خلاصه مدیریتی

شرح/ بیان مسئله

یکی از مهم‌ترین موضوعات حقوقی تابعیت است که بیانگر یک نوع رابطه سیاسی؛ حقوقی و معنوی است که یک شخص را به یک دولت مشخص پیوند می‌دهد.

برخی از احکام قانونی راجع به تابعیت که در قانون مدنی وجود دارد پس از گذشت حدود یک قرن نیازمند بازنگری و اصلاح هستند.

از جمله این مواد؛ ماده (۹۷۶) قانون مدنی و بند پنجم آن است که در این بند کسانی که در ایران از پدری که تبعه خارجه است به وجود آمده و بلافاصله پس از رسیدن به سن هیجده سال تمام لااقل یک سال دیگر در ایران‌ اقامت کرده باشند؛ ایرانی محسوب می‌شوند و از تابعیت ایرانی برخوردارند و هم چنین بیان شده است که در غیر شرایط مذکور قبول شدن آن‌ها به تابعیت ایران بر طبق مقرراتی خواهد بود که مطابق قانون برای تحصیل تابعیت ایران مقرر است

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

دو قانون در سال‌های 1385 و 1398 عینا در خصوص افرادی که از مادر ایرانی و پدر خارجی به دنیا آمده اند تصویب شده اند. عناوین این دو قانون عبارتند از :

ـ قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی در سال 1385

ـ قانون اصلاح قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی مصوب 1398

پیشنهاد راهکار تقنینی، ‌ نظارتی یا سیاستی

پس از تصویب قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی در سال 1385 و وجود قانون اصلاح قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی مصوب 1398؛ بند (۵) ماده (۹۷۶) قانون مدنی و بند ب ماده (۹۷۷) این قانون منسوخ گردیده و باید حذف شوند.

1. مقدمه

تعاریف متعددی از مفهوم تابعیت توسط حقوق‌دانان ارائه شده است؛ مانند تعلق حقوقی یک شخص به جمعیت تشکیل‌دهنده یک دولت ]1[ یا پیوندی که یک شخص را به یک ملت معین مربوط می‌سازد ]2[  یا یک رابطه سیاسی و معنوی که بین یک شخص و یک دولت وجود دارد]3[ و تعاریفی از این نوع که همگی بیانگر این هستند که تابعیت یک نوع رابطه سیاسی؛ حقوقی و معنوی است که یک شخص را به یک دولت مشخص پیوند می‌دهد.

در قوانین ما؛ ابتدا در ۱۶ شهریور ماه 1308 قانون تابعیت ]4[ به تصویب شورای ملی رسید. این قانون در 16 ماده قواعد اساسی راجع به تابعیت را معین نموده بود که در سال 1309 متممی بدان الحاق شد و بعد از آن و پس از تصویب جلد دوم قانون مدنی ]5[ در سال 1313 در قانون مدنی ادغام گردید و مواد مندرج در قانون مدنی نیز در گذر ایام اصلاح گردید و یا قوانین دیگری با عناوین دیگر در خصوص تابعیت به تصویب مجلس رسید.

هم اکنون کتاب دوم از جلد دوم قانون مدنی با عنوان «در تابعیت» شامل مواد (۹۷۶) تا (۹۹۱) این قانون مصوب 1313/11/6 ؛ احکام قانونی تابعیت و قواعد کلی آن را در خود گنجانده است.

این احکام به طور کلی شامل تعیین ملاکات تابعیت اصلی و اکتسابی ایران؛ نحوه به‌دست‌آوردن تابعیت و نحوه ترک تابعیت و بازگشت به تابعیت ایران و احکام مختلفه راجع به آنهاست.

در ماده (۹۷۶) قانون مدنی افرادی که تابعیت ایرانی دارند مشخص شده‌اند.

سخن در خصوص این ماده بسیار است لکن در این مختصر به بررسی بند پنجم این ماده و ارائه راهکار تقنینی در خصوص این بند می‌پردازیم.

