نسبت به میانگین بلندمدت فصول پاییز 7/1 درصد افزایش یافته است [1]. براساس آمار بلندمدت اقلیمی، سهم فصل پاییز از حجم بارش سالیانه کشور تقریباً یک‌چهارم است که در پاییز سال 1404 این سهم 2/25 درصد و حدود یک درصد بیش از میانگین بلندمدت است. البته افزایش میانگین بارش کشور در فصل پاییز سال 1404 به‌دلیل وقوع بارش‌های سیلابی و شرایط پربارشی در برخی استان‌ها ازجمله هرمزگان، کرمان و خراسان جنوبی بوده که میزان بارش آنها بیش از دوبرابر بارش میانگین پاییز در این استان‌ها بوده است. اما بارش 24 استان کشور از میانگین بلندمدت این فصل کمتر است. بیشترین افت بارش نسبت به میانگین بارش فصل پاییز در دامنه‌های جنوبی البرز و استان‌های خراسان شمالی، اردبیل، مرکزی، سمنان، همدان و کرمانشاه رخ داده که بارش آنها به کمتر از نصف رسیده است [1].

پاییز سال 1404 سومین پاییز گرم در 50 سال اخیر بوده و میانگین دمای کشور معادل 16 درجه سلسیوس بوده که 2/1 درجه سلسیوس بیشتر از میانگین دمای بلندمدت فصل پاییز است. همه استان‌های کشور دمایی بیش از میانگین بلندمدت فصل پاییز تجربه کرده‌اند. بیشترین رشد دمای متوسط مربوط به استان گیلان با افزایش دمای 7/2 درجه‌ای نسبت به میانگین بلندمدت و کمترین میزان افزایش مربوط به استان هرمزگان با 2/0 درجه سلسیوس کمترین افزایش دما را داشته‌اند. به‌طور کلی نیز نیمه شمالی کشور رشد دمای بالاتری نسبت به نیمه جنوبی تجربه کرده و کمترین میزان افزایش دمای پاییز نسبت به میانگین بلندمدت این فصل عمدتاً در سواحل جنوبی کشور بوده است. باوجود این، بررسی پهنه‌بندی اختلاف دمای میانگین مناطق مختلف کشور در فصل پاییز در بسیاری از پهنه‌های شمالی کشور افزایش دمایی به میزان 5/3 درجه بیش از دمای متوسط پاییز نشان می‌دهد. بیشترین میزان اختلاف پهنه‌بندی شده نیز مربوطه به مناطقی در مرز استان‌های اردبیل و آذربایجان شرقی بوده که افزایش دمای این منطقه نسبت به میانگین بلندمدت دمای پاییز 5/4 سلسیوس بوده است [1].

بررسی روند میانگین دمای فصلی پاییز سال 1404 و فصول قبل از آن (طی سه سال اخیر) نشان‌دهنده روند افزایشی دما در سطح کشور بوده است. افزایش میانگین دمای فصل پاییز به همراه کاهش محسوس میزان بارش در اکثر نواحی، نشان‌دهنده ورود به دوره‌ای پرتنش در مدیریت منابع و مصارف بخش آب است. روند افزایش دمای فصل پاییز در 50 سال اخیر نیز نشان می‌دهد در هر دهه میانگین دما در این فصل به میزان 34/0 درجه سلسیوس افزایش یافته است [1].

