Author
Majles
پارلمان انگلستان بهعنوان عالیترین نهاد قانونگذاری این کشور، از دو مجلس متمایز «عوام» و «اعیان» تشکیل یافته است. مجلس عوام دربرگیرندهی ۶۵۰ نماینده است که هر پنج سال یکبار از طریق انتخابات و با آرای مستقیم مردم، جهت نمایندگی از منافع و دغدغههای شهروندان برگزیده میشوند. در نقطهی مقابل، مجلس اعیان متشکل از روحانیون بلندپایه و لردها بوده و اعضای آن عموماً توسط مردم انتخاب نمیگردند. نمایندگان مجلس عوام رسالت بررسی و پیشنهاد قوانین جدید را بر عهده داشته و قادرند سیاستهای دولت را از طریق طرح پرسش از وزرا در صحن علنی مجلس و یا در قالب کمیتههای تخصصی، مورد نقد و ارزیابی دقیق قرار دهند. از منظر مدیریتی، راهبری مجلس عوام بر عهدهی گروهی از نمایندگان تحت عنوان «کمیسیون مجلس عوام» قرار دارد، حال آنکه ادارهی امور روزمرهی این نهاد به مقامات ارشد هیئت اجرایی مجلس عوام واگذار شده است.
از سال ۱۸۰۱ میلادی و شکلگیری مجلس عوام با ساختار کنونی، پیکربندی روابط قوا در نظام سیاسی انگلستان - بهویژه تعاملات قوهی مقننه (پارلمان) با قوهی مجریه (به ریاست نخستوزیر) و سازوکارهای عملیاتی حاکم بر آنها - همواره موضوعی درخور تأمل و مداقهی عمیق برای پژوهشگران این حوزه بوده است. در این میان، ارتباط و نظارت مجلس اعیان (لردها) و همچنین نقشآفرینی «دولت سایه» در فرایند تصمیمسازی و تصمیمگیری، از وجوه کمتر آشکار اما بسیار مؤثر در سپهر سیاست انگلستان به شمار میرود. بر این اساس، کارکردهای بنیادین پارلمان، نقش آن در فضای سیاسی این کشور و چگونگی تنظیم روابط آن با دولت، مقام سلطنت و مجالس مقننهی تفویضی، در مؤلفههای کلیدی متعددی تبلور مییابد؛ رسالتهایی که شامل موارد زیر است:
• پایش و بررسی عملکرد دولت؛
•وضع قوانین؛
• مناظرات سیاسی؛
• بررسی و تصویب هزینهها و مالیاتهای دولتی؛
• ارتباط با سایر نهادهای حاکمیتی.
در مقطع کنونی، پارلمان انگلستان فارغ از تلاشها و اهتمام مستمر خود جهت حفظ ساختار سنتی و اصالت تاریخیاش، در تکاپوی به روز کردن و دیجیتالینمودن فرایندهای خویش نیز هست. با این وجود، چگونگی عملکرد این ساختار دیرینه و شیوهی مدیریت چالشهای نوپدید در عصر حاضر، موضوع و محور اصلی بررسیها در این گزارش را تشکیل میدهد. ازاینرو، برای درک دقیق این تحولات و استخراج درسآموختههای سیاستی از رویکردهای نوین پارلمان انگلستان، تبیین و شناخت عمیق ساختارها و سازوکارهای سنتی این نهاد در وهلهی نخست، بهعنوان پیشنیاز ورود به حل مسئله، امری اجتنابناپذیر خواهد بود.
در این پژوهش، افزون بر واکاوی ساختاری پارلمان انگلستان در ابعادی چون فرایند قانونگذاری و کارویژههای مجلس اعیان و تحلیل الگوی حکمرانی در این نظام، به راهبردهای نوین پارلمانی از جمله «سند راهبردی ۲۰۲۷: پارلمان دیجیتال» و نیز مدل شفافیتسنجی آرای نمایندگان مجلس عوام پرداخته شده است. شایان ذکر است که به دلیل پیوند نهادینه و تنگاتنگ قوه مقننه و مجریه در بخشی از پژوهش توضیحاتی اجمالی درباره ساختار دولت ارائه گردیده است؛ چراکه نخستوزیر بهعنوان رئیس قوه مجریه، بهطور مستقیم از درون پارلمان و از میان اعضای حزب حائز اکثریت در مجلس عوام برگزیده میشود و در عمل، رهبر حزب پیروز در انتخابات عمومی، مقام نخستوزیری را عهدهدار میگردد.
مجلس عوام انگلستان متشکل از ۶۵۰ نماینده است که فرایند انتخاب آنان از طریق یک انتخابات یکمرحلهای صورت میپذیرد. در این سازوکار، احزاب سیاسی نامزدهای مورد نظر خود را در هر یک از حوزههای انتخابیه معرفی و حمایت میکنند؛ بهنحویکه نامزد حائز «اکثریت نسبی آرا» در هر حوزه، مستقیماً به مجلس عوام راه مییابد. البته امکان نامزدی اشخاص بهصورت مستقل و خارج از سازوکار حزبی نیز در این نظام انتخاباتی پیشبینی شده است. پس از تعیین ترکیب مجلس، شخصیتی که بتواند اعتماد اکثریت نمایندگان مجلس عوام را جلب نماید (که غالباً از میان حزب یا ائتلاف دارای بیشترین کرسیهای پارلمانی است)، بهعنوان نخستوزیر و رئیس دولت مأمور تشکیل کابینه میگردد.
· تنقیح مراحل و فرآیندهای قانونگذاری به صورت آیین نامه و دستورالعمل تخصصی مبتنی بر ظرفیتهای فناورانه و هوشمندسازی
· تعیین ماموران و بازرسان ویژه پارلمانی جهت فعالیتهای نظارتی خاص
· تشکیل «کمیته استانداردهای پارلمان» در راستای نظارت بر رفتار و استانداردهای نمایندگان پارلمان
· تدوین برنامه تحول هوشمندسازی و رقومی سازی پارلمان
· طرحریزی فرایندهای رقومی سهل الوصول جهت بهره وری از نظرات منتقدین ( عموم مردم و نخبگان)
· ایجاد زیرساختهای فنی در راستای شکل گیری تلویزیون پارلمانی
· ایجاد درگاه پویا و تعاملی گزارشهای مذاکرات پارلمانی
· توسعه و تقویت سازوکارهای معطوف به شفافیت پارلمانی به صورت برخط و مداوم همزمان با برگزاری جلسه
· برگزاری برخط جلسات استماع به صورتی که عموم مردم امکان مشاهده جلسات
· اهتمام در استفاده حداکثری از روش های جدید و فناوری های نوظهور در فرآیندهای پارلمانی
· مرکز تحقیق و تبادل دانش با هدف انتقال شواهد و دادههای مرتبط با فرآیند قانونگذاری و نظارت
· ایجاد سازوکارهای معطوف به ارزیابی سریع شواهد در مرکز پژوهشی وابسته به پارلمان
· ایجاد سازوکارهای معطوف به آینده پژوهی در جهت ارتقای مشاوره سیاستی به پارلمان
· تعریف و اعطای کمکهزینههای پژوهشی و تسهیل پیوستن محققان به دورههای تخصصی خطمشیگذاری پارلمانی.
· برگزاری بازدیدهای پارلمانی برای اقشار مختلف جامعه با هدف آشناسازی با فرآیندهای پارلمان برای عامه مردم
· توسعه فعالیتها و همکاری ها با مجالس قانونگذاری در سراسر جهان برای تقویت درسآموزی علمی جهانی
· توجه ویژه به مقوله خانواده نمایندگان و کارکنان پارلمان
· توجه ویژه به نقش زنان در اثربخشی پارلمانی در سطوح مختلف (نقش آفرینی موثر نمایندگان زن، تقویت مشاوره سیاستی زنان در امور پارلمانی، توانمندسازی کارکنان اداری زن و ...)
· دسترسی به آثار مکتوب و نسخههای دیجیتال، مقالات مجلات، مواد قانونی، روزنامهها، نشریات پارلمانی، و منابع برخط تخصصی را برای اعضای مجلس ضمن آموزش و پشتیبانی
· آموزش محققان پارلمانی و به اشتراک گذاشتن فرصت های تعامل، تبادل اطلاعات و تخصص بین محققان و پارلمان
با توجه به نظام سیاسی و ساختار حکومتی انگلستان، بررسی ساختار پارلمان این کشور، شیوه قانونگذاری، فرآیند تصویب لوایح و نیز روابط نهادی در چارچوب حکومت، از دیرباز مورد توجه پژوهشگران حوزه مطالعات پارلمانی قرار داشته است. قانون اساسی انگلستان ناظر بر تنظیم رابطه میان دولت و مردم و تبیین کارکرد قوای مقننه، مجریه و قضائیه است. برخلاف بسیاری از کشورها، انگلستان فاقد یک سند مکتوب و واحد بهعنوان قانون اساسی بوده و ازاینرو از آن با عنوان قانون اساسی «نانوشته» یاد میشود. بخش عمده اصول و قواعد قانون اساسی این کشور از منابعی همچون اسناد اساسنامهای، رویههای قضایی، دستورالعملها و عرفهای اداری، و نیز معاهدات استخراج شده است.
