خلاصه مدیریتی

بیان/شرح مسئله

یکی از شاخص‌های مهم برای بررسی بهنگام و دقیق وضعیت اقتصاد کلان و به خصوص بخش صنعت شاخص موجودی انبار است. این شاخص تصویری پیش‌نگر از وضعیت بخش صنعت ارایه می‌دهد که از آن برای طراحی، اجرا و ارزیابی سیاست‌های اقتصادی می‌توان استفاده کرد. اطلاعاتی که شرکت‌های بورسی از وضعیت تولید، فروش و موجودی انبار منتشر می‌کنند با تقریب بسیار بالایی با کل صنعت کشور انطباق دارد. همچنین تواتر فصلی و ماهانه انتشار گزارش شرکت‌های بورسی خلاء انتشار دیرهنگام گزارش نهادهای رسمی از وضعیت صنعت را تا حد بسیار خوبی پوشش می‌دهد. در همین راستا مرکز پژوهش‌های مجلس اقدام به ساخت شاخص و انتشار گزارش‌های فصلی از شاخص موجودی انبار و نسبت موجودی انبار به فروش بر اساس اطلاعات شرکت‌های بورسی نموده است.

نقطه نظرات/یافته‌های کلیدی

در زمستان سال 1404 شاخص موجودی انبار صنعت برابر 132.7 بوده است که نسبت به فصل مشابه سال قبل افزایش 24.4 درصدی داشته که سبب شده این شاخص به بیشترین میزان خود در مقایسه با فصول زمستان ۶ سال اخیر رسیده است. همچنین در این فصل نسبت موجودی انبار به فروش صنعت نیز برابر 0.39 بوده  که بیشترین میزان این نسبت در مقایسه با فصول زمستان ۶ سال اخیر است.

شاخص کل موجودی انبار معدن نیز در زمستان 1404 به عدد 65.9 رسیده است. که نسبت به فصل مشابه سال قبل رشد منفی 38.8 درصدی داشته است. نسبت موجودی انبار به فروش معدن نیز رقم 0.36 را نشان می‌دهد که پایین‌تر از میانگین نسبت برای بازه 1399 تا 1404 است.

علاوه بر شاخص کل صنعت و معدن در مورد رشد شاخص موجودی انبار صنایع نیز فلزات پایه رشد 44.5، کک و پالایش رشد  7.6، محصولات شیمیایی (بجز دارو) رشد 32.8 و خودروسازی رشد 36.1 درصد داشته است.

همچنین شاخص موجودی انبار محصولات مصرفی منفی 14.4، محصولات واسطه‌ای 20.3، محصولات سرمایه‌ای 54.9 و نهاده‌های ساختمانی 16.1 درصد رشد داشته‌اند.

موارد مذکور شواهدی از بروز مشکل فروش در صنایع مختلف در نتیجه وقوع جنگ رمضان را ارایه می نماید.

1. مقدمه

داشتن تصویر بهنگام و دقیق از وضعیت متغیرهای اقتصاد کلان و خصوصا بخش صنعت کمک شایانی به سیاستگذارن برای طراحی، اجرا و ارزیابی سیاست‌های اقتصادی می‌کند. با وجود اجرای طرح های اماری مختلف توسط مرکز آمار ایران و بانک مرکزی همچنان خلا جدی در خصوص رصد بخش صنعت به خصوص از منظر تقاضا و شاخص های پیش نگر این بخش وجود دارد. یکی از شاخص هایی که رصد آن کمک شایانی به ترسیم تصویری درست از بخش صنعت می نماید شاخص موجودی انبار است. تغییرات موجودی انبار می‌تواند نقش موثری را ایفا کند زیرا که از چند دوره قبل نسبت به تحولات بخش تولید اطلاعات مهمی ارائه می‌کند. به طوری که تغییرات موجودی انبار بر تصمیم بنگاه‌های اقتصادی برای تغییر تولید دوره‌های آتی اثر می‌گذارد. اطلاعاتی که شرکت‌های بورسی از وضعیت تولید، فروش و موجودی انبار منتشر می‌کنند با تقریب بسیار بالایی با کل صنعت کشور انطباق دارد. همچنین تواتر فصلی و ماهانه انتشار گزارش شرکت‌های بورسی خلاء انتشار دیرهنگام گزارش نهادهای رسمی از وضعیت صنعت را تا حد بسیار خوبی پوشش می‌دهد[1].