3-2.  وضعیت خشک‌سالی

باتوجه‌به اینکه برای سنجش خشک‌سالی، بررسی دو پارامتر بارش و تبخیر- تعرق معیار بهتری از وضعیت خشک‌سالی به‌دست خواهند داد، از پارامتر SPEI استفاده شده است. براساس این پارامتر، عمده مناطق شمالی کشور، دامنه‌های جنوبی البرز، قم، شمال استان‌های آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی، مرکزی، غرب استان خراسان رضوی و بخش‌های از استان سیستان و بلوچستان خشک‌سالی شدید تا بسیار شدید حاکم بوده است. همچنین بسیاری از نواحی مرکزی و مناطق غربی کشور عمدتاً شرایط خشک‌سالی متوسط رخ داده است. به‌واسطه بارش‌های رخ‌داده در نیمه دوم آذرماه سال گذشته، وضعیت خشک‌سالی فصل پاییز استان‌های هرمزگان، فارس و عمده مناطق کرمان و بخش‌هایی از استان‌های خراسان رضوی و جنوبی شرایط ترسالی حاکم بوده است. همچنین مناطق واقع در غرب استان کردستان و جنوب استان آذربایجان غربی شرایط ترسالی خفیف و نرمال را تجربه کرده‌اند [1]. براساس معیارهای سنجش خشک‌سالی هواشناسی در سه دهه اخیر، در فصل پاییز سال 1404 به‌طور متوسط، شرایط خشک‌سالی خفیف برای کل کشور ثبت شده است.

3-3. دما، بارش و خشک‌سالی فرامنطقه‌ای

از نظر بارش، در طول فصل پاییز، عمده کشورهای منطقه، ازجمله عمده شبه‌جزیره عربستان، بیشتر مناطق ایران، افغانستان و آسیای مرکزی، شرایط خشکی را سپری کرده‌اند. باوجود این، در مهرماه، مناطق غرب هند و برخی نواحی پراکنده و محلی در جنوب شبه‌جزیره عربستان، شرایط پربارشی را تجربه کرده‌اند. دمای فصلی سطح کره زمین در فصل پاییز 1404، سومین پاییز گرم ثبت شده در سطح کره زمین بوده که حدود 67/0 درجه سلسیوس بیشتر از میانگین دمای فصلی پاییز طی سال‌های 1991 تا 2020 بوده است. هرچند در منطقه غرب آسیا، هفتمین پاییز گرم طی این مدت تجربه شده و میانگین دمای فصلی در سطح کشورهای منطقه به 39/23 درجه سلسیوس رسیده است. در سطح منطقه، بیشترین افزایش دما در نواحی جنوبی حوضه آبریز رودخانه ولگا رخ داده است. همچنین عمده پهنه پاکستان، مناطق شمال غرب هند و مناطق محدودی در شمال افغانستان نیز شرایط دمایی کمتر از میانگین را تجربه کرده‌اند. از نظر دمایی، پاییز در غرب عراق، سطح خلیج فارس و مناطق مرکزی شبه‌جزیره عربستان، نرمال بوده است. براساس شاخص SPEI، در پاییز سال 1404 در عمده مناطق ایران، افغانستان، ازبکستان، تاجیکستان خشک‌سالی شدید حاکم بوده است و مناطق شرقی ترکیه، عمده مناطق عراق، سوریه و شبه‌جزیره عربستان نیز خشک‌سالی متوسط را تجربه کرده‌اند. باوجود این، از منظر خشک‌سالی، در مناطق شرق پاکستان، غرب هند و جنوب شرقی اروپای و غرب ترکیه عمدتاً شرایط ترسالی و نرمال حاکم بوده است [3].

3-4. تحلیل وضعیت حوضه‌‎های آبریز مرزی و مشترک

بررسی وضعیت خشک‌سالی در کشور افغانستان در فصل پاییز، حاکی از آن است که در عمده مناطق این کشور ازجمله در حوضه‌های آبریز مرزی و مشترک هیرمند و هریرود خشک‌سالی شدید تا بسیار شدید حاکم بوده است. هرچند مناطق محدودی از شمال این کشور شرایط ترسالی خفیف را تجربه کرده است. متأثر از کاهش بارش در مناطق شرق و جنوب شرق ترکیه و شمال عراق و هم‌زمان افزایش دما در این مناطق، حوضه آبریز رودخانه‌های دجله و فرات نیز شرایط خشک‌سالی را تجربه کرده‌اند. باوجود این، قسمت‌های محدودی از مناطق پایاب رودخانه‌های دجله و فرات در جنوب عراق شرایط نرمال خشک‌سالی حاکم بوده است. طی فصل پاییز سال 1404 در حوضه آبریز رودخانه ارس نیز شرایط عمدتاً خشک‌سالی متوسط تجربه شده که شدت این خشک‌سالی در مناطق ساحلی رودخانه ارس در جنوب کشور ارمنستان به‌نسبت شدیدتر است [3].