در این پژوهش، با توجه به ملاحظات یادشده، فرآیند قانونگذاری و سازوکارهای نظارت بر آن، همچنین رابطه میان پارلمان، دولت و نظام پادشاهی در چارچوب کلان حکمرانی انگلستان مورد بررسی و تحلیل قرار میگیرد.
مرکز پژوهش های مجلس در سالیان اخیر در بحث پارلمان انگلستان پژوهش های مختلفی را انجام داده است. که به صورت خلاصه میتوان در این جدول اشاره کرد .
جدول 1.مقالات/گزارشهای بررسی شده
|
نام مقالات – گزارش ها |
موضوع |
|
نظارت پارلمان بر قوه مجریه (2) مطالعه موردی انگلیس، آمریکا، فرانسه، ایتالیا، آلمان و جمهوری اسلامی ایران [1] |
در این مقاله بحث نظارت پارلمان بر قوه مجریه و همچنین فرایند نظارت پارلمان بر نمایندگان مجلس بررسی شد. نظارت در سطح قانونگذاری نیز بررسی شده است. |
|
هوش مصنوعی و قانونگذاری )تأسیس کمیته هوش مصنوعی در مجلس اعیان انگلستان( [1] |
در سال 2017 مجلس اعیان انگلستان اقدام به تشکیل «کمیته برگزیده هوش مصنوعی» نمود. این اقدام با هدف بررسی دقیق آثار اقتصادی، اخلاقی و اجتماعی پیشرفتهای فناوری هوش مصنوعی و ارزیابی آمادگی کشور برای مواجهه با این تحولات انجام گرفت. گزارش مذکور به جمعآوری سوالات اصلی و چالشهای بنیادین این حوزه پرداخته است. |
|
پژوهش و قانونگذاری در انگلستان.گزارش سفر هیأت اعزامی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی [2] |
در این گزارش بخش های مختلف پژوهش و قانونگذاری در کشور انگلستان بررسی شد و با برخی از اعضا جلساتی برگزار شد. |
|
ساختار دولت و نظام اداری انگلستان (رویکرد مستخدمین عمومی) [3] |
در این گزارش ساختار دولت و نظام اداری انگلستان (در قالب مفهوم مستخدمین عمومی) مورد بحث و بررسی قرار گرفت و به این موضوع اشاره گردید که این کشور متناسب و تحت تأثیر شرایط مختلف تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی نظام مستخدمین عمومی به صورت متناوب و مداوم، درحال تغییر بوده است. عمده تغییرات اعمال شده، با رویکرد بالا به پایین (و دستوری) صورت گرفته اند و کابینه نخست وزیری و وزارت خزانه داری بازیگران به شدت مهم تغییر صحنه ها بوده اند. |
|
تحلیلی بر نتایج انتخابات پارلمانی 2015 در انگلستان [4] |
در این گزارش نتایج انتخابات پارلمانی ۲۰۱۵ در انگلستان مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. |
|
شفافیت آرای نمایندگان پارلمان- مورد کاوی انگلستان [5] |
در این مطالعه بررسی نحوه شفافیت ارا چه در تصویب قوانین در خود مجلس و چه برای عموم مردم در پارلمان انگلستان مورد توجه بوده است. |
مأخذ:یافته های پژوهش.
مزیت این گزارش نسبت به گزارشهای پیشین، استخراج آخرین رهیافتها و سازوکارهای مورد استفاده در پارلمان انگلستان است که در مطالعات پیشین به صورت تخصصی مورد بررسی قرار نگرفته است.
پارلمان انگلستان و ایرلند شمالی که معمولاً به عنوان پارلمان انگلستان شناخته میشود، عالیترین نهاد قانون گذاری در انگلستان است. رئیس آن پادشاه انگلستان و مقر آن کاخ وست مینستر لندن است. پارلمان، دو مجلسی است که از یک مجلس علیا (مجلس اعیان) و یک مجلس سفلی (مجلس عوام) تشکیل شده است. مجلس اعیان شامل دو نوع مختلف عضو است: لردهای روحانی (اسقفهای ارشد کلیسای انگلستان) و لردهای موقت (اعضای همتایان) که اعضای آن توسط عموم مردم انتخاب نمیشوند، اما منصوب میشوند. [6]
پارلمان انگلستان در سال 1707 پس از تصویب معاهده اتحادیه توسط قوانین اتحادیه تصویب شد و توسط پارلمان انگلستان و پارلمان اسکاتلند تشکیل شد. در آغاز قرن نوزدهم، پارلمان با قوانین اتحادیه که توسط پارلمان انگلستانی کبیر و پارلمان ایرلند تصویب شد، گسترش بیشتری یافت. [4]
قوه مقننه در انگلستان از دو مجلس «مجلس عوام» و «مجلس اعیان» تشکیل میشود و رسیدگی به امور قضایی در عالیترین سطح بر عهده دیوان عالی کشور است. میان قوه مجریه و نظام قضایی نوعی تعامل و تأثیرگذاری متقابل برقرار است؛ بهگونهای که قوه مجریه در برخی ابعاد، نفوذ و تأثیری بر ساختار و کارکرد نظام قضایی دارد. قانون اساسی انگلستان مجموعهای از اسناد متنوع را دربر میگیرد که بخشی از آنها مکتوب و بخشی دیگر نامکتوب یا غیرمدوناند. ازاینرو، قانون اساسی این کشور را میتوان بهطور نسبی مکتوب و در عین حال، بهصورت کلی غیرمدون توصیف کرد.
شکل 1. شمای کلی از ساختار سیاسی و روابط قوا در انگلستان [3]
نظام قانونگذاری در انگلیس متأثر از ساخت نظام سیاسی این کشـور اسـت [2] . قـوای سـه گانـه در انگلیس از یکدیگر منفک نیستند، تا آن جا که برخی از متخصصین حقوق اساسی حتی کاربرد تفکیک نسبی قوا را نیز برای توصیف نظام حکومتی انگلستان مورد تردید قرار میدهند. نخست وزیر و وزرا از اعضای مجلس عوام و مجلس اعیان عالیترین مرجع قضایی انگلیس اسـت. حـزب اکثریـت عمـلاً دولت و مجلس را در اختیار دارد و دولت بیشترین سهم را در قانونگـذاری و طـرح لـوایح برعهـده دارد. با این وجود نمایندگان نیز در مواردی میتوانند با ارائه لوایح شخصی ابتکار عمل را به دست گیرند. هرچند که دولت ابتکار عمـل در ارائـه لـوایح را دراختیـار دارد و آنهـا را از طریـق دفتـر امـور پارلمان در کابینه تنظیم و از کانالهای یکسان عبور میدهد اما مسیر و فرایندی که بـرای تصـویب قانون وجود دارد به گونهای است که دانش و خرد جمعی از ابتـدا تـا انتهـا در آن لحـاظ مـی شـود. پیشنویس لوایح بـر روی تارنما قـرار گرفتـه، اظهارنظرهـای گـروه هـای ذینفـع جمع آوری و مورد توجه قرار میگیرند، رسانه هـای گروهـی آنهـا را بـه بحـث مـیگذارنـد، مراکـز پژوهشی وابسته به دو مجلس آنها را بررسی و مورد اظهار نظر قرار میدهنـد، احـزاب مخـالف و گروههای ذینفوذ مفاد آنها را به چالش میکند و سرانجام در رفت و برگشت بین مجالس عـوام و اعیان لوایح اصلاح شده و نهایی میشوند. نظام پارلمانی به دلیل مدون نبودن قانون اساسی در انگلستان و نداشتن آیین نامـه داخلـی مـدون بسـیار منعطف است، اما به دلیل اتکا جـدی بـر رویـه هـا و سـنتهـا از ثبـات قابـل تـوجهی برخوردار است. برآیند این دو خصیصه موجب شده است که تغییرات با کندی بسیار اما با اطمینان از صحت و درستی آنها صورت گیرد.
سلطهی اندیشهی تجربهباور (تجربی) و فایدهگرا بر حیات سیاسی و اجتماعی انگلستان، موجب گردیده تا تغییرات نهادی عمدتاً در ابعاد خرد، بهصورت تدریجی و در چارچوبی شبیه به «مهندسی اجتماعی» محتاطانه صورت پذیرد. اجـزای ایـن نظـام قانونگذاری به تدریج و پس از تجربه و با وسواس بسیار در جای خود قرار گرفته اند. بنابراین با وجود آن کـه در موارد بسیاری عقلانی به نظر نمیرسند اما به دلیل سودمندی ادامـه حیـات مـیدهنـد. نوسـازی در پارلمان انگلیس فرایندی کند دارد و تنها پس از انجام بررسیهای زیاد و تبدیل شدن آن به یک باور عمومی پذیرفته میشود.
