Author
.
خلاصه مدیریتی
جبران خسارتهای جنگی بهصورت غیرتورمی یکی از مسائل مهم اقتصادی است که نهادهای تأمین مالی متعددی برای آن طراحی شده است. تأمین مالیهای جبران خسارات جنگی بهطور عمده توسط شبکه بانکی انجام میشود که منجر به تورم عمومی خواهد شد. بااینحال، نهادهای مالی متعددی در نظام اقتصادی طراحی و مورد استفاده قرار میگیرد که میتواند به شکل غیرتورمی به این هدف نائل آید.
تأمین مالی جمعی یکی از نهادهای تأمین مالی غیرتورمی است که دارای الگوهای متعددی بوده و میتواند به جبران خسارتهای جنگ تحمیلی سوم در حوزههایی که میزان خسارت آن کم یا متوسط است، اقدام کند. در این نهاد تأمین مالی، عموم مردم میتوانند با منابع مالی خرد خود نسبت به سرمایهگذاری در طرحها یا شرکتها بهصورت انتفاعی یا غیرانتفاعی اقدام کنند. با توجه به حمایت ملت شریف ایران از کشور، همزمان با شروع جنگ تحمیلی سوم ضروری است تا از این ظرفیت برای کمک به اقتصاد کشور نیز بهرهمند شد.
تجربه سالهای گذشته در استفاده از تأمین مالی جمعی (مبتنیبر بدهی) نشاندهنده رشد این نهاد مالی است. بهطور مشخص، در سال 1404 حدود 900 طرح به ارزش بیش از ۱۷ هزار میلیارد تومان از روش تأمین مالی مبتنیبر بدهی استفاده کردهاند. درحالیکه این رقم در سال 1400 زیر ۹۰ میلیارد تومان بوده است. نکته حائز اهمیت آن است که نرخ نکول این نوع از تأمین مالی حدود 2.5 درصد بوده است.
در این گزارش، ضمن معرفی اجمالی این نهاد تأمین مالی، حوزهها و بخشهای اقتصادی که در جنگ تحمیلی سوم مورد آسیب قرار گرفته است و میتواند با این نهاد مالی جبران شود، معرفی میشود.
1. مقدمه
همواره یکی از مسائل بااهمیت درخصوص جنگها، ابعاد اقتصادی و نحوه جبران یا پوشش خسارتهای ناشی از آن است که این مهم، مستلزم تأمین منابع مالی است. در این میان، روشهای متعددی برای تأمین مالی مطرح میشود که از ابعاد مختلف میتوان آنها را دستهبندی کرد. برخی تأمین مالیها از محل منابع دولت یا منابع عمومی بوده و برخی بهصورت انتفاعی و برخی بهشکل غیرانتفاعی انجام میشود. همچنین برخی از روشهای تأمین مالی جبران خسارتهای ناشی از جنگ به افزایش نقدینگی و رشد پول در اقتصاد منجر خواهد شد که دارای آثار تورمی است.
در این گزارش سعی شده است تا یکی از روشهای تأمین خسارتهای جنگ که بهصورت غیرتورمی انجام میشود که منجر به رشد نقدینگی در اقتصاد نمیشود و دارای الگوهای انتفاعی و غیرانتفاعی است، اشاره شود. بهطور مشخص، در این گزارش به تأمین مالی جمعی پرداخته میشود و ضمن تبیین الگوهای آن، حوزهها و بخشهایی که در جنگ آسیب دیده است و میتواند مورد جبران این نهاد مالی قرار گیرد، تشریح میشود. این نوع از تأمین مالی میتواند به جبران خسارتهای جنگ تحمیلی سوم که میزان خسارت آن کم یا متوسط است، اقدام کند و ازاینرو، استفاده از این نهادهای تأمین مالی در بخشهای مختلف اقتصاد و بهویژه طی و پس از جنگ تحمیلی مورد تأکید مرکز پژوهشهای مجلس است.