3-5. وضعیت مخازن سدهای کشور

در‌خصوص وضعیت سدهای کشور، در انتهای سه‌ماهه اول سال آبی 1405-1404 (فصل پاییز سال 1404)، حجم آب موجود در مخازن سدهای کشور حدود 5/17 میلیارد مترمکعب (34 درصد پرشدگی) بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته با افت شدید 22درصدی مواجه شده است. این کاهش شدید حجم آب سدهای کشور ناشی از تداوم خشک‌سالی در سال آبی گذشته و کاهش چشمگیر نزولات جوی در فصل پاییز بوده است. به‌دلیل خشک‌سالی شدید در سال آبی 1404-1403، بسیاری از مخازن مهم کشور با فشار برداشت مواجه بوده و عملاً سدها با ذخیره به نسبت پایین به ابتدای سال آبی جدید تحویل شده‌اند. از طرفی افت چشمگیر بارش‌های کشور در پاییز که حدود یک‌چهارم از کل نزولات را براساس آمار بلندمدت به خود اختصاص می‌دهد، سبب شده است تا وضعیت ذخیره آبی سدهای کشور بحرانی تشدید شود. این شرایط ضمن فشار بر منابع آب سطحی، ذخایر سدها را در درازمدت تضعیف و بازگشت به شرایط مطلوب را حتی با بارش‌های نرمال، با تأخیر روبه‌رو می‌کند.

متأثر از شرایط بحرانی اشاره شده، به‌جز سدهای واقع در استان هرمزگان، تمام سدهای کشور با افت ذخیره نسبت به مدت مشابه سال قبل از آن مواجه بوده‌اند و رکوردهای تاریخی افت ذخایر برخی از سدها شکسته شده است. در زنجیره سدهای تهران و البرز که سهم بالایی در تأمین نیاز شرب بزرگ‌ترین مراکز جمعیتی کشور دارند، افت شدید ذخیره از 31 تا 88 درصد تجربه شده؛ به‌طوری‌که در بعضی از سدها (نظیر سد کرج)، عملاً امکان برداشت از حجم ذخیر منتفی شده و خروجی سد معادل جریان پایه رودخانه بوده است. همچنین در شمال شرق کشور، زنجیره سدهای استان گلستان به‌طور کامل خشک شده است که این وضعیت، ریسک اتکای کامل به منابع آب سطحی در گلستان را به‌شدت افزایش داده و لزوم حفاظت از منابع استراتژیک آب زیرزمینی را در این استان به‌صورت ضرورتی اجتناب‌ناپذیر نشان می‌دهد. سد دوستی نیز در استان خراسان رضوی، با افت بیش از 80درصدی مواجه شده که وقوع تنش آب شرب در کلان‌شهر مشهد از پیامدهای آن است. افت چشمگیر کاهش ذخایر سدهای زنجیره کارون نیز نشان‌دهنده فشار مضاعف مصارف، به‌ویژه در فصل تابستان بوده که با افت بارش‌های پاییزی در جنوب غرب کشور و زاگرس میانی، این شرایط تشدید شده است.

در پاییز سال 1404، زنجیره سدهای کارون نیز در ادامه کاهش میزان ذخایر آبی، با افت 15درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل از آن روبه‌رو بوده و ذخایر سدهای استان خوزستان افت شدید داشته؛ به‌طوری‌که سد مارون با افت بیش از 50درصدی نسبت به پاییز سال قبل مواجه شده است. افت ذخایر در سدهای واقع در استان‌های غربی به‌نسبت کمتر و حداکثر افت ذخایر نسبت به پاییز سال قبل از آن، 20 درصد بوده است.