سطح دانش و اطلاعات دبیران کمیتههای مجلس عوام و همکاران آنهـا در حـد چشـمگیری قابـل توجه است. آنها نه تنها برکار خود از نظر علمی و نظری تسـلط دارنـد بلکـه در مـورد فراینـدهای قانونگذاری انگلستان و نقاط مثبت یا چالشهای آن نیز اظهار نظرهای ارزشمندی ابراز میدارند. وجود مجلس اعیان به عنوان مرکزی برای تجمیع سرمایههای اجرایی،علمی و انسانی انگلستان و استقلال سیاسی و مالی آن از دولت و حوزههای انتخابیه باعث شده اسـت کـه لـوایح از جنبـههـای مختلف مورد بررسی تخصصی، کارشناسانه و آزادانه نمایندگان قرار گیرنـد و کیفیـت خروجی، مصوبات و... نظام قانونگذاری ارتقا یابد [2]
سنت در حیات و روابط سیاسی و اجتماعی انگلستان نقش و جایگاه بارزی برعهده دارد. قـوانین نیز تا اندازه بسیار شکل مدون و مکتوب سنتها هستند. بالا بودن سرمایه اجتماعی ضرورت وضع قوانین و دخالت دولت بـرای تنظـیم امـور اجتمـاعی راکـاهش داده اسـت . فقـدان قـانون اساسـی و آیین نامه مدون برای اداره جلسات مجلس عوام، اخلالی در اداره امور کشور و مجلـس عـوام ایجـاد نمیکند.
شکل 2. ساختار کلی پارلمان انگلستان [2]
منابع حقوق اساسی انگلستان، منابعی هستند که در مورد قواعد حقوقی به طور عام وجود دارد که عبارتند از:
الف) قوانین (یا حقوق موضوعه) شامل قوانین پارلمان، مقررات و آیین نامه های دولتی، و به طور استثنایی اسناد قانونی که مقام سلطنت به موجب اختیارات ویژه خود صادر می کند و از سال 1937 مقرراتی که توسط ارکان اتحادیه اروپایی وضع می شوند.پس از خروج انگلستان از اتحادیه اروپا برخی از قوانین اتحادیه اروپا بر انگلستان حذف شد و برخی با وجود ملاحظاتی اصلاح شد . که به صورت اطلاعیه در تارنمای رسمی دولت موجود است. [7]
ب) رویه قضایی: تصمیمات قضایی که به دو صورت اصلی قواعد عرفی و تفسیر قوانین موضوعه توسط دادگاه ها به عنوان قواعد حقوقی ایجاد یا اعلام می شوند.
ج) قواعد عرفی: قواعد رفتارهای مبتنی بر حقوق اساسی که در قوانین پارلمان یافت نمی شوند و اجرای آنها توسط دادگاه ها تضمین نمی گردد.
د)علاوه منابع مذکور، در مواردی که دادگاهها هنوز رأی قاطع و نهایی صادر نکردهاند یا قانون موضوعه فاقد تفسیر معین قضایی است، با توجه به ماهیت منعطف قانون اساسی در انگلستان، نظام «حکومت مبتنی بر قانون اساسی» بهصورت تدریجی و از طریق تصویب قوانین جدید در پارلمان یا شکلگیری عرفهای نوین حقوقی تکامل یافته است. از این رو، این نظام ماهیتی تکاملی و انباشتی دارد. همچنین، حکومت پارلمانی در انگلستان در عمل به ساختار نظام حزبی وابسته است که حیات سیاسی این کشور حول آن سازمان یافته است.
مجلس عوام و اعیان دو رکنی هستند که پارلمان انگلستان را تشکیل میدهند. مجلس عوام وظایف قانونگذاری، پذیرش یا رد بودجه و تأیید یا رد صلاحیت وزرا را برعهده دارد. هیئت وزیران انگلستان در تعیین شکل بودجه سالیانه نقش مهمی دارد و دولت، از طریق اکثریتی که در مجلس عوام دارد فعالیتهای پارلمانی از جمله ساختار و ترکیب کمیسیونهای پارلمانی را کنترل میکند.
همچنین ضمن این که آییننامههای داخلی مجلس عوام نقش این مجلس در تصویب بودجه سالیانه را به شدت محدود میکند مجلس اعیان نیز نمیتواند در لوایح مرتبط با وجوه عمومی هیچ تغییری ایجاد کند.
نمایندگان مجلس عوام از مصونیت قضایی برخوردارند تا بتوانند بدون ترس مباحث خود را ارائه کنند. نمایندگان مستقیماً به وسیله مردم و به صورت ناحیه ای انتخاب میشوند. معیار رأی آوری و انتخاب نیز، اکثریت نسبی یا صاحب بیشترین رأی است. در مقابل، مجلس اعیان در طول تاریخ تغییرات زیادی داشته و در دوران معاصر ترکیبی از اشراف موروثی ،اسقفها و افرادی است که به پیشنهاد نخست وزیر و تأیید پادشاه به عنوان اشراف غیرموروثی عضو آن میشوند. این مجلس عمدتاً نقش مشورتی در قانونگذاری دارد و نمیتواند مانع تصویب قوانین در مجلس عوام شود، اما میتواند با پیشنهاد بازبینی حداقل در تصویب قوانین وقفه زمانی ایجاد کند. [3]
شکل 3. ساختار کلی پارلمان انگلستان در نسبت با پادشاه [3]
مجلس عوام دارای650 عضو است که برحسب توزیع جغرافیایی از حوزه های انتخاباتی مختلفی انتخاب می شوند. این افراد در انتخابات عمومی که هر پنج سال یک بار برگزار می شود شرکت می کنند و براساس اکثریت آرا انتخاب می شوند. عمر پارلمان حداکثر پنج سال است. طی این دوره نخست وزیر می تواند از مقام سلطنت بخواهد که خواستار انتخابات مجدد شود. رئیس قوه مجریه، یعنی نخستوزیر، توسط پادشاه و از میان حزب یا ائتلافی که اکثریت پارلمانی را در اختیار دارد، منصوب میشود. نخستوزیر نیز کابینه خود را از میان اعضای برجسته و تأثیرگذار حزب متبوع خویش انتخاب میکند؛ بنابراین مشاهده می شود که سیستم انتخاباتی بر احزاب سیاسی تمرکز دارد و رای دهنده را تشویق می کند که برای انتخاب یک هیأت اجرایی رأی دهد. لذا در انگلستان قوه مجریه باید توسط قوه مقننه حمایت شود.
در بررسی شرایط و صلاحیتهای داوطلبان عضویت در پارلمان، بر اساس قانون نمایندگی مصوب، داوطلبان عضویت در مجلس عوام موظف به پرداخت ودیعهای مشخص هستند که در صورت کسب حداقل پنج درصد از آرای عمومی، قابل استرداد خواهد بود. در غیر این صورت مبلغ ودیعه کسر میگردد که این مسأله مورد ارزیابی های متفاوت قرار گرفته است. مدافعان، آن را عاملی برای جلوگیری از ورود افراد غیرجدی یا کمتجربه به رقابتهای انتخاباتی میدانند، در حالی که مخالفان معتقدند چنین شرطی مانعی برای احزاب تازهتاسیس است که قصد شرکت در انتخابات را دارند. علاوه بر این، قانون، افرادی که از حق انتخاب شدن محروم هستند را نیز مشخص کرده است که این محرومیتها شامل گروههای خاصی میشود که می توان به موارد ذیل اشاره کرد.
خارجیان به جز اتباع ایرلند، افراد کم سن، بیماران روانی، اعضای مجلس لرد، بدهکاران ورشکسته (تا پنج سال بعد از ادای دین) ، افراد محکوم به عملیات انتخاباتی غیرقانونی، افراد محکوم به خیانت به کشور، افراد محکوم به حبس بیش از یکسال و افرادی که بواسطه شغل از انتخاب شدن محرومند که از جمله میتوان به قضات، کارمندان، اعضای دایمی ارتش، اعضای پلیس، مقاطعه کاران، کارپردازان دولتی و مأموران اجرای دادگاه ها اشاره کرد. قانون نمایندگی در مورد شرایط رأی دهندگان، اشخاصی را که شرایط مربوط به سن، تابعیت و اقامت را دارا بوده و شرایط منفی را نداشته باشند برای شرکت در انتخابات واجد صلاحیت می داند. در انگلستان ثبت نام رأی دهندگان توسط مأموران ثبت نام انتخاباتی که مأموران مستقل با اختیارات محلی هستند، صورت میگیرد و شرایط لازم برای رأی دادن شرط سن 22 سال، تابعیت و اقامت میباشد. در مقابل بیگانگان، کسانی که کمتر از 22 سال سن دارند، اعضای مجلس لرد و مرتکبان به جرایم انتخاباتی از حق رأی محرومند. [8]
رئیس دفتر مجلس عوام مسئولیت اصلی هماهنگی و برنامهریزی امور دولتی در مجلس عوام، تنظیم دستور کار قانونگذاری دولت و نظارت بر پیشبرد طرحهای دولتی در پارلمان را بر عهده دارد. این مقام، وظیفهی پاسداری از حقوق و امتیازات مجلس را نیز ایفا کرده و نقش سخنگوی دولت در برابر پارلمان را بهعهده دارد. همچنین، رئیس دفتر مجلس عوام در جایگاه ریاست شورای خصوصی بر جلسات این شورا ریاست کرده و در این وظیفه توسط دبیرخانهی شورای خصوصی پشتیبانی میشود. [9]
مسئولیت های رئیس شورا و رئیس مجلس عوام عبارتند از:
● رئیس شورا مسئول وزرا برای دفتر شورای خصوصی است که امور مربوط به شورای خصوصی را مدیریت می کند.