یکی از نهادهای نظام مالی که بهمنظور جذب منابع مالی از عموم مردم و بهطور عمده منابع خرد اقدام میکند، سکوهای تأمین مالی جمعی هستند. در این نهاد مالی، پروژه یا طرح به عموم معرفی میشود و هر شخص حقیقی و حقوقی بسته به توانایی مالی خود نسبت به تأمین مالی اقدام میکند. در تأمین مالی جمعی که بر بستر سکوهای معاملاتی طراحی میشود، مرحله به مرحله گزارش پیشرفت پروژه و تأمین مالی آن برای ذینفعان و تأمین مالیکنندگان آن شفاف ارائه میشود.
این نهاد مالی بهطور عمده در چهار دسته قرار میگیرد که مشتملبر موارد زیر است [1]:
دسته اول؛ تأمین مالی جمعی مبتنیبر سهام: در این نوع از تأمین مالی جمعی که انتفاعی محسوب میشود، سرمایهگذار در ازای کمک مالی، بخشی از سهام شرکت را دریافت میکند. این الگو دارای ریسک بیشتری نسبت به سایر الگوهای تأمین مالی جمعی است و سرمایهگذار آن ممکن است به بازده بالا دست یابد یا با شکست پروژه، کل یا بخشی از اصل سرمایه خود را از دست بدهد. این الگوی تأمین مالی بیشتر برای شرکتها یا پروژههای بلندمدت مناسب است که وضعیت مالی آن، اجازه خروج جریان نقدی (مانند تأمین مالی تسهیلات یا اوراق بدهی) از پروژه را نمیدهد.
دسته دوم؛ تأمین مالی جمعی مبتنیبر بدهی: در این نوع از تأمین مالی که انتفاعی محسوب میشود، طرح یا شرکت از عموم مردم تسهیلات میگیرد و سود آن را در مواعد مشخص به ایشان پرداخت میکند. برخلاف الگوی قبلی تأمین مالی جمعی، این روش تأمین مالی جمعی ریسک یا مخاطره کمتری دارد و برای پروژههایی مناسب است که پیشبینی درآمدزایی مشخصی دارند و توان پرداخت اقساط تسهیلات را دارا هستند. بهبیاندیگر، در این روش تأمین مالی جمعی، خروج منابع مالی از پروژه یا شرکت به وضعیت درآمد، تولید و در حالت کلی، مؤلفههای مالی و اقتصادی و عملیات شرکت یا طرح اثر منفی نمیگذارد.
بررسی تأمین مالی جمعی انجام شده براساس این الگو در ایران نشان میدهد که نرخ این روش تأمین مالی از سایر روشها مانند انتشار اوراق بدهی در بازار سرمایه و یا اخذ تسهیلات از شبکه بانکی بهطور معمول بیشتر است. بااینحال، سهولت در دستیابی به منابع مالی از این مسیر نسبت به دو روش مزبور (بازار سرمایه و شبکه بانکی) بیشتر است و طرح و شرکتها با سرعت بیشتری میتوانند نسبت به تأمین مالی از طریق سکوهای تأمین مالی جمعی (بدهیمحور) دست یابند. بهدلیل ویژگیهای این نوع از تأمین مالی، طی سالهای گذشته حجم تأمین مالی انجام شده از این بستر رشد بسیار بالایی را تجربه کرده است؛ بهطوریکه با این روش در سال 1404 بیش از 17 هزار میلیارد تومان برای نزدیک به 900 طرح تأمین مالی انجام شده است. سقف تأمین مالی جمعی مبتنیبر بدهی برای هر طرح 100 میلیارد تومان است که پیشنهاد میشود این رقم متناسب با شاخص تورم تولیدکننده محاسبه و بهروز شود. همچنین پیشنهاد میشود که تأمین مالی جمعی ارزی نیز در کنار تأمین مالی ریالی که تاکنون صورت میگرفته است، انجام پذیرد تا بتواند منابع ارزی خرد در دسترس خانوارها و ایرانیان مقیم خارج از کشور را به سمت تولید هدایت کند. پیشنهاد آن است که بازپرداخت اقساط در تأمین مالی ارزی بهصورت ارزی (همان ارز عرضه شده) انجام پذیرد و تصفیه ریالی تنها در صورتی باشد که تأمین مالیکننده راضی به آن باشد. این سازوکار موجب میشود تا از ظرفیت ارزهای خرد و خانگی و منابع مالی ایرانیان خارج از کشور برای تأمین مالی استفاده شود و بازار ارز را گستردهتر سازد. بااینبیان، بخشی از تقاضای ارز که توسط این طرحها ایجاد میشود از طریق بسترهای تأمین مالی جمعی پاسخ داده میشود. در این میان لازم به توضیح است که بهمنظور جلوگیری از ورود ارز قاچاق به بازار تأمین مالی و ممانعت از پولشویی آن، ضوابط قانون مبارزه با پولشویی رعایت شود.