2. بررسی موضوع و ارائه پیشنهادات اصلاحی

ماده (۹۷۶) قانون مدنی این‌گونه بیان می‌دارد:

«اشخاص ذیل تبعه ایران محسوب می‌شوند:

 ۱. کلیه ساکنین ایران به‌استثنای اشخاصی که تبعیت خارجی آن‌ها مسلم باشد. تبعیت خارجی کسانی مسلم است که مدارک تابعیت آن‌ها مورد‌ اعتراض دولت ایران نباشد.
۲. کسانی که پدر آن‌ها ایرانی است اعم از اینکه در ایران یا در خارجه متولد شده باشند.
۳. کسانی که در ایران متولد شده و پدر و مادر آنان غیرمعلوم باشد.
۴. کسانی که در ایران از پدر و مادر خارجی که یکی از آن‌ها در ایران متولد شده به وجود آمده‌اند.
۵. کسانی که در ایران از پدری که تبعه خارجه است به وجود آمده و بلافاصله پس از رسیدن به سن هیجده سال تمام لااقل یک سال دیگر در ایران‌ اقامت کرده باشند؛ والا قبول شدن آن‌ها به تابعیت ایران بر طبق مقرراتی خواهد بود که مطابق قانون برای تحصیل تابعیت ایران مقرر است.
۶. هر زن تبعه خارجی که شوهر ایرانی اختیار کند.
۷. هر تبعه خارجی که تابعیت ایران را تحصیل‌کرده باشد.

تبصره - اطفال متولد از نمایندگان سیاسی و کنسولی خارجه مشمول فقره 4 و 5 نخواهند بود.»

همان‌گونه که در متن ماده نیز آمده است در بند پنجم این ماده کسانی که در ایران از پدری که تبعه خارجه است به وجود آمده و بلافاصله پس از رسیدن به سن هیجده سال تمام لااقل یک سال دیگر در ایران‌ اقامت کرده باشند؛ ایرانی محسوب می‌شوند و از تابعیت ایرانی برخوردارند و هم چنین بیان شده است که در غیر شرایط مذکور قبول شدن آن‌ها به تابعیت ایران بر طبق مقرراتی خواهد بود که مطابق قانون برای تحصیل تابعیت ایران مقرر است.

بند ب ماده (۹۷۷) قانون مدنی نیز در خصوص این افراد است:

«ماده ۹۷۷ قانون مدنی: الف- هرگاه اشخاص مذکور در بند ۴ ماده ۹۷۶ پس از رسیدن به سن ۱۸ سال تمام بخواهند تابعیت پدر خود را قبول کنند باید ظرف یک سال درخواست کتبی به ضمیمه تصدیق دولت متبوع پدرشان دایر به این که آن‌ها را تبعه خود خواهد شناخت به وزارت امور خارجه تسلیم نمایند.

ب- هرگاه اشخاص مذکور در بند ۵ ماده ۹۷۶ پس از رسیدن به سن ۱۸ سال تمام بخواهند به تابعیت پدر خود باقی بمانند باید ظرف یک سال درخواست کتبی به ضمیمه تصدیق دولت متبوع پدرشان دایر به این که آن‌ها را تبعه خود خواهد شناخت به وزارت امور خارجه تسلیم نمایند».

نکته اصلی در این است که هر چند بند (5) ماده (۹۷۶) قانون مدنی امتیازات کمتری برای مادران ایرانی نسبت به مادران خارجی مذکور در بند (۴) ماده (۹۷۶) قایل شده بود لکن به همین شکل در خصوص متولدین از مادران ایرانی و پدران خارجی لازم الاجرا بود تا اینکه در تاریخ 1385/7/2؛ قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی ]6[ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. این قانون بیان می دارد :

«ماده‌واحده - فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی که در ایران متولد شده یا حداکثر تا یک‌سال پس از تصویب این قانون در ایران متولد می‌شوند می‌توانند بعد از رسیدن به سن هجده سال تمام تقاضای تابعیت ایرانی نمایند. این افراد در صورت نداشتن سوءپیشینه کیفری یا امنیتی و اعلام رد تابعیت غیرایرانی به تابعیت ایران پذیرفته می‌شوند.

وزارت کشور نسبت به احراز ولادت طفل در ایران و صدور پروانه ازدواج موضوع ماده (1060) قانون مدنی اقدام می‌نماید و نیروی انتظامی نیز با اعلام وزارت کشور پروانه اقامت برای پدر خارجی مذکور در این ماده صادر می‌کند. فرزندان موضوع این ماده قبل از تحصیل تابعیت نیز مجاز به اقامت در ایران می‌باشند.

تبصره ۱- چنانچه سن مشمولین این ماده در زمان تصویب بیش از هجده سال تمام باشد باید حداکثر ظرف یک‌سال اقدام به تقاضای تابعیت ایرانی نمایند.

تبصره۲- از تاریخ تصویب این قانون کسانی که در اثر ازدواج زن ایرانی و مرد خارجی در ایران متولد شوند و ازدواج والدین آنان از ابتدا با رعایت ماده‌(۱۰۶۰) قانون مدنی به ثبت رسیده باشد، پس از رسیدن به سن هجده سال تمام و حداکثر ظرف مدت یک‌سال، بدون رعایت شرط سکونت مندرج در ماده (۹۷۹) قانون مدنی به تابعیت ایران پذیرفته می‌شوند.»