● رئیس مجلس مسئول ارائه برنامه تقنینی دولت است و ریاست کمیته تجارت و قانونگذاری مجلس را بر عهده دارد.
این نقش شامل مدیریت برنامه و امور تقنینی (کسبوکار پارلمانی) مجلس عوام بریتانیا با همکاری نزدیک رئیس انضباط حزبی، ارائه بیانیه هفتگی برنامه تقنینی به مجلس و تسهیل ارائه طرحها و برگزاری مباحثات پارلمانی است. رئیس مجلس بهعنوان نماینده دولت در مجلس عوام عمل میکند و مطابق اساسنامه، عضو کمیسیون مجلس عوام، کمیسیون حسابهای عمومی و کمیته رئیس در مرجع مستقل استانداردهای پارلمانی است. وی همچنین در کمیته برآورد اعضا عضویت دارد.
لایحه، قانونی پیشنهادی است که به مجلس ارائه میشود. هنگامی که یک لایحه مورد بحث و بررسی قرار گرفت، توسط هر دو مجلس تصویب شد و موافقت نهاد پادشاهی را دریافت کرد، به قانون تبدیل میشود. هر نماینده مجلس میتواند لایحهای ارائه کند. برخی از لوایح نشاندهنده سیاستهای مورد توافق دولت هستند و توسط وزرا به مجلس ارائه میشوند. سایر لوایح به عنوان لایحه اعضای خصوصی شناخته میشوند.
این توضیحات مربوط به لوایحی است که بر قوانین عمومی کشور اثر میگذارند. رویههای خاص پارلمانی بر لوایحی اعمال میشود که صرفاً برای افراد یا مکانهای مشخصی قابل اجرا هستند و در این نوع قوانین، دولت ممکن است نقش محدودی داشته باشد یا اصلاً دخالتی نکند. این گونه لوایح معمولاً به عنوان قانون اولیه شناخته میشوند. برخی قوانین ممکن است اختیاراتی را به وزیر دولت تفویض کنند تا مقررات، دستورات یا آییننامهها را وضع نماید؛ این دسته از قوانین به عنوان قوانین ثانویه (یا فرعی) شناخته میشوند. این قوانین را میتوان به صورت برخط در پایگاه legislation.gov.uk مطالعه کرد.
برای هر جلسه مجلس، دولت یک برنامه قانونگذاری ارائه میدهد تا لوایح خود را در آن جلسه بررسی کند. علاوه بر این، لوایح دیگری نیز ممکن است در هر جلسه تصویب شوند که بخشی از برنامه قانونگذاری دولت نیستند. به عنوان مثال، این لوایح میتوانند لوایح اضطراری باشند که برای رسیدگی به موضوعات خاص ایجاد شدهاند، یا لوایح اعضای خصوصی که توسط نمایندگانی که عضو دولت نیستند معرفی شدهاند. اگر یک بخش دولتی پیشنهادی برای لایحه ای داشته باشد که بخواهد در برنامه قانونگذاری برای یک جلسه گنجانده شود، باید پیشنهادی برای این لایحه به کمیسیون تجارت و قانون گذاری مجلس(PBL) ارائه کند. کمیسیون PBL همه پیشنهادها را برای آن جلسه بررسی کرده و در مورد محتوای موقت برنامه به کابینه توصیه خواهد کرد.
کمیسیون PBL در بررسی اینکه آیا باید به یک لایحه فرصت موقت داده شود یا خیر، عواملی مانند نیاز به لایحه (و اینکه آیا می توان نتیجه مشابهی را با قوانین ثانویه یا بدون قانون به دست آورد)، ارتباط آن با اولویت های سیاسی را در نظر می گیرد. دولت، پیشرفتی که در کار پیشنهادهای لایحه حاصل شده است و اینکه آیا این لایحه به صورت پیش نویس برای رایزنی منتشر شده است یا خیر را در نظر خواهد گرفت .هنگامی که برنامه موقت توسط کابینه موافقت شد، کمیته PBL آن را پیش از آغاز جلسه بررسی خواهد کرد. حدود یک ماه قبل از شروع جلسه، کابینه برنامه را نهایی خواهد کرد. و در سخنرانی سخنگوی مجلس در ابتدای جلسه پارلمان اعلام خواهد شد. سیاست مندرج در لایحه همچنین به موافقت های متناسب با کمیته سیاست گذاری کابینه نیازمند است.
اگر به یک لایحه جایگاهی در برنامه قانونگذاری داده شود، وزارت مربوطه یک گروه برای هماهنگی تهیه و تصویب آن لایحه در پارلمان ایجاد می کند. که شامل یک مدیر لایحه و سایر مقاماتی است که روی این لایحه کار می کنند. دیگر مسئولان کلیدی در این بخش، مسئولین سیاسی و مشاوران حقوقی این بخش خواهند بود. مسئولین سیاسی دستورالعمل های خط مشی را برای وکلای دپارتمان تهیه خواهند کرد. این دستورالعمل ها به نوبه خود مبنای دستورالعمل های دفتر شورای پارلمانی برای پیش نویس لایحه خواهد بود. دستورالعمل های وکیل، پیشینه و قانون جاری مربوطه را مشخص می کند و تغییرات در قانون را که باید توسط این لایحه ایجاد شود، توضیح می دهد. معمولاً حداقل دو مشاور برای لایحه تعیین میشوند، و لوایح بزرگتر ممکن است پیشنویسهای بیشتری داشته باشند. آنها دستورالعمل ها را تجزیه و تحلیل می کنند و ممکن است سوالاتی داشته باشند که قبل از شروع پیش نویس باید به آنها پاسخ داده شود. اگر پیش نویس ها ایده روشنی از خط مشی داشته باشند، پیش نویس ها را برای وکلای بخش مربوطه ارسال خواهند کرد. وکلا پیش نویس ها را با مقامات مربوطه بحث کرده و نظرات خود را ارسال خواهند کرد.
روند تهیه پیشنویس و ارائه نظرات درباره آن ادامه مییابد تا زمانی که تهیهکنندگان و بخش مربوطه به نسخهای روشن و قابل قبول از پیشنویس دست یابند. برخی از مفاد یک لایحه ممکن است نیازمند مداخله یا نظر بخشهای دیگر غیر از بخش حامی لایحه باشند. در صورتی که مفاد لایحه شامل ولز، اسکاتلند یا ایرلند شمالی باشد، ممکن است وزارتخانه یا تهیهکننده لازم بداند با ادارههای مختص هر بخش مشورت کند. همچنین، مفادی از لایحه که مربوط به موضوعات واگذار شده به پارلمان ولز، پارلمان اسکاتلند یا مجمع ایرلند شمالی است، معمولاً نیازمند موافقت آن نهادها است.
اگرچه ممکن است یک لایحه در برنامه قانونگذاری جای داشته باشد، اما تا زمانی که به طور خاص برای معرفی توسط جلسه کمیته PBL تایید نشده باشد، نمی توان آن را معرفی کرد. این کمیته پیش نویس نهایی (یا نزدیک به نهایی) لایحه را همراه با مجموعه ای از اسناد دیگر بررسی خواهد کرد. برخی از این موارد مانند یادداشت های توضیحی پس از معرفی در کنار لایحه منتشر خواهد شد. برخی دیگر، مانند راهبرد مدیریت پارلمانی وزارتخانه و ارزیابی رابطه بین لایحه و کنوانسیون اروپایی حقوق بشر، فقط برای بررسی کمیته است.
در صورتی که کمیته PBL از آماده بودن لایحه و رفع سایر موارد قانونی و رویه ای اطمینان یافت، با هر گونه تغییر جزئی و پیش نویس ضروری، معرفی آن را تصویب خواهد کرد. کمیته همچنین ممکن است تصمیم بگیرد که آیا این لایحه باید در مجلس عوام یا مجلس اعیان آغاز شود.