مرکز پژوهش‌های مجلس در این راستا اقدام به ساخت شاخص موجودی انبار بر اساس اطلاعات شرکت‌های بورسی نموده است. روش مورد استفاده در این گزارش محاسبه شاخص مقداری موجودی انبار شرکت‌ها بر حسب معیار پاشه و لاسپیرز و ایجاد شاخص فیشر از متوسط هندسی دو شاخص پاشه و لاسپیرز است. مزیت دیگر این شاخص محاسبه بر اساس مبنای زنجیره‌ای است. از این رو تغییرات سبد محصولات تولیدشده و تغییرات شرکت‌های موجود در بورس در آن لحاظ می‌شود. در ادامه شرکت‌های پذیرفته شده در بورس بر اساس طبقه‌بندی ISIC در 36 صنعت قرار می‌گیرند و شاخص موجودی انبار 15 صنعت تولیدی و بخش معدن ساخته می‌شود. در نهایت شاخص کل موجودی انبار از متوسط وزنی شاخص موجودی انبار صنایع به دست می‌آید. در این مطالعه تغییرات موجودی انبار شرکت‌های صنعتی و معدنی بورسی و مهم‌ترین رشته‌فعالیت‌ها در پاییز سال 1404 مورد بررسی قرار گرفته است. برای مطالعه بیشتر در زمینه روش محاسبه شاخص ‌می‌توان به گزارش پشتیبان «معرفی و نحوه محاسبه شاخص موجودی انبار شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس[2]» مراجعه کرد.

شایان ذکر است از ابتدای سال 1404 وزن‌ صنایع مختلف در محاسبه متوسط وزنی شاخص کل صنعت بر اساس بازنگری اخیر بانک مرکزی بروزرسانی شده و در نتیجه با مقادیر گزارش‌شده در دوره‌های قبلی اندکی تفاوت دارد. همچنین با توجه به ماهیت سری‌زمانی داده‌ها برای حذف اثر نوسانات فصلی و آشکارسازی روندهای اصلی، عملیات فصلی‌زدایی انجام شده است. به همین منظور با استفاده از روش TRAMO/SEATS شاخص‌های با تعدیل فصلی‌ نیز به گزارش اضافه شده‌اند.

2. شاخص کل موجودی انبار و صنایع منتخب

2-1. شاخص کل موجودی انبار صنعت

شاخص موجودی انبار بخش صنعت مبتنی بر اطلاعات منتشر شده در صورت‌های مالی شرکت‌های بورسی در زمستان 1404 با ثبت رقم 132.7 نسبت به فصل مشابه سال قبل افزایش 24.4 درصدی نشان می‌دهد. همچنین این شاخص نسبت به فصل قبل (پاییز 1404) کاهش حدود 1.6 درصدی را تجربه نموده است که با توجه به روند فصلی موجودی انبار سال گذشته قابل انتظار بوده است. با این حال شاخص تعدیل‌شده فصلی موجودی انبار نیز نشان می‌دهد با حذف اثرات فصلی این شاخص در زمستان 1404 نسبت به پاییز 1404 روند افزایشی دارد.