دسته سوم؛ تأمین مالی جمعی مبتنیبر پاداش: در این الگوی تأمین مالی جمعی که تقریباً غیرانتفاعی محسوب میشود، حامی یا تأمین مالیکننده در ازای کمک مالی خود، یک پاداش از طرف طرح یا شرکت مانند محصول نهایی، نسخه ویژه یا خدمات دریافت میکند. امکان تأمین مالی جمعی ارزی در این الگو نیز پیشنهاد میشود.
دسته چهارم؛ تأمین مالی مبتنیبر نیکوکاری یا هدیه: در این الگوی تأمین مالی جمعی که غیرانتفاعی محسوب میشود، حامی یا تأمین مالیکننده بدون انتظار مالی یا پاداش مشخص نسبت به تأمین مالی اقدام میکند. این الگوی تأمین مالی جمعی بیشتر برای امور عمومی، خیریه، فرهنگی و موارد مشابه مورد استفاده قرار میگیرد. مشابه این الگوی تأمین مالی جمعی در ایران در دوران کرونا در سال 1398 انجام شد. بهطور مشخص دو نماد «کرونا ۱» و «کرونا ۲» در فرابورس ایران تعریف شد.
«کرونا ۱» برمبنای اهدای اصل و منافع در فرابورس ایران پذیرش و به فروش رسید و نماد «کرونا ۲» برمبنای اهدای سود طراحی شد. بهطوریکه سود وجوهی که در این نماد جمع آوری میشد، صرفاً برای پویش مقابله با کرونا اختصاص مییافت و خریداران گواهی نیکوکاری در این نماد پس از پایان مهلت جمعآوری میتوانستند درصورتیکه اصل مبلغ را بخواهند، سفارش را در سامانه معاملات ثبت کنند. ذینفع این دو نماد که منابع تجهیز شده را دریافت کرده است، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی بوده است [2]. همچنین امکان تأمین مالی جمعی ارزی در این الگو نیز پیشنهاد میشود.
تأمین مالی جمعی کارکردهای متعددی را در نظام اقتصادی، مالی و تولیدی فراهم میکند که ضروری است از ظرفیت آن استفاده شود. در ادامه به برخی از این کارکردها اشاره میشود.
طرحهای مورد سرمایهگذاری توسط تأمین مالی جمعی در ایران در اندازههای متوسط صورت میگیرد. بهبیاندیگر، شرکتها، طرحها یا حوزههایی که مورد تأمین مالی جمعی قرار میگیرند؛ کوچک یا متوسط هستند. بااینبیان، تأمین مالی جمعی برای شرکتها یا طرحهایی که حجم بالایی از تأمین مالی را لازم دارند و خسارت گستردهای داشتهاند را نمیتوان با این روش تأمین مالی کرد. ازاینرو، تعداد گستردهای از سکوهای تأمین مالی جمعی میتوان منابع مالی زیادی را درمجموع برای تأمین مالی طرحها، شرکتها و مکانهای عمومی فراهم آورد.