برخی از لوایح دولت، پیش از ارائه رسمی به پارلمان، به صورت پیشنویس منتشر میشوند تا در معرض مشورت عمومی و تخصصی قرار گیرند. این لوایح ممکن است پس از آن، طی فرآیندی موسوم به «بررسی پیش از قانونگذاری» به کمیته یا کمیتههای ویژهای در پارلمان ارجاع شوند. این کمیتهها با گردآوری شواهد و دریافت نظرات کارشناسان و ذینفعان، گزارشی حاوی پیشنهادها و توصیههای اصلاحی به دولت ارائه میدهند. دولت نیز میتواند با تلفیق این توصیهها با نظرات دریافتی از مشورت عمومی، محتوای لایحه را پیش از تقدیم نهایی به پارلمان، مورد بازنگری و اصلاح قرار دهد. لازم به ذکر است که انتشار هرگونه پیشنویس لایحه، حتی برای مشورت، مستلزم کسب موافقت «کمیته برنامهریزی قانونگذاری» (PBL) است که این موافقت معمولاً نه از طریق جلسه رسمی، بلکه به شیوه مکاتبهای صادر میگردد.
جدول 2. مراحل قانونگذاری در پارلمان انگلستان
|
قرائت نخست |
معرفی رسمی لایحه به مجلس عوام |
|
قرائت دوم |
بحث اصلی درباره اصول لایحه |
|
مرحله کمیته |
بررسی بند به بند لایحه توسط یک کمیته منتخب |
|
مرحله گزارش |
کمیته اصلاحات را به مجلس عوام پیشنهاد میکند. اصلاحات مورد بحث قرار میگیرند و ممکن است اصلاحات جدید اضافه شود. |
|
قرائت سوم |
بحث پایانی لایحه |
|
تکرار روند در مجلس اعیان |
همه مراحل تکرار میشود، اما اگر مجلس اعیان به این لایحه رای منفی دهد، اگر مجلس عوام برای بار دوم آن را تصویب کند، میتواند به مجلس عوام بازگردد و تبدیل به قانون شود(اتفاق نادر) |
|
موافقت سلطنتی |
یک امر رسمی، معمولا قوانین پارلمان پس از دریافت موافقت سلطنتی لازمالاجرا میشود. |
ماخذ: همان.
اکثر لوایح می توانند فرایند خود را از مجلس عوام یا از مجلس اعیان آغاز کنند. دولت این تصمیم را بر اساس نیاز به اطمینان از اینکه هر مجلس یک برنامه قانونی متعادل برای بررسی هر جلسه دارد اتخاذ خواهد کرد. با این حال، برخی از لوایح باید در مجلس عوام شروع شوند، مانند لایحه ای که هدف اصلی آن تحمیل مالیات است (لایحه سالانه مالی نمونه ای از این است. لایحه سالانه مالی پیشنهادهای دولت برای اخذ مالیات جدید، اصلاح ساختار مالیاتی موجود یا تداوم ساختار مالیاتی موجود است. ). اکثر لوایح قبل از تبدیل شدن به قانون باید مراحل زیر را در هر مجلس طی کنند (آنچه در زیر گفته می شود برای هر مجلس اعمال می شود مگر در مواردی که مشخص شده است).
این یک مرحله کاملاً رسمی است که در آن عنوان لایحه خوانده می شود. هیچ بحثی در مورد لایحه وجود ندارد.
این مرحله شامل بحث درباره اصول کلی لایحه است که در تالار مجلس برگزار میشود. یک وزیر دولت با ارائه پرونده لایحه و توضیح مفاد آن، بحث را آغاز میکند. پس از آن، مخالفان پاسخ خود را مطرح میکنند و سپس سایر اعضا میتوانند آزادانه درباره لایحه اظهار نظر کنند. دولت با پاسخ به نکات مطرح شده، بحث را به پایان میرساند. در این مرحله امکان ایجاد اصلاحات در متن لایحه وجود ندارد، اگرچه اعضا میتوانند ایدههایی برای تغییرات احتمالی در مراحل بعدی ارائه دهند. در پایان بحث، مجلس به اصول لایحه رأی میدهد. در صورتی که دولت در این رأی شکست بخورد، لایحه نمیتواند مراحل بعدی را طی کند، اگرچه این اتفاق برای لوایح دولتی بسیار نادر است.
این مرحله، واکاوی دقیق متن قانون در پارلمان انگلستان است. پس از تصویب اصول کلی یک لایحه در مرحله دوم قرائت، فرآیند قانونگذاری وارد مرحلهای حیاتی و تحلیلی به نام «مرحله کمیته» میشود. هدف این مرحله، بررسی جزئیات، مادهها و بندهای لایحه بهصورت خطبهخط است تا از دقت حقوقی، کارآمدی عملیاتی و انطباق آن با اهداف اعلامشده اطمینان حاصل شود.
شیوه تشکیل کمیته بررسی در دو مجلس متفاوت است. در مجلس عوام، این وظیفه معمولاً به یک «کمیته ویژه لایحه عمومی» سپرده میشود که ترکیب اعضای آن بازتابندهی نسبت حزبی کل مجلس است. گزینه دیگر، تشکیل «کمیته کل مجلس» است که در آن تمامی نمایندگان میتوانند در تالار اصلی به بحث و بررسی بپردازند. در مجلس اعیان، این مرحله بهصورت جمعی و با حضور تمامی لردها، چه در تالار اصلی و چه در اتاقهای کمیته، برگزار میگردد. یکی از ویژگیهای متمایز کمیتههای ویژه در عوام، اختیار آنها برای دعوت از کارشناسان و دریافت شواهد شفاهی و کتبی بهمنظور غنای بررسیهاست.
وظیفه محوری کمیته، رسیدگی به هر بند و تصمیمگیری درباره باقیماندن، حذف یا اصلاح آن است. سازوکار کلیدی در این مرحله، ارائه اصلاحیه توسط اعضای پارلمان یا خود دولت است. این اصلاحیهها دو شکل اصلی دارند: تغییر در مفاد موجود یا افزودن مواد کاملاً جدید. با این حال، ارائه اصلاحیه تابع یک اصل حقوقی-پارلمانی مهم به نام «اصل ارتباط موضوعی» است؛ بدین معنا که هر اصلاحیه باید مرتبط مستقیم و معنادار با موضوع اصلی و حوزه شمول لایحه باشد.
اصلاحات پیشنهادی دولت، که نقش تعیینکنندهای در سرنوشت لایحه دارند، عمدتاً در سه قالب ارائه میشوند:
۱. اصلاحات فنی و تضمینی: که هدفشان رفع ابهامات، تضمین اجرای صحیح و جلوگیری از تفسیرهای ناخواسته از متن قانون است.
۲. اصلاحات سیاستی: که دربرگیرنده تغییرات یا افزودههای ماهوی به سیاستهای پیشبینیشده در لایحه هستند.
۳. اصلاحات امتیازی یا تسهیلگر: که اغلب پاسخی به نقدهای سازنده اعضای پارلمان یا ذینفعان بوده و به منظور ایجاد اجماع گستردهتر و کاهش احتمال شکست لایحه در مراحل آتی ارائه میگردند.
تصویب اصلاحات غیرفنی (به ویژه انواع سیاستی و امتیازی) معمولاً مستلزم گذر از دو فیلتر نظارتی داخلی دولت است: اول، اخذ موافقت از «کمیته برنامهریزی قانونگذاری» برای هماهنگی با برنامه کاری دولت، و دوم، در مورد تغییرات عمده سیاستی، کسب تأیید از نهادهای عالی سیاستگذاری. این چارچوب نظارتی در عین حفظ امکان انعطاف و بهبود لایحه، حاکمیت قانون، انسجام سیاستی و مسئولیتپذیری دولت در قبال پارلمان را تضمین میکند.
در هر دو مجلس این مرحله در تالار به صورت علنی و رسمی اتفاق می افتد و فقط اصلاحیه ها مورد بحث قرار می گیرند، بنابراین در کمیته همه موارد اصلاحات که ، شامل اضافه شدن مفاد جدید یا تغییر مفاد میشود مطرح می شود .مرحله گزارش نیز به عنوان بررسی در عوام نامیده می شود.
شکل 4. جزئیات فرآیند قانونگذاری در پارلمان انگلستان
ماخذ: همان.
در مجلس عوام یک بحث کلی دیگری در مورد لایحه صورت می گیردکه همیشه بلافاصله پس از مرحله گزارش است.در این مرحله هیچ اصلاحیه ای امکان پذیر نیست. درمجلس لردها، قرائت سوم در روز بعد انجام خواهد شد و اصلاحیه ها می توانند ارائه شوند.
پیش از آنکه یک لایحه به قانون تبدیل شود، هر دو مجلس باید بر سر متن نهایی آن به توافق برسند. اگر لایحه در مجلس دوم اصلاح شود، برای بررسی آن اصلاحات به مجلس اول بازگردانده میشود. مجلس اول میتواند اصلاحات پیشنهادی را بپذیرد، رد کند، آنها را تغییر دهد یا اصلاحات جایگزین ارائه کند. این رفتوبرگشت ممکن است چندین بار تا زمان دستیابی به توافق نهایی میان دو مجلس ادامه یابد؛ به همین دلیل، این مرحله معمولاً اغلب «پینگ پنگی»نامیده می شود.