3-6. تولید انرژی برقابی

در فصل پاییز 1404 میزان تولید برقابی ماهیانه در طی فصل روند کاهشی داشته و مجموع تولید برقابی کشور معادل 1028 هزار مگاوات ساعت و سهم تولید برقابی از کل تولید برق کشور به‌طور متوسط 1/1 درصد بوده است. متأثر از کاهش دما در فصول سرد سال و کاهش تقاضا در شبکه برق، افت تولید برقابی نیز به روال معمول، مورد انتظار بوده است. باوجود این، میزان تولید برقابی پاییز نسبت به فصل تابستان به کمتر از یک‌پنجم رسیده که نشان می‌دهد ظرفیت تولید برقابی در فصل پاییز به‌شدت کاهش یافته است. علاوه‌بر این، به‌دلیل تقاضای شبکه برق در پیک تابستان، سهم قابل توجهی از ظرفیت تولید برقابی نیز در تابستان استفاده شده است.

3-7. تحلیل توزیع بارش و اثرگذاری خشک‌سالی  

بررسی توزیع زمانی و مکانی بارش می‌تواند انطباق بارش‌های صورت‌گرفته را نسبت به الگوهای بلندمدت در سطح کشور مشخص کند. بر همین اساس، شاخص انطباق زمانی بارش معرفی و برآورد شده است که نشان می‌دهد انطباق زمانی بارش در سطح کشور حدود 47 درصد است. در فصل پاییز سال گذشته، کشور فصل نسبتاً خشکی را سپری کرده و عمده بارش‌های رخ‌داده در این فصل در نیمه دوم آذرماه متمرکز بوده است. در این فصل کاهش چشمگیر روزهای بارشی در فصل پاییز در حوضه‌های آبریز شمالی و غرب کشور قابل تأمل است. این شاخص نشان می‌دهد عدم ‌انطباق زمانی قابل توجهی در بارش فصل پاییز وجود داشته است. ضریب تغییرات مکانی بارش بلندمدت در سطح استان‌های کشور 95/0 بوده که این مقدار در فصل پاییز به 62/0 رسیده است. اگرچه نوسانات مکانی کمتر شده، این موضوع بیانگر خشکی گسترده و وقوع شرایط بی‌بارشی وسیع در سطح کشور است.

متأثر از گستردگی رخداد خشک‌سالی در پاییز سال 1404، تقریباً کل جمعیت کشور با درجات متفاوتی از خشک‌سالی مواجه شده‌اند؛ به‌طوری‌که حدود 2/64 درصد از کل جمعیت کشور در مناطق متأثر از خشک‌سالی شدید قرار دارند. در جدول 2، درصد جمعیت متأثر از شدت‌های مختلف خشک‌سالی نشان داده شده است [6].

باتوجه‌به اینکه پیامدهای مستقیم وقوع خشک‌سالی بر زندگی و معیشت مردم در استان‌های مختلف متفاوت خواهد بود، از شاخص شدت اثرگذاری خشک‌سالی در استان‌های مختلف استفاده شده است. به این منظور از شاخص خشک‌سالی هواشناسی SPEI و نسبت جمعیت شاغل در بخش کشاورزی به کل مشاغل در استان استفاده شده که نتایج آن در جدول 2 نشان داده شده است. بر همین اساس، استان کرمان به‌دلیل سهم بالای شاغلین در بخش کشاورزی و شدت خشک‌سالی در سطح این استان، بالاترین تأثیر مستقیم از خشک‌سالی را در فصل پاییز دارد. استان‌های خراسان شمالی، آذربایجان غربی، اردبیل، همدان، لرستان، گلستان، زنجان و هرمزگان نیز دیگر استان‌های با اثرپذیری بالا از خشک‌سالی‌اند. البته این شاخص صرفاً با اتکا به دو پارامتر مشاغل بخش کشاورزی و شدت خشک‌سالی هواشناسی تدوین شده و سایر پیامدهای ناشی از خشک‌سالی را لحاظ نکرده است. در مقابل، استان‌های تهران، البرز، قم، اصفهان و یزد به‌دلیل سهم کمتر مشاغل بخش کشاورزی در این استان‌ها، از نظر اثرپذیری از خشک‌سالی شرایط به نسبت مطلوب‌تری داشته‌اند.