شکل 1. نمودار شاخص کل موجودی انبار صنعت

همانگونه که در شکل 2 دیده می‌شود نسبت موجودی انبار به فروش صنعت در زمستان 1404 برابر 0.39 بوده که نسبت به فصل مشابه سال قبل (0.24) به اندازه 0.15 افزایش یافته است. همچنین نسبت به فصل پاییز 1404 (0.35) به اندازه 0.04 افزایش داشته است. با حذف اثرات فصلی نیز نسبت موجودی انبار در فصل زمستان افزایشی بوده است. ضمن این که شاخص تعدیل‌شده فصلی که در طول سال‌های 1402 و 1403 همواره کمتر از متوسط بلندمدت این شاخص بوده اما در سال 1404 به بالاتر از متوسط افزایش پیدا کرده است و روند صعودی به خود گرفته است. به طور کلی می‌توان گفت که در فصل زمستان 1404 تولیدکنندگان صنعتی حدود 39 درصد از میزان فروش خود را به شکل موجودی انبار نگهداری کرده‌اند.

شکل 2. نمودار شاخص کل نسبت موجودی انبار به فروش صنعت

*روند متوسط فصلی از میانگین نسبت‌های هر فصل در تمام بازه مورد مطالعه به دست می‌آید.

2-2. شاخص کل موجودی انبار معدن

شاخص موجودی انبار بخش معدن مبتنی بر اطلاعات منتشر شده در صورت های مالی شرکت های بورسی در زمستان 1404 عدد 65.9 را نشان می‌دهد؛ که کاهش 38.8 درصدی را نسبت به فصل مشابه سال قبل ثبت کرده است. اگرچه مقدار شاخص نسبت به فصل پاییز 1404 کاهش یافته است بررسی شاخص تعدیل‌شده فصلی در طول یک سال گذشته روند کاهشی ملایم را نشان می‌دهد که از سقف تاریخی خود در سال 1401 همچنان در حال فاصله‌گرفتن است.

شکل 3. نمودار شاخص کل موجودی انبار معدن

 شاخص نسبت موجودی انبار به فروش معدن در زمستان 1404 با 0.24 کاهش نسبت به فصل مشابه سال قبل مقدار 0.36 را نشان می‌دهد و 0.06 نسبت به پاییز 1404 کاهش داشته است. با توجه به نسبت موجودی انبار با تعدیل‌ فصلی در دو سال گذشته روند ملایم نزولی دیده می‌شود و همچنان ادامه دارد. طی دو سال گذشته نسبت موجودی انبار به فروش همواره پایین‌تر از متوسط نسبت دوره 1399-1404 بوده است. با توجه به این شاخص، در زمستان 1404 حدود 36 درصد از فروش به شکل موجودی انبار نگهداری شده است.

شکل 4. نمودار شاخص کل نسبت موجودی انبار به فروش معدن

*روند متوسط فصلی از میانگین نسبت‌های هر فصل در تمام بازه مورد مطالعه به دست می‌آید.

2-3. شاخص موجودی انبار صنعت فلزات پایه

شاخص موجودی انبار فلزات پایه در زمستان روی مقدار 106.6 قرار گرفته است و 44.5 درصد نسبت به فصل مشابه سال قبل افزایش یافته است. با اینکه به شکل تاریخی شاخص تعدیل‌نشده در فصل زمستان نسبت به پاییز کاهش پیدا کرده‌ اما شاخص تعدیل‌شده فصلی افزایشی بوده است. همچنین این شاخص نشان می‌دهد از انتهای سال 1400 روند کاهشی بر نمودار حاکم بوده است که از ابتدای سال 1404 افزایشی شده است.

شکل 5. نمودار شاخص موجودی انبار صنعت فلزات پایه

نسبت موجود انبار به فروش نسبت به فصل مشابه سال قبل 0.28 افزایش یافته است و روی 0.56 قرار گرفته است، یعنی بنگاه‌ها نسبت به گذشته نسبت بیشتری از مقدار فروش را به شکل موجودی انبار نگهداری کرده‌اند. با اینکه در طول دو سال قبل نسبت تعدیل‌شده فصلی موجودی انبار به فروش از متوسط نسبت دوره پنج ساله 1399-1404 پایین‌تر بوده است اما از ابتدای سال 1404 نسبت موجودی انبار به بالاتر از سطح متوسط رسیده به طوری که در فصل زمستان این فاصله بیشتر نیز شده است.