زمان صرف شده برای گذراندن تمام این مراحل به طول لایحه، بحث برانگیز بودن آن و اینکه آیا باید به سرعت تصویب شود بستگی دارد. یک لایحه اضطراری ممکن است در عرض چند روز تصویب شود، در حالی که یک لایحه بزرگتر ممکن است در ابتدای جلسه ارائه شود و یک سال بعد در پایان به تصویب برسد.
لایحهای که به تصویب هر دو مجلس رسیده باشد، پس از دریافت موافقت سلطنتی به قانون تبدیل میشود و این موضوع بهطور رسمی به پارلمان اعلام میگردد. در این مرحله، لایحه به یک مصوبه قانونی تبدیل میشود. با این حال، حتی پس از تبدیل شدن به قانون، ممکن است اجرای آن برای مدتی آغاز نشود. اغلب مفاد یک قانون یا در زمانی مشخص پس از موافقت سلطنتی (که معمولاً حدود دو ماه بعد است) یا در زمانی که دولت تعیین میکند لازمالاجرا میشوند. این فاصله زمانی به دولت و اشخاص یا نهادهایی که مستقیماً تحت تأثیر قانون قرار میگیرند، فرصت میدهد تا برای اجرای آن برنامهریزی کنند. دولت ممکن است برای تکمیل جزئیات یک طرح جدید، بهویژه در امور اجرایی و رویهای، از اختیارات مندرج در قانون استفاده کرده و مقررات یا دستورالعملهای تکمیلی وضع کند. معمولاً سه تا پنج سال پس از تصویب قانون، بخش دولتی مسئول موظف است نحوه اجرای آن را در عمل بررسی کرده و ارزیابی خود را به کمیته تخصصی مربوطه ارائه دهد. سپس کمیته تصمیم میگیرد که آیا انجام یک بررسی جامع پساقانونگذاری درباره آن قانون ضروری است یا خیر.
دولت و مجلس انگلستان برای حفظ تعادل سیاسی و همچنین برای تعامل بین احزاب مخالف رویه ها و سازوکارهای گوناگونی را تعبیه کردهاند. در ادامه مهمترین سازوکارها و رویکردها و ابزارهای نوآورانه در پارلمان انگلستان مرور خواهد شد.
کابینه سایه تیمی از سخنگویان ارشد هستند که توسط رهبر مخالفان برای بازتاب کابینه دولت انتخاب میشوند. هر یک از اعضای کابینه سایه منصوب می شود تا در حوزه سیاستی خاص حزب خود رهبری کند و همتای خود را در کابینه مورد سوال و چالش قرار دهد. به این ترتیب اپوزیسیون رسمی به دنبال معرفی خود به عنوان یک دولت بدیل در انتظار است. [10] نقش وزرای سایه عبارت است از توسعه سیاستهای جایگزین، پاسخگویی دولت بهخاطر اقدامات و واکنشهایش، و عمل به عنوان سخنگوی حزب مخالف در حوزههای سیاستی خاص خود. طبق کنوانسیون، وزرای سایه یا از اعضای در حال خدمت مجلس عوام یا مجلس اعیان انتخاب میشوند از ژوئیه 2024، حزب محافظه کار اپوزیسیون رسمی است و بنابراین رهبری آن کابینه سایه فعلی را تشکیل می دهد . همه اعضای اپوزیسیون اعضای کابینه سایه نیستند، بلکه از ارشدترین اعضای اپوزیسیون تشکیل شده است.
شکل 5.ساختار کلی کابینه در سایه در انگلستان] 34[
شفافیت آرا در پارلمان انگلستان یکی از جذاب ترین و بحث برانگیز ترین موضوعات است . نسخه ویرایش شده روزانه مشروح مذاکرات در نسخه های الکترونیکی و آماده چاپ در تارنمای پارلمان به صورت رایگان در ساعت 6 صبح روز کاری بعد ارائه میگردد. همچنین اسناد و مذاکرات مجلس نمایندگان به صورت آنلاین و مداوم همزمان با برگزاری جلسه ارائه منتشر میشود. این اطلاعات سه ساعت بعد به صورت برخط منتشر میشود. همچنین اسناد به صورت برخط و مستمر همزمان با برگزاری جلسه ارائه میشوند. مذاکرات و مباحثات هر دو پارلمان همگی از طریق تلویزیون بر اساس چارچوب و قواعد، پخش میگردند. [5]
در مجلس عوام انگلستان، هنگامی که نیاز به یک رأیگیری رسمی و شمارش دقیق باشد، رئیس مجلس با اعلام عبارت «Division, clear the lobbies» فرآیند رأیگیری تقسیمی را آغاز میکند. این فراخوان به معنای دو چیز است: نخست، اعلام آغاز یک رأیگیری ثبتشده و دوم، دستور تخلیه فوری راهروهای رأیگیری (لابیهای موافق و مخالف) از حضور هر فرد غیرعضو، تا تنها نمایندگان بتوانند برای ثبت رأی خود وارد این فضاها شوند. این رویکرد، هم بیانگر تشریفات دقیق پارلمانی و هم تضمینکننده نظم دموکراتیک است.
در فرآیند رأیگیری پارلمان انگلستان، پس از پایان مناظرهها رئیس مجلس با طرح «سؤال» نهایی، موافقت یا مخالفت نمایندگان را به صورت شفاهی جویا میشود. در این مرحله نمایندگان با فریادزدن «آری» یا «نه» (در مجلس عوام) یا «موافق» و «مخالف» (در مجلس اعیان) موضع خود را اعلام میکنند. رئیس مجلس با قضاوت بر شدت صداها، نتیجه اولیه را اعلام میکند؛ اما درصورتیکه صحت این قضاوت با اعتراض جمعی روبرو شود، فرآیند رسمی «رأیگیری تقسیمی» آغاز میگردد. در این حالت رئیس با اعلام «تقسیم، لابیها را پاک کنید»، راهروهای اختصاصی دو طرف تالار را که بهترتیب به «لابی آری» و «لابی نه» در عوام و «لابی موافق» و «لابی مخالف» در اعیان معروفند، از حضور افراد غیرعضو تخلیه میکند. سپس هر نماینده برای ثبت رأی نهایی خود باید از یکی از این دو لابی عبور کند و در حین خروج، شمارش شده و رأی او ثبت میشود. این سازوکار تشریفاتی، هم دقت در شمارش آراء و هم حفظ نظم و اعتبار فرآیند تصمیمگیری پارلمانی را تضمین مینماید.
در پارلمان، لابی سمت راست هر تالار همواره برای نمایندگانی اختصاص دارد که به نفع یک پیشنهاد یا رأی مثبت اقدام میکنند، و لابی سمت چپ برای نمایندگانی است که با آن پیشنهاد یا رأی مخالفت دارند.
نمایندگان مجلس با قدم زدن در لابی های موافق و مخالف در مورد موضوع مورد بررسی رای می دهند، جایی که آنها توسط باجه ها شمارش می شوند و نام آنها در پایانه ها ثبت می شود. ویدیو جلسات به صورت رسمی منتشر میشود ودر تارنمای رسمی پارلمان هر موضوع به تفکیک به همراه نام نمایندگان و رای ایشان منتشر میشود. [11]
به طور کلی مسئله نظارت تنها بر دوش یک نهاد و ارگان به صورت جداگانه نیست بلکه به صورت مرحله ای هرکدام از فرایند ها بازبینی و بررسی میشود. چنانچه در فرایند قانون گذاری شیوه نظارت پارلمانی را بررسی کردیم .اکنون در این قسمت به بررسی شیوه های نظارت پارلمانی می پردازیم.
شکل 6. ساختار کلی نظارت در پارلمان انگلستان] 35[
نهاد نظارتی بر مجلس انگلستان «کمیسیون استانداردهای پارلمان» است. این نهاد مسئول نظارت بر رفتار و استانداردهای اعضای مجلس عوام انگلستان است و مطمئن میشود که اعضا طبق قوانین و مقررات اخلاقی عمل کنند. همچنین کمیته استانداردها نیز یکی از نهادهای نظارتی است که به همراه کمیسیون، موارد تخلف را بررسی میکند. [13]
در مجلس اعیان نیز کمیته مشابهی به نام کمیته رفتار وجود دارد که به مسائل مرتبط با اخلاق و رفتار اعضای این مجلس رسیدگی میکند. [14]
بررسی دقیق مالیات و مخارج توسط قانونگذاران معمولاً به دو دسته اصلی تقسیم میشود: بررسی قبل از خرج کردن پول و بررسی دقیق پس از خرج کردن آن .