3-8. تحلیل عملکرد قوانین برنامه هفتم و قانون بودجه

بررسی میزان پیشرفت تکالیف واگذار شده به دولت یا وزارتخانه‌های مربوطه در قانون برنامه هفتم پیشرفت که مرتبط با بخش آب بوده، مانند راه‌اندازی سامانه ملی مرجع داده‌های آب و حسابداری آب و استقرار مدیریت مشارکتی، دارای پیشرفت 20درصدی بوده و تدوین سند دیپلماسی آب از پیشرفت برابر با پیشرفت مورد انتظار در قانون برنامه برخوردار است. این درحالی است که براساس برنامه‌ریزی زمانی مورد انتظار در قانون برنامه هفتم، موضوع استقرار مدیریت مشارکتی باید در پایان سال اول برنامه به اتمام می‌رسید. همچنین موضوع طرح جامع پیشگیری و کنترل سیلاب و اصلاح ساختار و اساسنامه شرکت‌های زیرمجموعه وزارت نیرو نیز پیشرفت قابل توجهی نداشته‌اند.

میزان تخصیص اعتبارات در هر بخش نقش مهمی در پیشبرد اهداف مدیریتی و اجرایی آن خواهد داشت. در بخش آب، مجموع اعتبارات مصوب مربوط به تملک‌دارایی‌های سرمایه‌ای در سال 1404 بالغ‌بر 2/608 هزار میلیارد ریال بوده که مرتبط با ردیف‌های ابلاغی بودجه یا ابلاغ درآمدهای اختصاصی است. عمده این اعتبارات همانند سال‌های گذشته مربوط به برنامه‌های آب‌رسانی، سدسازی، ساختمان شبکه آبیاری و زهکشی، انتقال آب، سامان‌دهی رودخانه‌ها، ساخت تونل، ایجاد تأسیسات فاضلاب و مجتمع‌های آب‌رسانی است. در فصل پاییز از مجموع اعتبارات مصوب بخش آب، بیش از 24 درصد و در مجموع تا پایان پاییز سال 1404، به میزان 74 درصد از اعتبارات مصوب تخصیص یافته است.

3-9. جلسات نهادی بخش آب

در فصل پاییز سال 1404 در کمیسیون‌های تخصصی مجلس، از کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست و کمیسیون عمران حداقل یازده جلسه درخصوص آب و موضوعات مرتبط با آن برگزار شده است.

4. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

شاخص‌های مهم آب و هواشناسی حاکی از آن است که سه‌ماهه اول سال آبی 1405-1404، میانگین بارش کل کشور تقریباً نزدیک به بارش بلندمدت فصل پاییز بوده و نسبت به مدت مشابه سال گذشته، رشد حدود 80درصدی داشته است. باوجود این، بهبود میانگین بارش کل کشور متأثر از بارش‌های مناسب استان‌های جنوبی کشور ازجمله هرمزگان بوده و بسیاری از مناطق پرجمعیت کشور نظیر دامنه جنوبی البزر، شرایط کم‌بارشی شدیدی را تجربه کرده‌اند. علاوه‌بر این ماه‌های ابتدایی این فصل تقریباً خشک و عمده بارش کشور نیز در نیمه دوم آذرماه متمرکز بوده است.