شکل 6. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش صنعت فلزات پایه

2-4. شاخص موجودی انبار صنعت کک و پالایش

شاخص موجودی انبار محصولات پالایشی در زمستان 1404 روی 30.2 قرار می‌گیرد که نسبت به فصل مشابه سال قبل افزایش 7.6 درصدی داشته است. با این حال شاخص در یک سال گذشته روند باثباتی داشته و نسبت به فصل قبل تغییر قابل ملاحظه نداشته است؛ به طوری که شاخص در چهار سال گذشته بین مقادیر 60 تا 120 در نوسان بوده اما در طول سال جاری از محدوده 40 فراتر نرفته است. شاخص با تعدیل فصلی نیز به همین ترتیب در طول یک سال گذشته وضعیت باثباتی داشته است.

شکل 7. نمودار شاخص موجودی انبار صنعت کک و پالایش

نسبت موجودی انبار به فروش نیز به مانند شاخص موجودی انبار روند مشابهی طی کرده است. به طوری که در زمستان 1404 حدود 0.09 بوده و در یک سال گذشته روند باثباتی داشته است. نسبت موجودی انبار به فروش از زمستان 1402 همواره پایین‌تر از متوسط نسبت دوره 1399 تا 1404 بوده و تغییر قابل توجهی نداشته است.

شکل 8. نسبت موجودی انبار صنعت کک و پالایش

2-5. شاخص موجودی انبار صنعت محصولات شیمیایی (بجز دارو)

شاخص موجودی انبار محصولات شیمیایی (بجز دارو) در زمستان 1404 روی مقدار 200.7 قرار می‌گیرد که نسبت به فصل مشابه سال قبل 32.8 درصد رشد داشته است و در مقایسه با فصل پاییز 1404 نیز مقدار شاخص 5.9 درصد رشد داشته است. نمودار تعدیل‌شده فصلی نیز یک روند افزایشی ملایم را نشان می‌دهد.

شکل 9. نمودار شاخص موجودی انبار صنعت محصولات شیمیایی (بجز دارو)

نسبت موجودی انبار به فروش نیز در زمستان 1404 با قرارگیری روی 0.25 نسبت به فصل مشابه سال قبل 0.05 افزایش پیدا کرده است. مقدار شاخص در فصل زمستان نسبت به فصل پاییز نیز تغییری نداشته است. روند نسبت تعدیل‌شده فصلی کاهش ملایم تدریجی را از سال 1401 به بعد نشان می‌دهد که به زیر خط متوسط 1399 تا 1404 نسبت نیز کشیده شده است. اما نسبت موجودی انبار به فروش در زمستان 1404 به بالاتر از متوسط صعود کرده است.

شکل 10. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش صنعت محصولات شیمیایی (بجز دارو)

2-6. شاخص موجودی انبار صنعت خودرو و قطعات

مقدار شاخص موجودی انبار در زمستان 1404 برابر 77.8 است که نسبت به فصل مشابه سال قبل افزایش 36.1 درصدی و نسبت به فصل پاییز 1404 کاهش 5.7 درصدی داشته است. اما روند شاخص موجودی انبار تعدیل‌شده فصلی نیز به طور غیرمنتظره برخلاف دو دوره قبلی در فصل زمستان افزایشی بوده است.

شکل 11. نمودار شاخص موجودی انبار صنعت خودرو و قطعات

نسبت موجودی انبار به فروش در زمستان 1404 با افزایش 0.17 نسبت به فصل مشابه سال قبل به مقدار 0.31 رسیده است و نسبت به فصل پاییز 1404 نیز به میزان 0.04 کاهش یافته است. بررسی نسبت موجودی انبار به فروش تعدیل شده در سه سال گذشته یک روند صعودی را نشان می‌دهد؛ به طوری که از ابتدای سال 1404 نسبت بالاتر از سطح متوسط نسبت 1399 تا 1404 قرار گرفته است.