همچنین، با توجه به ظرفیت نیکوکاری یا تأمین مالی مبتنیبر پاداش در تأمین مالیهای جمعی، میتوان از این الگوها برای جبران خسارتهای وارد شده به اماکن عمومی، ابنیه تاریخی، بخشهای فرهنگی، هنری و ورزشی که بیشتر بهصورت غیرانتفاعی اداره میشوند و برای انتفاع عمومی هستند، استفاده کرد که در ادامه با تفصیل بیشتر مورد اشاره قرار میگیرد.
با توجه به حوزههای مختلف آسیبدیده و با در نظر گرفتن میزان خسارت وارده میتوان از الگوهای مختلف تأمین مالی جمعی برای جبران خسارات استفاده کرد. در جدول ذیل به انواع روشهای تأمین مالی جمعی و حوزههایی که میتواند برای پوشش خسارتهای جنگ کمک کند، اشاره میشود.
جدول 1. انواع روشهای تأمین مالی جمعی و حوزههای پوشش خسارتهای جنگ تحمیلی سوم
|
نوع تأمین مالی جمعی (ارزی- ریالی) |
نوع طرح یا شرکت |
نمونه |
میزان تجهیز منابع مالی |
|
مبتنیبر بدهی
|
تمامی شرکتها و طرحهای انتفاعی و غیرانتفاعی که درآمد و جریان نقدی داشته باشند میتوانند از این الگوی تأمین مالی جمعی استفاده کنند. در این روش، شرکت یا طرح باید ظرفیت خروج منابع مالی در دورههای مشخص پرداخت اصل و سود بدهی را داشته باشد. |
تمامی مجموعهها، طرحها، شرکتها یا کسبوکارهای آسیبدیده از جنگ که بتوانند در مواعد زمانی مشخص نسبت به پرداخت اقساط اقدام کنند، میتوانند از این ظرفیت استفاده نمایند. شرکتهای تولیدی، بازرگانی، طرحهای عمرانی، طرحهای فرهنگی نمونههایی هستند که میتوانند از این نوع تأمین مالی استفاده کنند. |
با توجه به ماهیت انتفاعی این روش تأمین مالی، افرادی که بهدنبال کسب سود از سرمایهگذاری خود هستند، میتوانند از این ظرفیت تأمین مالی جمعی استفاده کنند. براساس مصوبات سقف تأمین مالی جمعی مبتنیبر بدهی برای هر طرح ۱۰۰ میلیارد تومان است. |
|
مبتنیبر پاداش
|
شرکتها و طرحهای غیرانتفاعی و انتفاعی میتوانند از این ظرفیت تأمین مالی جمعی استفاده کنند. تأمین مالیشونده در ازای همراهی و کمک تأمین مالیکننده پاداشی به وی ارائه میدهد.
|
موزهها، پژوهشگاهها، مراکز تحقیقاتی، سینماها، پلها و راهها، هتلها، بیمارستانها، مساجد و اماکن دینی، ابنیه تاریخی، مجتمعهای ورزشی و سایر موارد مشابه که در جنگ آسیب دیدهاند، طرحهای مناسبی برای تأمین مالی جمعی مبتنیبر پاداش محسوب میشوند. |
ماهیت این روش تأمین مالی بیشتر غیرانتفاعی است. بسته به طرح یا شرکت (با ویژگیهای بیان شده) و موفقیت معرفی آن به عموم مردم و همچنین تسهیل پرداخت میتواند حجم قابلتوجهی از تأمین مالی را فراهم آورد. |
|
مبتنیبر نیکوکاری
|
طرحهای عمومی، عامالمنفعه، غیرانتفاعی و اشخاص حقوقی که ماهیت عمومی، عامالمنفعه و غیرانتفاعی دارند. طرحها و شرکتهای انتفاعی بهطور معمول نمیتوانند از این ظرفیت استفاده کنند. |
مساجد و اماکن دینی، ابنیه تاریخی، پارکها، جنگلها مجتمعهای ورزشی، بیمارستانها، مدارس، دانشگاهها، پژوهشگاهها، پلها و راهها، موزهها و سایر موارد مشابه که در جنگ آسیب دیدهاند، موارد مناسبی برای تأمین مالی جمعی مبتنیبر نیکوکاری محسوب میشوند.
