Authors
1 .
2 Majles
بیان/شرح مسئله
میراث تاریخی و فرهنگی هر کشور بخشی از هویت ملی و در بسیاری موارد جزئی از میراث مشترک بشریت محسوب میشود. ازاین رو قواعد بینالملل با تدوین اسناد و قواعدی همچون کنوانسیونهای(1954)، (1970) مرتبط با حمایت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه، تلاش کرده است از این آثار در برابر آسیبهای ناشی از جنگ محافظت کند. با این حال در جریان جنگ رمضان و تجاوز نظامی دشمن آمریکایی- صهیونیستی علیه کشور بخشی از آثار و محوطههای تاریخی- فرهنگی کشور که برخی از آنها در فهرست میراث ملی و جهانی ثبت شدهاند، دچار آسیب یا تخریب شدهاند. در این شرایط مسئله اساسی با نظر بر دشواری پیگیری قانونی خسارات وارده بر میراث فرهنگی از جانب کشور ایران، گزارش حاضر با هدف احصاء راهبردهای ملی حمایت از میراث فرهنگی نگاشته شده است.
نقطهنظرات/ یافتههای کلیدی
• بر اساس استعلام صورت گرفته از وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، از مجموع آثار آسیبدیده، ۳۳ اثر بهطور مستقیم در عرصه، ۴۲ اثر در محدوده حریم و ۷۴ اثر بهدلیل پیامدهای ناشی از موج انفجار دچار تخریب شدهاند. همچنین شدت آسیبدیدگی بیش از نیمی از آثار و ابنیه در طول جنگ رمضان، از نوع درجه 6 (شکستگی بازشوها و شیشهها) بوده است.
پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی
در پی تجاوز آشکار نظامی ایالات متحدۀ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه کشورمان، بخشی از میراث فرهنگی، تاریخی و تمدنی کشور که در شمار ارزشمندترین داراییهای فرهنگی ملت ایران و همچنین بخشی از میراث مشترک بشری محسوب میشوند، متحمل خسارات و آسیبهایی شدهاند. این آسیبها در حالی صورت گرفته که قوانین و سازوکارهای بین الملل، بهویژه اسناد و کنوانسیونهای مرتبط با حفاظت از میراث فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه، حفاظت از آثار، ابنیه و محوطههای تاریخی و فرهنگی بهعنوان بخشی از میراث بشریت مورد تأکید قرار داده و هرگونه اقدام نظامی که منجر به آسیب به این آثار شود را مغایر با این تعهدات دانسته است. با این حال در جریان جنایات اخیر برخی از مهمترین و شناختهشدهترین آثار تاریخی و فرهنگی کشور که در فهرست میراث ملی ایران و نیز در مواردی در فهرست میراث جهانی به ثبت رسیدهاند، آسیب دیده یا تخریب شده اند و در برخی موارد مورد تهدید دشمن آمریکایی-صهیونی نسبت به تخریب قرار گرفتهاند (راهآهن جمهوری اسلامی ایران که بهعنوان طولانیترین مسیر ریلی جهان در فهرست جهانی یونسکو ثبت شده است از جمله مصادیق این تهدیدها است). از این رو لازم است در مواجهه با این جنایات، تدابیر لازم در سطح ملی صورت گیرد و اقدامات متناسب با آن انجام شود. در ادامه به برخی از مهم ترین این آثار و ابنیه اشاره شدهاست.
2. وضعیت آثار آسیب دیده در تجاوز نظامی دشمن آمریکایی- صهیونیستی به کشور
وضعیت آثار فرهنگی-تاریخی آسیبدیده به تفکیک استانهای کشور در جدول شماره 1 ارائه شده است. بر اساس این جدول، تا تاریخ 29 فروردین 1405 در مجموع تعداد 156 بنا ( 149 بنای تاریخی- فرهنگی و 7 ساختمان اداری مرتبط با وزارتخانه) در 18 استان دچار آسیب شدهاند، که بیشترین خسارتها به ترتیب در تهران با 77 اثر، اصفهان با 25 اثر و و کردستان و خوزستان هر کدام با 13 اثر اثر ثبت شدهاست[1]. همچنین بر اساس برآوردهای اولیه خسارات وارد شده حدود 75.000 میلیارد ریال( 7.500میلیارد تومان) می باشد.