شکل 12. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش صنعت خودرو و قطعات

3. شاخص موجودی انبار با تفکیک اختصاصی محصولات

3-1. کالاهای مصرفی، واسطه‌ای و سرمایه‌ای

منظور از کالای مصرفی آن است که بدون هیچ‌گونه تغییری در آن، قابلیت مصرف داشته باشد. کالاهای مصرفی شامل لوازم برقی خانگی، خودروی سواری سبک، دارو، شوینده‌ها، محصولات بهداشتی و مواد غذایی است که به طور مستقیم مصرف می‌شود. بر خلاف کالای مصرفی، کالای واسطه‌ای توسط کارخانه‌های تولیدی خریداری می‌شود و برای تولید کالاهای نهایی مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای مثال از فولاد در صنعت خودرو‌سازی استفاده می‌شود. در صورتی که شوک از سمت تقاضا به اقتصاد وارد شود ابتدا تقاضای کالاهای مصرفی و سپس واسطه‌ای اثر می‌پذیرد. اما اگر شوک از سمت عرضه باشد؛ ابتدا کالاهای واسطه‌ای و سپس کالاهای مصرفی تحت تاثیر قرار می‌گیرند. در نهایت کالاهای سرمایه‌ای نوعی کالای بادوام هستند که در فرآیند تولید سایر کالاها و خدمات مورد استفاده قرار می‌گیرد و مستقیم مصرف نمی‌شود. از جمله این کالاها می‌توان به تجهیزات برقی غیرخانگی، خودروهای سنگین و ماشین‌آلات صنعتی اشاره کرد. شایان ذکر است با توجه به اینکه شاخص موجودی انبار کل صنعت با میانگین‌گیری وزنی محاسبه می‌شود این امکان وجود دارد که میانگین شاخص‌های موجودی انبار محصولات مصرفی، واسطه‌ای و سرمایه‌ای با شاخص موجودی انبار کل صنعت برابر نباشد.

3-1-1. شاخص موجودی انبار کالاهای مصرفی

این شاخص در زمستان 1404 معادل 41.8 است که نسبت به فصل مشابه سال قبل کاهش 14.4 درصدی داشته است. با دقت در نمودار پس از حدود 3 سال روند باثبات افت قابل توجه در پاییز نمایان است که در زمستان مجددا افزایش یافته است. شاخص با تعدیل فصلی نیز در این نمودار روند مشابه داشته است. همچنین کاهش موجودی انبار پس از طی دوره کرونا نیز مشهود است.

شکل 13.  نمودار شاخص موجودی انبار کالاهای مصرفی

در زمستان 1404 نسبت موجودی انبار به فروش 0.14 است که نسبت به فصل مشابه سال قبل 0.04 افزایش و نسبت به پاییز 1404 به میزان 0.02 کاهش داشته است. معمولا نسبت موجودی انبار به فروش در کالاهای مصرفی بسیار پایین است؛ زیرا که ماهیت مصرفی محصولات و امکان انقضای آن انگیزه نگهداری به شکل موجودی انبار را پایین می‌آورد. با این حال یک روند با ثبات به صورت افزایشی ملایم در نمودار نسبت موجودی انبار به فروش تعدیل‌شده فصلی در طول یک سال گذشته قابل مشاهده است که در سه سال اخیر همواره از متوسط نسبت دوره پایین‌تر بوده است. این نسبت در فصل زمستان پایین‌تر آمده است.

شکل 14. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش کالاهای مصرفی

3-1-2. شاخص موجودی انبار کالاهای واسطه‌ای

شاخص موجودی انبار کالاهای واسطه‌ای در زمستان 1404 معادل 85.4 است که نسبت به فصل مشابه سال قبل 20.3 درصد افزایش داشته است. بر اساس نمودار تعدیل فصلی این شاخص از بهار 1401 یک روند کاهشی داشته است اما در زمستان 1404 نسبت به فصل قبل اندکی افزایش داشته است.