بررسی مجلس قبل از هزینه کردن تا حدودی محدود است. در سه گروه اصلی از رویدادها اتفاق می افتد:
· بررسی های هزینه، که در آن دولت برنامه های هزینه های خود را برای چند سال آینده ارائه می کند
· بودجه و سایر صورت های مالی که در آن اقدامات مالیاتی اعلام می شود و برنامه های هزینه به روز می شوند
· فرآیند برآوردها، که در آن پارلمان هزینه های سال مالی جاری را تصویب می کند.
نظام نظارت پس از هزینهکرد در پارلمان انگلستان بهطور کلی کارآمدتر ارزیابی میشود. این نظارت از مسیرهای زیر اعمال میگردد:
· بررسی گزارش های سالانه و حساب های منتشر شده توسط ادارات دولتی
· گزارش های دیوان محاسبات کشور
· جلسات تحقیق و بررسی شواهد توسط کمیته های پارلمانی، به ویژه کمیته محاسبات عمومی و کمیته خزانهداری [15]
یکی از اصول بنیادین قانون اساسی انگلستان این است که دولت باید بتواند رأی اعتماد مجلس عوام انگلستان را حفظ کند. این مجلس نقشی تعیینکننده در تداوم فعالیت یا پایان کار دولت دارد و بهطور غیرمستقیم بر انتصاب و استعفای نخستوزیر نظارت میکند. در صورتی که دولت رأی اعتماد مجلس عوام را از دست بدهد، انتظار میرود نخستوزیر یا استعفا دهد یا درخواست انحلال پارلمان را از پادشاه یا ملکه مطرح کند. در صورت موافقت با انحلال، انتخابات عمومی برگزار خواهد شد. [16]
ساکنان انگلستان و بازدیدکنندگان خارجی میتوانند مناظرهها و جلسات علنی هر دو مجلس را از جایگاههای عمومی تماشاگران در پارلمان بریتانیا مشاهده کنند. تماشای مناظرات در مجلس برای همه بازدیدکنندگان رایگان است. گالری ها از دوشنبه تا پنجشنبه (و برخی جمعه ها) برای عموم باز هستند. زمان ها در طول هفته و برای هر مجلس متفاوت است. برای تماشای مناظرههای عمومی نیازی به بلیت نیست؛ با این حال، برای حضور در جلسه پرسش از نخستوزیر دریافت بلیت الزامی است و برای زمان پرسش از وزیران نیز میتوان از پیش درخواست بلیت ثبت کرد. [17]
مناظره های عوام در سالن وست مینستر
مناظرات مجلس عوام نیز در تالار بزرگ کمیته در نزدیکی سالن وست مینستر برگزار می شود. این مناظرات به عنوان مناظره های سالن وست مینستر شناخته می شوند و بازدیدکنندگان از شرکت در آن استقبال می کنند.
یکی دیگر از شیوههای نظارت پارلمانی در انگلستان، انتصاب مأموران و بازرسان اداری مستقل است. این افراد وظیفه دارند حسابها و عملکرد مالی سازمانهای دولتی و نهادهای عمومی، از جمله نهادهای منطقهای را بررسی و تأیید کرده و گزارشهای خود را به پارلمان انگلستان ارائه دهند.
زمان پرسش فرصتی است برای نمایندگان مجلس عوام و اعضای مجلس اعیان تا از وزرای دولت در مورد مسائلی که مسئولیت آنها را بر عهده دارند سؤال کنند. این سوالات در ابتدای کار در هر دو تالار مطرح می شود و به عنوان «سوالات شفاهی» شناخته می شود.
سوالات شفاهی مجلس عوام
جلسات سؤالات شفاهی هر روز از دوشنبه تا پنجشنبه به مدت حدود یک ساعت برگزار میشود، و پس از اتمام مراحل مقدماتی و بررسی عملکرد دولت توسط مجلس انجام میگیرد. در این جلسات، هر وزارتخانه یا بخش دولتی به نوبت به سؤالات نمایندگان پاسخ میدهد. این سؤالات باید مستقیماً مرتبط با وظایف و مسئولیتهای همان اداره دولتی باشند.
سوالات شفاهی مجلس اعیان
جلسات سؤالات شفاهی در ابتدای کار هر روز برگزار میشوند و حداکثر ۳۰ دقیقه طول میکشند. این جلسات از دوشنبه تا پنجشنبه ادامه دارد. در این مرحله، سؤالات لردها به کل دولت مطرح میشود و محدود به وزارتخانهها یا بخشهای دولتی خاص نیست(بر خلاف رویه موجود در مجلس عوام).
پرسش و پاسخ کتبی [20]
علاوه بر سؤالات شفاهی، نمایندگان مجلس عوام و اعضای مجلس اعیان میتوانند سؤالات کتبی خود را از وزرای دولت مطرح کنند. این نوع پرسشها معمولاً برای دریافت اطلاعات دقیق درباره سیاستها و آمار مربوط به فعالیتهای ادارات دولتی به کار میروند.
در سال ۲۰۲۲، پارلمان انگلستان با یک راهبرد دیجیتالیسازی موافقت کرد که نقطه عطفی در روند تحول پارلمان به شمار میرود. این راهبرد همراه با یک برنامه عملی ارائه شده است که نحوه دستیابی به اولویتها و معیارهای اندازهگیری پیشرفت را مشخص میکند و توسط رهبری ارشد هر دو مجلس حمایت میشود. مسئولیت این راهبرد بر عهده هیئت اطلاعات و دیجیتال است، نهادی پارلمانی که از طرف دو هیئت مدیره پارلمان بر امور اطلاعات، دادهها و دیجیتال نظارت دارد.[21] این نهاد راهبرد را بررسی، ردیابی پیشرفت، اولویت بندی میکند و توسعه فعالیت های مورد نیاز برای دستیابی به اهداف راهبردی بررسی میکند.
هدف راهبرد
برای نخستین بار، هر دو مجلس و سازمان دادهها و اطلاعات دیجیتال پارلمان اهداف راهبردی یکسانی برای اطلاعات، دادهها و فناوری دیجیتال تعیین کردهاند. در این سند راهبردی، یازده هدف راهبردی مشخص شده است که در چهار حوزه اصلی دستهبندی میشوند: [22]
پارلمان انگلستان از دو مجلس عوام و مجلس اعیان تشکیل شده است، نقش آن عبارت است از:
بحث در مورد مسائل و تصویب قوانین جدید و تعیین مالیات. در پارلمان انگلستان 650 صندلی نمایندگان احزاب در مجلس از کشور های اسکاتلند و ولز و ایرلند شمالی هستند که در تصویب قوانین مرتبط با کشورشان دخیل هستند.
سهم صندلی به تفکیک احزاب در مجلس عوام
· کارگر411 صندلی
· محافظه کار121 صندلی
· لیبرال دموکرات72 صندلی
· مستقل 13 صندلی
· حزب ملی اسکاتلند9 صندلی
· شین فین7 صندلی
· حزب اتحاد دمکراتیک 5 صندلی
· اصلاحات انگلستان5 صندلی
· حزب سبز4 صندلی
· حزب ملی ولز4 صندلی
· حزب سوسیال دموکرات و کارگر2 صندلی
· حزب صدای اتحاد1 صندلی
· صدای اتحادیه سنتی1 صندلی
· حزب اتحادیه آلستر1 صندلی
پس از انتخابات عمومی سال 2024، 263 کرسی از 650 کرسی مجلس عوام (40 درصد) در اختیار نمایندگان زن قرار گرفته است که این بالاترین تعداد زنانی است که تا به حال در یک زمان در مجلس عوام نشسته اند.
در دسامبر 2018 گزارشی منتشر شد مبنی بر چالش ها و اقدامات جدید برای حضور زنان در مجلس. در این گزارش بررسی جدید پارلمان انگلستان با حساسیت جنسیتی،توسط اعضا و کارکنان هر دو مجلس انجام شد. این گزارش نشان می دهد که پیشرفت ثابتی در افزایش نمایندگی زنان در هر دو مجلس حاصل شده است، اما هنوز موانعی برای حضور زنان به عنوان نماینده مجلس یا معرفی خود به کمیسیون انتصابات مجلس اعیان وجود دارد.
بررسی نشان داد که درصد نمایندگان زن از 18.2 درصد به 32 درصد از سال 1997 افزایش یافته است در حالی که حضور زنان در مجلس اعیان از 7.1 درصد به 26.1 درصد در همین دوره افزایش یافته است.
بررسی توسط هیئتی متشکل از چهار نماینده مجلس، چهار عضو مجلس اعیان و دو کارمند از هر مجلس انجام شد. این هیئت چهار مانع را شناسایی کرد که ممکن است کار را برای زنان برای عضویت در پارلمان یا اعضای لردها دشوارتر کند:
· فرهنگ مجلس، همانطور که در گزارش های اخیر در مورد قلدری و آزار و اذیت و آزار جنسی برجسته شده است.