فصل پاییز سال 1404 میانگین دمای کل کشور سومین فصل پاییز گرم در نیم‌‌قرن اخیر بوده و همه استان‌های کشور دمایی بالاتر از میانگین را به ثبت رسانده‌اند. همچنین میانگین دمای کشور 16 درجه سلسیوس بوده که افزایش 2/1 درجه‌ای نسبت به میانگین بلندمدت را نشان می‌دهد. رشد دمای پاییز نشان می‌دهد افزایش دما عمدتاً در نیمه شمالی کشور رخ داده است؛ به‌طوری‌که استان‌های واقع در نوار ساحلی شمال کشور رکورددار افزایش میانگین دمای فصلی بوده‌اند. در سطح کره زمین نیز دمای فصلی پاییز سال 1404 سومین پاییز گرم ثبت شده در دوره زمانی سال‌های 2020-1991 بوده است. البته در سطح کشورهای منطقه و غرب آسیا، هفتمین پاییز گرم طی این مدت تجربه شده است. روند افزایشی دما در سطح کشور نشان می‌دهد در نیم‌‌قرن اخیر، طی هر دهه میانگین دمای فصل پاییز به میزان 34/0 درجه سلسیوس افزایش یافته است که تداوم این روند مبین گرم‌تر شدن فصول پاییز در سال‌های آتی خواهد بود.

اگرچه متوسط بارش میانگین کشور به بارش بلندمدت فصلی نزدیک بوده، باوجود این، متأثر از افزایش دما، در سطح کشور به‌طور متوسط شرایط خشک‌سالی خفیف حاکم بوده است. باتوجه‌به ناهمگنی در بارش و وضعیت دما در استان‌های کشور، شدیدترین شرایط خشک‌سالی در استان‌های جنوبی رشته کوه البرز از جمله تهران، البرز و سمنان رخ داده و بخش‌های وسیعی از استان‌های شمال شرقی کشور و نقاط پراکنده در استان‌های سیستان و بلوچستان، لرستان و شرق استان‌های کرمانشاه و کردستان، با خشک‌سالی شدید تا بسیار شدید در فصل پاییز 1404 مواجه شده‌اند. 

عمده نوار شرقی کشور و استان‌های یزد، نواحی زاگرس مرکزی و جنوب غرب کشور نیز خشک‌سالی خفیف تا متوسط حاکم بوده است. در استان هرمزگان، عمده مناطق فارس، کرمان و بخش‌هایی از استان‌های واقع در شمال شرق کشور و شرق اصفهان شرایط نرمال حاکم بوده و در استان‌های واقع در نوار مرزی غرب شامل شمال کردستان و ایلام، عمدتاً وضعیت نرمال است. به‌دلیل گستردگی خشک‌سالی در پهنه‌های وسیعی از کشور به‌ویژه در فلات مرکزی و مناطق جنوب البرز، بیش از 99 درصد از جمعیت کشور، درجات مختلفی از خشک‌سالی را تجربه کرده‌اند که از این میزان، 2/64 درصد از جمعیت در مناطق دچار خشک‌سالی بسیار شدید ساکن‌اند. با در نظر گرفتن سهم مشاغل مختلف و شدت خشک‌سالی، میزان اثرگذاری مستقیم خشک‌سالی می‌تواند در استان‌های مختلف بررسی شود که از این منظر استان کرمان بدترین وضعیت اثرپذیری از وقوع خشک‌سالی را خواهد داشت.

بررسی خشک‌سالی در حوضه‌های آبریز مرزی و مشترک در فصل پاییز سال 1404 نشان می‌دهد که در حوضه‌های مرزی هیرمند و هریرود خشک‌سالی شدید حاکم بوده است. در سرچشمه رودخانه‌های دجله و فرات در شرق ترکیه و شمال عراق، عمدتاً خشک‌سالی متوسط برقرار بوده؛ هرچند در مناطق پایاب این دو رودخانه، در جنوب عراق، شرایط نرمال بوده است. در بالادست حوضه آبریز رودخانه ارس در ترکیه نیز شرایط خشک‌سالی متوسط بوده، اما در نواحی میانی حوضه آبریز رودخانه ارس، واقع در جنوب کشور ارمنستان، خشک‌سالی شدیدی تجربه شده است.