شکل 15. نمودار شاخص موجودی انبار کالاهای واسطه‌ای

به همین ترتیب نسبت موجودی انبار به فروش کالاهای واسطه‌ای روی عدد 0.26 قرار گرفته است که نسبت به فصل مشابه سال قبل 0.06 افزایش و نسبت به پاییز 1404 تغییر محسوسی نداشته است. با این که در طول یک سال گذشته نسبت موجودی انبار به فروش با تعدیل فصلی پایین‌تر از مقدار متوسط نسبت در بازه 1399-1404 بوده است اما نمودار تعدیل‌شده فصلی نشان دهنده روند صعودی در طول یک سال اخیر است که در زمستان به بالاتر از متوسط رسیده است.

شکل 16. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش کالاهای واسطه‌ای

3-1-3. شاخص موجودی انبار کالاهای سرمایه‌ای

شاخص موجودی انبار کالاهای سرمایه‌ای در زمستان 1404 روی مقدار 262.1 قرار گرفته که نسبت به فصل مشابه سال قبل افزایش 54.9 درصدی داشته است اما نسبت به پاییز 1404 کاهش 8.6 درصدی داشته است. با این که شاخص که در طول 4 سال گذشته روند صعودی داشته است اما بر اساس نمودار تعدیل‌شده فصلی از تابستان 1403 روند نزولی به خود گرفته است و مجددا صعودی شده است.

شکل 17. نمودار شاخص موجودی انبار کالاهای سرمایه‌ای

شاخص نسبت موجودی انبار به فروش نیز عدد 1.05 را نشان می‌دهد که 0.71 بالا‌تر از نسبت زمستان سال قبل و 0.08 بالاتر از فصل پاییز سال 1404 است؛ نسبت موجودی انبار به فروش تعدیل‌شده فصلی نیز یک روند صعودی اما با نوسان زیاد را در سه سال گذشته نشان می‌دهد که بالاتر از مقدار متوسط نسبت در طول دوره پنج ساله 1399-1404 قرار دارد.

شکل 18. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش کالاهای سرمایه‌ای

3-2. نهاده‌های ساختمانی

با توجه به اهمیت بخش مسکن در کشور گروه اقتصاد کلان نهاده‌هایی که در بخش ساختمان به کار می‌رود را به صورت مجزا استخراج کرده است تا با محاسبه شاخص موجودی انبار این نهاده‌ها از وضعیت رونق و رکود در بخش مسکن اطلاعات بیشتری کسب کند. همانطوری که نمودارها نشان می‌دهند؛ شاخص در زمستان 1404 مقدار 101.3 را نشان می‌دهد که حدود 16.1 درصد نسبت به فصل مشابه سال قبل افزایش داشته است. همچنین این شاخص نسبت به پاییز 1404 حدود 10.2 درصد افزایش یافته است. شاخص موجودی انبار با تعدیل فصلی نهاده‌های ساختمانی تا فصل پاییز سال 1402 از یک روند صعودی با شیب ملایم برخوردار بوده است اما پس از آن روند نزولی به خود گرفته است.

شکل 19. نمودار شاخص موجودی انبار نهاده‌های ساختمانی

نسبت موجودی انبار به فروش نیز در زمستان 1404 برابر 0.35 است که نسبت به فصل مشابه سال قبل 0.12 افزایش و نسبت به فصل پاییز 1404 به اندازه 0.09 افزایش داشته است. نمودار نسبت تعدیل‌شده فصلی نیز در سه دوره اخیر پایین‌تر از متوسط نسبت دوره پنج ساله 1399-1404 بوده است اما در زمستان 1404 با تغییر روند به بالاتر از متوسط صعود کرده است.

شکل 20. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش نهاده‌های ساختمانی

4. پیوست

4-1. جدول مقادیر شاخص موجودی انبار

4-2. جدول مقادیر شاخص نسبت موجودی انبار به فروش