این قانون نیز عیناً در خصوص افراد موضوع بند (۵) ماده (۹۷۶) قانون مدنی است لکن تفاوت اصلی بین این قانون و بند (۴) مذکور در این است که تابعیت افراد مشمول این دو؛ در بند (۵) اصلی و در قانون سال ۱۳۸۵ اکتسابی است.

هم چنین در قانون سال 1385 ؛ تقاضای تابعیت از سوی این فرزندان منوط به چند شرط اصلی می‌باشد :

ـ تولد طفل در ایران

ـ تولد طفل حداکثر تا تاریخ 1386/7/2 (یک سال پس از تصویب قانون)

ـ تقاضای تابعیت پس از سن 18 سال تمام شمسی

ـ نداشتن سوءپیشینه کیفری و امنیتی

ـ اعلام رد تابعیت غیرایرانی

« ماده واحده - فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی که در ایران متولد شده یا حداکثر تا یک سال پس از تصویب این قانون در ایران متولد می شوند می توانند بعد از رسیدن به سن هجده سال تمام تقاضای تابعیت ایرانی نمایند. این افراد در صورت نداشتن سوءپیشینه کیفری یا امنیتی و اعلام رد تابعیت غیرایرانی به تابعیت ایران پذیرفته می شوند. وزارت کشور نسبت به احراز ولادت طفل در ایران و صدور پروانه ازدواج موضوع ماده (10۶0 ) قانون مدنی اقدام می نماید و نیروی انتظامی نیز با اعلام وزارت کشور پروانه اقامت برای پدر خارجی مذکور در این ماده صادر می کند. فرزندان موضوع این ماده قبل از تحصیل تابعیت نیز مجاز به اقامت در ایران می باشند. 

تبصره 1- چنانچه سن مشمولین این ماده در زمان تصویب بیش از هجده سال تمام باشد باید حداکثر ظرف یک سال اقدام به تقاضای تابعیت ایرانی نمایند.

تبصره 2- از تاریخ تصویب این قانون کسانی که در اثر ازدواج زن ایرانی و مرد خارجی در ایران متولد شوند و ازدواج والدین آنان از ابتدا با رعایت ماده ( 10۶0) قانون مدنی به ثبت رسیده باشد، پس از رسیدن به سن هجده سال تمام و حداکثر ظرف مدت یک سال، بدون رعایت شرط سکونت مندرج در ماده ( ۹۷۹) قانون مدنی به تابعیت ایران پذیرفته می شوند». این قانون نیز عیناً در خصوص افراد موضوع بند ( 5) ماده ( 976) قانون مدنی است لکن تفاوت اصلی بین این قانون و بند ( 4) مذکور در این است که تابعیت افراد مشمول این دو؛ در بند (5) اصلی و در قانون سال1385اکتسابی است. هم چنین در قانون سال1385؛ تقاضای تابعیت از سویاین فرزندان منوط به چند شرط اصلی می باشد :

ـ تولد طفل در ایران

ـ تولد طفل حداکثر تا تاریخ(138۶/۷/2یکسال پس از تصویب قانون)

ـ تقاضای تابعیت پس از سن18سال تمام شمسی

ـ نداشتن سوءپیشینه کیفری و امنیتی ـ اعلام رد تابعیت غیرایرانی 

پس از سال 1385 و با گذشت ۱۳ سال در تاریخ 1398/7/2 ؛ قانون اصلاح قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی ]7[ به تصویب رسیده است. این قانون بیان می دارد:

«فرزندان حاصل از ازدواج شرعی زنان ایرانی با مردان غیرایرانی که قبل یا بعد از تصویب این قانون متولد شده یا می‌شوند، قبل از رسیدن به سن ھجده سال تمام شمسی به درخواست مادر ایرانی در صورت نداشتن مشکل امنیتی (به تشخیص وزارت اطلاعات و سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی) به تابعیت ایران درمی‌آیند. فرزندان مذکور پس از رسیدن به سن ھجده سال تمام شمسی، در صورت عدم تقاضای مادر ایرانی، می‌توانند تابعیت ایران را تقاضا کنند که در صورت نداشتن مشکل امنیتی (به تشخیص وزارت اطلاعات و سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی) به تابعیت ایران پذیرفته می‌شوند. پاسخ به استعلام امنیتی باید حداکثر ظرف مدت سه ماه انجام شود و نیروی انتظامی نیز مکلف است نسبت به صدور پروانه اقامت برای پدر غیرایرانی در صورت نداشتن مشکل امنیتی (به تشخیص وزارت اطلاعات و سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی) اقدام کند.