در انتهای فصل پاییز سال 1404، متأثر از چند سال خشک‌سالی مداوم و نیز وقوع تابستان‌های گرم و افزایش مصارف، حجم سدهای کشور کاهش چشمگیری داشته و حجم ذخیره سدهای کشور به رقم کم‌سابقه 5/17 میلیارد متر مکعب رسیده است که افت 22درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل از آن را نشان می‌دهد. باتوجه‌به تداوم خشک‌سالی شدید در نواحی جنوبی البرز، سدهای واقع در این مناطق، که سهم مهمی نیز در تأمین نیازهای شرب مراکز مهم جمعیتی در این مناطق دارند، با افت بی‌سابقه حجم ذخایر سدها مواجه شده‌اند. عمده سدهای کشور در پاییز سال 1404 افت شدید ذخایر آبی نسبت به مدت مشابه سال قبل از آن را تجربه کرده‌اند و سدهای واقع در استان گلستان به‌طور کامل از دسترس خارج شده‌اند. این وضعیت مبین این نکته است که تنوع استفاده از منابع آب باید به‌عنوان یک الزام در کشور مدنظر قرار گیرد و حداقل برای حفظ منابع اساسی تأمین نیازهای شرب، حفاظت از سفره‌های زیرزمینی در اولویت باشد. باتوجه‌به افت ذخایر سدهای کشور و کاهش تقاضای شبکه برق، میزان تولید برقابی کشور نسبت به فصل تابستان 1404 به کمتر از یک‌پنجم رسیده و مجموع تولید فصل پاییز 1404 معادل 1028 مگاوات ساعت است. افت کم‌سابقه ذخایر سدهای کشور در فصل نخست سال آبی، نشان می‌دهد حتی حاکم شدن شرایط ترسالی خفیف یا نرمال در فصول بعد نیز به‌راحتی امکان بهبود وضعیت منابع آب سطحی را نخواهد داشت.

مجموع اعتبارات تملک‌دارایی‌های سرمایه‌ای بخش آب براساس قانون بودجه سال 1404 کل کشور بیش از 608 هزار میلیارد ریال بوده که طی فصل پاییز، حدود 3/24 درصد از این اعتبارات تخصیص یافته است. در واقع با فرض تخصیص خطی، و در نظر گرفتن این نکته، که تا انتهای تابستان سال 1404 نیمی از اعتبارات بخش آب تخصیص یافته است، تخصیص بودجه بخش آب تا انتهای فصل پاییز را می‌توان مطلوب در نظر گرفت.

بررسی اهم تکالیف محول شده به دولت در قانون برنامه هفتم پیشرفت، ازجمله راه‌اندازی سامانه ملی مرجع داده‌های آب و حسابداری آب، اصلاح ساختار و اساسنامه شرکت‌های زیرمجموعه وزارت نیرو و استقرار مدیریت مشارکتی آب نه‌تنها از برنامه زمان‌بندی مدنظر قانون برنامه هفتم عقب‌تر بوده، بلکه رشد چشمگیری نیز نداشته‌اند. همچنین براساس زمان‌بندی ارائه شده در قانون برنامه هفتم پیشرفت، اجرای کامل احکام مرتبط با استقرار مدیریت مشارکتی آب و ایجاد بازار مبادله آب‌های نامتعارف مورد انتظار بوده است. باتوجه‌به پیشرفت مورد انتظار قانون، احکام مرتبط با تدوین سند و نقشه راه دیپلماسی آب کشور از رشد مناسبی برخوردار بوده، حتی پیشرفت آن جلوتر از زمان‌بندی برنامه است.