· تهدیدهای برخط برای امنیت فیزیکی، به ویژه ارعاب مبتنی بر جنسیت، آزار و اذیت و خشونت علیه نمایندگان زن مجلس و نامزدهای زن؛
· چالشهایی که کار در پارلمان برای زندگی خانوادگی ایجاد میکند، از جمله غیرقابلپیشبینیبودن کار و ساعات کاری طولانی.
· تاثیر مالی حضور در مجلس
در این گزارش توصیه هایی برای رسیدگی به این چالش ها ارائه شده است.
تلوزیون پارلمان شامل تصاویر و محتوای صوتی از تمام رویدادهای پارلمان انگلستان است که بهصورت علنی برگزار میشوند. این شامل مناظرات و جلسات هر دو مجلس عوام و مجلس اعیان و همچنین تمامی کمیتهها میشود. گاهی نیز پوشش تصویری رویدادهای ویژه پارلمان در دسترس قرار میگیرد. برنامهها به صورت زنده و بر حسب تقاضا ارائه میشوند و آرشیو محتوا به سال ۲۰۰۷ بازمیگردد [23].
شکل 7. تصویری از تلویزیون اینترنتی پارلمان انگلستان [23]
6-3. سوالات شفاهی
سوال شفاهی یک سوال پارلمانی است که شخصاً توسط یک نماینده یا یکی از اعضای مجلس اعیان در تالار هر مجلس به وزیر دولت مطرح می شود. زمان سؤالات شفاهی از وزرا معمولاً در ابتدای هر جلسه در هر دو مجلس در روزهای دوشنبه تا پنجشنبه انجام می شود. [24]
شکل 8.تصویری از درگاه سوالات پارلمان انگلستان [24]
6-4. تارنمای گزارش رسمی مذاکرات پارلمانی
گزارش رسمی تمام مذاکرات مجلس اعضا، مشارکتها، بحثها، دادخواستها و بخشهای آنها را از گزارشهای منتشر شده (هانسارد) با قدمت بیش از 200 سال بیابید. مناظرات روزانه از هانسارد در روز کاری بعد در این تارنما منتشر می شود. [25]
شکل9. پایگاه انتشار مذاکرات پارلمانی انگلستان [25]
6-5. مناظره ها در (تالار وست مینستر- مجلس عوام- مجلس اعیان)
تالار وست مینستر که در دسامبر 1999 افتتاح شد، با هدف ترویج سبک جدیدی از بحث و گفتگو است. جلسات برای همه نمایندگان مجلس باز است که به صورت نعل اسبی می نشینند که هدف آن تشویق بحث های سازنده به جای تقابل است. جلسات به ریاست نایب رئیس برگزار می شود و هیچ رأیی وجود ندارد. مناظره در مجلس عوام فرصتی برای نمایندگان همه احزاب است تا قوانین دولتی را بررسی کنند و مسائل مهم محلی، ملی یا موضوعی را مطرح کنند. مناظرات در مجلس اعیان فرصتی است برای همتایان از همه احزاب (و همتایان متقابل و اسقف ها) تا قوانین دولتی را بررسی کنند و مسائل مهم محلی، ملی یا موضوعی را مطرح کنند.
6-6. خدمات پژوهشی مجلس
شکل10. خدمات پژوهشی پارلمان اروپا] 36[، ]37[ و ]38[
6-7. دفتر علم وفناوری پارلمان
دفتر علم و فناوری پارلمان (POST) بهعنوان یک نهاد پژوهشی و مرکز تبادل دانش مستقر در پارلمان انگلستان فعالیت میکند. مأموریت اصلی این دفتر، تضمین بهرهگیری از شواهد پژوهشی معتبر و اطلاعات علمی روزآمد در فرایندهای قانونگذاری و نظارت بر عملکرد دولت است. فعالیتهای POST در درجه نخست، پشتیبانی تخصصی از کمیتههای منتخب هر دو مجلس عوام و اعیان را شامل میشود.
کارکردهای کلیدی این دفتر عبارتند از:
· انتشار تحقیقات بیطرفانه، فراحزبی، مبتنی بر زمانبندی مؤثر و مورد ارزیابی دقیق؛
· تسهیل دسترسی مجلس به شبکههای تخصصی و مستندات علمی مرتبط با موضوعات تحت بررسی
· شناسایی و تحلیل مسائل نوظهور و چالشهای آینده مورد توجه پارلمان از طریق روشهای آیندهپژوهی و پایش روندهای علمی-فناورانه
· پشتیبانی از تبادل ساختاریافته دانش و تخصص بین جامعه پژوهشی و پارلمان از طریق برنامههایی نظیر اعطای بورسیههای پژوهشی پارلمانی و برگزاری رویدادهای تعاملی.
این سازوکار، ظرفیت پارلمان را برای تصمیمگیری مبتنی بر شواهد و پاسخگویی به تحولات پیچیده علمی و فناورانه تقویت میکند.
شکل 11. بخش های مربوط به دفتر علم و فناوری پارلمان انگلستان
ماخذ: همان
پارلمان انگلستان مجموعهای از بازدیدهای عمومی و آموزشی را ارائه میدهد که به بازدیدکنندگان امکان میدهد از ساختمان پارلمان دیدن کنند و با عملکرد واحدهای مختلف آن آشنا شوند. بیشتر این تورها را میتوان بهصورت آنلاین رزرو کرد یا با مراجعه حضوری به دفتر فروش بلیط ثبت نام نمود.
بر اساس بررسی به عمل آمده در پارلمان انگلستان مهمترین رهیافتهای مستخرج به شرح زیر میباشد:
در این بخش، رهیافتهای برجسته و تجارب پارلمان انگلستان ارائه میشود. لازم به ذکر است که این رهیافتها صرفاً مبتنی بر تجارب پارلمان انگلستان هستند و استفاده از آنها با توجه به ساختار و اقتضائات نظام پارلمانی جمهوری اسلامی ایران نیازمند بررسیها و مطالعات تکمیلی است. در این قسمت، رهیافتها و تجربیات به صورت تیتروار ذکر میگردند.
· تنقیح مراحل و فرآیندهای قانونگذاری به صورت آیین نامه و دستورالعمل تخصصی مبتنی بر ظرفیتهای فناورانه و هوشمندسازی
· تعیین ماموران و بازرسان ویژه پارلمانی جهت فعالیت های نظارتی خاص
· تشکیل «کمیته استانداردهای پارلمان» در راستای نظارت بر رفتار و استانداردهای نمایندگان پارلمان
· تدوین برنامه تحول هوشمندسازی و رقومی سازی پارلمان
· طرح ریزی فرایندهای رقومی سهل الوصول جهت بهره وری از نظرات منتقدین ( عموم مردم و نخبگان)
· ایجاد زیرساختهای فنی در راستای شکل گیری تلویزیون پارلمانی
· ایجاد درگاه پویا و تعاملی گزارشهای مذاکرات پارلمانی
· توسعه و تقویت سازوکارهای معطوف به شفافیت پارلمانی به صورت برخط و مداوم همزمان با برگزاری جلسه
· برگزاری جلسات استماع به صورتی که عموم مردم امکان مشاهده بر خط جلسات را داشته باشند
· اهتمام در استفاده حداکثری از روش های جدید و فناوری های نوظهور در فرآیندهای پارلمانی
· مرکز تحقیق و تبادل دانش با هدف انتقال شواهد و دادههای مرتبط با فرآیند قانونگذاری و نظارت در پارلمان
· ایجاد سازوکارهای معطوف به ارزیابی سریع شواهد در مرکز پژوهشی وابسته به پارلمان
· ایجاد سازوکارهای معطوف به آینده پژوهی در جهت ارتقای مشاوره سیاستی به پارلمان
· حمایت پژوهشی و تعریف کمک هزینه ها و پیوستن به دوره تخصصی برای یادگیری خط مشی ها ویژه محققین و پژوهشگران دانشگاهی حوزه مطالعات پارلمانی
· برگزاری تورهای پارلمانی برای اقشار مختلف جامعه با هدف آشناسازی با فرآیندهای پارلمان برای عامه مردم
· توسعه فعالیتها و همکاری ها با مجالس قانونگذاری در سراسر جهان برای تقویت قابلیت های مشاوره علمی جهانی
· توجه ویژه به مقوله خانواده نمایندگان مجلس و کارکنان پارلمان
· توجه ویژه به نقش زنان در اثربخشی پارلمانی در سطوح مختلف (نقش آفرینی موثر نمایندگان زن، تقویت مشاوره سیاستی زنان در امور پارلمانی، توانمندسازی کارکنان اداری زن و ...)
· دسترسی به کتابها و کتابهای الکترونیکی، مقالات مجلات، مواد قانونی، روزنامهها، نشریات پارلمانی، و منابع برخط تخصصی را برای اعضای پارلمان ضمن آموزش و پشتیبانی
· آموزش محققان پارلمانی و به اشتراک گذاشتن فرصت های تعامل، تبادل اطلاعات و تخصص بین محققان و پارلمان