|
ماهیت این روش تأمین مالی کاملاً غیرانتفاعی است و عایدی مالی نصیب تأمین مالیکننده نمیشود. بااینحال، بسته به طرح یا شرکت (با ویژگیهای بیان شده) و موفقیت معرفی آن به عموم مردم و همچنین تسهیل پرداخت میتواند حجم قابلتوجهی از تأمین مالی را فراهم آورد. |
مأخذ: یافتههای پژوهش.
بهمنظور استفاده کارآمدتر از الگوهای مورد اشاره تأمین مالی جمعی در بخشهای مختلف اقتصادی که در بخش قبل پرداخته شد، ضروری است تا موارد ذیل مورد توجه متولیان قرار گیرد. رعایت موارد ذیل به رفع چالشهای تأمین مالی به روش جمعی و بهبود آن و بهویژه تسریع در تأمین مالی که موضوع مهمی در جبران خسارتها محسوب میشود، کمک میکند.
۵. جمعبندی و نتیجهگیری
تأمین مالی غیرتورمی بخشهای آسیبدیده در جنگ یکی از اقدامات اقتصادی مهمی است که باید مدنظر قرار گیرد. بدینمنظور ضروری است تا از ظرفیت ابزارها و نهادهای مالی که میتواند از نقدینگی موجود در اقتصاد و بدون افزایش آن به بازسازی یا جبران خسارتهای جنگی اقدام کند، توجه ویژه داشت. همچنین جبران خسارتهای وارده به بخشهای مختلف ناشی از جنگ تحمیلی سوم باید متناسب با میزان خسارت براساس روشها و نهادهای مشخص تأمین مالی انجام پذیرد.
تأمین مالی جمعی با توجه به ویژگیها و کارکردهایی که دارد، بستر مناسبی جهت تأمین مالی طرحها یا شرکتهای آسیبدیده بهشکل غیرتورمی فراهم میکند. تأمین مالی جمعی میتواند به جبران خسارتهای واقع شده به میزان کم و متوسط کمک کند. دو الگوی این نهاد که عبارتاند از 1. تأمین مالی مبتنیبر پاداش و 2. تأمین مالی مبتنیبر نیکوکاری فرصتی را فراهم میکند تا بهصورت غیرانتفاعی، افراد نیکوکار و خَیر که انگیزه کمکهای مادی دارند، فراهم شود.
الگوی تأمین مالی جمعی مبتنیبر وامدهی نیز فرصت سرمایهگذاری برای افراد بهصورت انتفاعی را فراهم میکند. یکی از پیشنهادهای این گزارش این است که از ظرفیت تأمین مالی جمعی بهصورت ارزی نیز استفاده شود. این روش تأمین مالی جمعی میتواند منابع ارزی خرد در دسترس خانوارها را به سمت تولید هدایت کند. در این میان ضروری است تا رعایت قوانین و مقررات مبارزه با پولشویی مدنظر قرار گیرد. همچنین پیشنهاد آن است که بازپرداخت اقساط در تأمین مالی ارزی بهصورت ارزی (همان ارز عرضه شده) انجام پذیرد و تصفیه ریالی یا ارز دیگر تنها در صورتی باشد که تأمین مالیکننده به آن رضایت داشته باشد. درنهایت، ضروری است تا دستگاههای اجرایی که متولی بخشهای مختلف هستند از ظرفیت تأمین مالی جمعی برای جبران خسارتهای ناشی از جنگ تحمیلی سوم استفاده کنند.