جدول1. وضعیت آثار فرهنگی-تاریخی آسیبدیده به تفکیک استانهای کشور[1]
|
ردیف(بر اساس بیشترین تعداد اثر آسیب دیده) |
استان |
تعداد آثار آسیب دیده |
|
1 |
تهران |
77 |
|
2 |
اصفهانی |
25 |
|
3 |
خوزستان |
13 |
|
4 |
کردستان |
12 |
|
5 |
لرستان |
7 |
|
6 |
کرمانشاه |
5 |
|
7 |
البرز |
4 |
|
8 |
بوشهر |
2 |
|
9 |
قم |
2 |
|
10 |
فارس |
1 |
|
11 |
همدان |
1 |
|
12 |
زنجان |
1 |
|
13 |
گیلان |
1 |
|
14 |
مازندران |
1 |
|
15 |
آذربایجان شرقی |
1 |
|
16 |
ایلام |
1 |
|
17 |
سیستان و بلوچستان |
1 |
|
18 |
آذربایجان غربی |
1 |
بر اساس استعلام صورتگرفته از وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، از مجموع ۱۴۹ اثر تاریخی-فرهنگی آسیبدیده، ۵ اثر ثبت جهانی، ۵۴ بنا- موزه و مابقی در زمره آثار ثبتملی بودهاند؛ همچنین ۷ بافت تاریخی شهری نیز دچار آسیب جدی شدهاند. از نظر مالکیت، ۴۰ اثر متعلق به وزارت فوق، ۱۷ اثر در اختیار بخش خصوصی و مردمی و ۹۲ اثر تحت مالکیت سایر نهادهاست. بدین ترتیب، حدود ۶۲ درصد از آثار آسیبدیده در تملک سایر دستگاهها و نهادهای کشور قرار دارند.
وضعیت اصابت پرتابههای دشمن به آثار و ابنیه تاریخی در جنگ رمضان در جدول 2 ارائه شده است. بر اساس دادههای این جدول، حدود ۲۲ درصد از اصابتها به عرصه آثار و ابنیه، حدود ۲۸ درصد به حریم آنها، و نزدیک به نیمی از اصابتها نیز بدون برخورد مستقیم به اثر، صرفاً بر اثر موج انفجار به بناها آسیب وارد کردهاند[۱].
جدول2. وضعیت اصابت پرتابههای دشمن در جنگ رمضان به محدوده 149 اثر و بنای آسیبدیده
|
ردیف |
وضعیت اصابت |
تعداد اثر/ موزه |
سهم از کل |
|
1 |
اصابت به عرصه |
33 |
22/14 % |
|
2 |
اصابت به حریم |
42 |
28/18 % |
|
3 |
موج انفجار |
74 |
49/66 % |
مأخذ: نگارنده
براساس استعلام از وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، شدت آسیبهای وارده به آثار و ابنیه تاریخی در جنگ رمضان در ۶ درجه طبقهبندی شده است. در این دستهبندی، «آسیب درجه ۱» به معنای تخریب سازهای اثر، بیشترین میزان آسیب و «آسیب درجه ۶» به معنای شکستگی بازشوها و شیشهها، کمترین میزان آسیب محسوب میشود. جزئیات توزیع آثار آسیبدیده بر اساس این درجات در جدول 3 ارائه شده است.
جدول3. وضعیت شدت آسیبهای وارده به میراث فرهنگی- تاریخی کشور
|
ردیف |
درجه آسیب |
تعداد اثر/ بنا |
سهم از کل |
|
1 |
آسیب درجه 1 |
14 |
9/39 % |
|
2 |
آسیب درجه 2 |
17 |
11/4 % |
|
3 |
آسیب درجه 3 |
30 |
20/13 % |
|
4 |
آسیب درجه 4 |
11 |
7/38 % |
|
5 |
آسیب درجه 5 |
39 |
26/17 % |
|
6 |
آسیب درجه 6 |
38 |
25/5 % |
مأخذ: همان
براساس جدول فوق، 14(نزدیک به 10 درصد از کل آثار آسیبدیده) دچار آسیب درجه 1 شدهاند. همچنین شدت آسیبدیدگی بیش از نیمی از آثار و ابنیه در طول جنگ رمضان، از نوع درجه 6 بوده است. با توجه به اینکه نزدیک نیمی از اصابتها حاصل موج انفجار پرتابههای دشمن بوده، وضعیت شدت آسیب بیانگر آن است که آثار تاریخی فرهنگی کشور بیش از اینکه به طور مستقیم تهدید شده باشند، به طور غیر مستقیم آسیب دیدهاند. ازاینرو وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، لازم است اقدامات لازم برای جلوگیری از تهدیدات غیرمستقیم آثار تاریخی- فرهنگی کشور، را طراحی و اجرایی کند.