تبصره ١ ـ درصورتی‌که پدر و یا مادر متقاضی در قید حیات نبوده و یا در دسترس نباشند، در صورت ابهام در احراز نسب متقاضی، احراز نسب با دادگاه صالح می‌باشد.

تبصره  ٢ـ افراد فاقد تابعیتی که خود و حداقل یکی از والدینشان در ایران متولد شده باشند، می‌توانند پس از رسیدن به سن ھجده سال تمام شمسی، تابعیت ایرانی را تقاضا کنند که در صورت نداشتن سوءپیشینه کیفری و نیز نداشتن مشکل امنیتی (به تشخیص وزارت اطلاعات و سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی) به تابعیت ایران پذیرفته می‌شوند.»

قانون کنونی چند تفاوت با قانون مصوب 1385 دارد:

1. شرط تولد طفل در ایران حذف شده است.

2. دو تبصره ماده واحده سال 1385 حذف شده است. تبصره اول در خصوص مهلت یک‌ساله برای متقاضیانی که در زمان تصویب قانون بیش از 18 سال تمام داشته‌اند و تبصره (2) درخصوص حذف شرط سکونت مندرج در بند «5» ماده (979) قانون مدنی درخصوص متقاضیانی است که پس از تصویب این قانون از ازدواج زن ایرانی با مرد خارجی‌ای به دنیا آمده‌اند که والدین آنها از ابتدای ازدواج ماده (1060) قانون مدنی را رعایت نموده‌اند.

3. تقاضای تابعیت قبل از 18 سالگی توسط مادر ایرانی طفل امکان‌پذیر است.

4. شرط عدم سوء پیشینه کیفری حذف شده است و در صورت تقاضای پس از 18 سالگی تنها فقدان مشکل امنیتی شرط اعطای تابعیت قرار داده شده است.

5. در تبصره (2) برای افراد فاقد تابعیت که خود و یکی از والدین آنها در ایران متولد شده، در صورت نبود سوء پیشینه کیفری و مشکل امنیتی، امکان تحصیل تابعیت ایران پس از 18 سالگی ایجاد شده است.هر چند ایراداتی مانند حذف شرط تولد طفل در ایران ؛ اختلال در توازن هویتی جامعه ؛ مبهم بودن تبعات قانون به دلیل عدم امکان تخمین افراد تحت شمول بر قانون 1398 وارد است لکن نکته اصلی در این است که این قانون نیز نسبت به تابعیت تمامی فرزندان حاصل از ازدواج مادران ایرانی و پدران خارجی که در ایران یا سایر کشورها به دنیا آمده اند تعیین تکلیف نموده است و موضوع این قانون نیز دقیقا همان موضوع بند (۵) ماده (۹۷۶) قانون مدنی است و فقط این قانون در خصوص تعیین تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج مادران ایرانی و پدران خارجی مجراست و قوانین سابق امکان اجرا شدن را از دست داده اند.

در نتیجه با توجه به تصویب  قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی در سال 1385 و وجود قانون اصلاح قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی مصوب 1398 ؛ بند (۵) ماده (۹۷۶) قانون مدنی و بند ب ماده (۹۷۷) این قانون منسوخ گردیده و باید حذف شوند.

3. جمع‌بندی

تابعیت یک نوع رابطه سیاسی؛ حقوقی و معنوی است که یک شخص را به یک دولت مشخص پیوند می دهد. در قوانین ما؛ قانون تابعیت مصوب 1308 که بعدها در قانون مدنی (جلد دوم) ادغام گردید قواعد اساسی راجع به تابعیت را معین نموده است و در ماده (۹۷۶) قانون مدنی افرادی که تابعیت ایرانی دارند مشخص شده اند. در بند پنجم این ماده کسانی که در ایران از پدری که تبعه خارجه است به وجود آمده و بلافاصله پس از رسیدن به سن هیجده سال تمام لااقل یک سال دیگر در ایران‌ اقامت کرده باشند؛ ایرانی محسوب می شوند و از تابعیت ایرانی برخوردارند و هم چنین بیان شده است که در غیر شرایط مذکور قبول شدن آن‌ها به تابعیت ایران بر طبق مقرراتی خواهد بود که مطابق قانون برای تحصیل تابعیت ایران مقرر است.لکن با تصویب  قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی در سال 1385 و پس از آن قانون اصلاح قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی در سال 1398 ؛ بند (۵) ماده (۹۷۶) قانون مدنی و بند ب ماده (۹۷۷) این قانون منسوخ گردیده و باید حذف شوند.