از جمله مهم ترین آثاری که دچار آسیب شده است، میتوان به آسیب دیدن بخشهایی از کاخ گلستان، بهعنوان یکی از برجستهترین مجموعههای تاریخی شهر تهران و نمادی از هنر، معماری و تاریخ سیاسی دوره قاجار، که در تاریخ 1334/۸/2 با شماره ۴۱۷ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده و در ادامه نیز در تاریخ ۲۳ ژوئن ۲۰۱۳ در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفته است، اشاره نمود. علاوه بر این، مجموعه فرهنگی-تاریخی سعدآباد، که در تاریخ ۱375/۱۰/۱6 با شماره ۱۸۷۲ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده و از نظر اهمیت تاریخی و زیبایی طراحی و معماری، یکی از مهمترین مجموعههای تاریخی و فرهنگی کشور به شمار میرود، دچار آسیب های شدیدی شده است. همچنین میدان تاریخی نقش جهان در شهر اصفهان، که در تاریخ ۱313/۱۱/۱5 با شماره ثبت ۱۰۲ در فهرست میراث ملی ایران ثبت شده و در تاریخ ۲۶ اکتبر ۱۹۷۹ با شماره ثبت ۱۱۵ در فهرست میراث جهانی یونسکو بهعنوان یکی از برجستهترین میادین تاریخی جهان به ثبت رسیده است، از دیگر آثار ارزشمند فرهنگی کشور است که به دلیل حملات در نقاط مجاور آن، دچار آسیب شده است. همچنین میتوان به بخشی از مجموعۀ ارزشمند باغهای ایرانی، از جمله کاخ چهلستون در شهر اصفهان، که در تاریخ ۱313/۱۱/۱5 با شماره ثبت ۱۰۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده و در قالب مجموعه باغهای ایرانی در تاریخ ۲۷ ژوئن ۲۰۱۱ با شماره ثبت ۱۳۷۲ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است، اشاره نمود. افزون بر اینمحوطۀ پیشاتاریخی درۀ خرمآباد که از مهمترین محوطههای باستانشناسی ایران و جهان بهشمار میرود و بهدلیل اهمیت علمی و تاریخی خود در فهرست میراث ملی ایران و همچنین در فهرست میراث جهانی یونسکو با شماره ثبت ۱۷۱۶ ثبت شده ، نیز از جمله میراث ارزشمندی است که در جریان این تجاوز آشکار آسیب جدی دیده است. موارد فوق تنها بخشی از جنایاتی است که دشمن آمریکایی- صهیونیستی بر خلاف قوانین بین المللی بر مرتکب شده است و نمونهای از 132 اثر تاریخی- فرهنگی دارای ارزش ملی و جهانی ایران هستند که در جریان جنایات دشمن آمریکایی- صهیونیستی علیه میراث فرهنگی و تاریخی ایران، دچار آسیب شدهاند، آثاری که حفاظت از آنها نهتنها مسئولیتی ملی، بلکه تعهدی جهانی در قبال میراث مشترک بشریت به شمار میرود.
در این راستا اهم اقدامات پیشگیرانه و مقابلهای در مواجهه با تخریب میراث فرهنگی از سوی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی را میتوان ذیل مقولاتی از قبیل ارزیابی خسارات، تصویب و ابلاغ شیوهنامه تشکیل واحد واکنش سریع پسابحران، صدور ۱۷ اعلامیه جهت ارتقاء حفاظت از ابنیه تاریخی و موزهها، نصب نشان سپر آبی بر آثار تاریخی و موزهها و همچنین پایش و اعلام وضعیت مستمر آثار و موزههای آسیبدیده ساماندهی کرد.
صورت بندی ۵ مکاتبه با یونسکو، آچا و وزرای فرهنگ عضو مجمع تمدنهای باستانی و سازمان جهانی گردشگری در خصوص آسیب به کاخ گلستان،آثار ثبت جهانی آسیبدیده، آثار ملی آسیبدیده در ایران، دفتر منطقهای یونسکو و راهآهن را نیز میتوان از اهم اقدامات فراملی (اعم از حمایتی، مقابلهای و بازدارندگی) صورت گرفته توسط وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در مواجهه با تخریب میراث فرهنگی در جریان جنگ رمضان بهشمار آورد. همچنین وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به ارسال پرونده ۲۳ اثر ثبت جهانی و موزه و درخواست اعمال حفاظت پیشگیرانه از آنها به یونسکو پرداخته و جهت ثبت شکایت بینالملل از طرف متجاوز توسط معاونت حقوقی ریاست جمهوری از این معاونت درخواست رسمی کرده است. علاوه بر این وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی جهت تأیید کمک اولیه ۶۰ هزار دلاری یونسکو از آثار آسیبدیده، به ارزیابی اضطرای، اقدامات حفاظتی و تثبیت برای اموال فرهنگی آسیبدیده و نظارت بر اماکن طبیعی تعیین شده توسط یونسکو پرداخته است.
علاوهبر اقدامات حفاظتی و مقابلهای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی وزارت امور خارجه در راستای اطلاعرسانی بینالمللی درخصوص آسیبهای وارده به میراث فرهنگی ایران به تهیه گزارش ۱۰۰ صفحهای دوزبانه با تأکید بر مصادیق نقض معاهدات و گزارشهای فنی آسیبهای وارده و همچنین ارائه گزارش آثار منفی ناشی از جنایات دشمن آمریکایی- صهیونی در حمله به مخازن نفتی ایران (در حوزههای زیست محیطی، امنیت غذایی ومیراث فرهنگی) به نمایندگان خارجی پرداخته است. انعقاد جلسات مشترک با نمایندگیهای وزارت امور خارجه جهت اعلام وضعیت موجود در حوزه میراث فرهنگی، اعلام موضع و ارائه گزارش کمیتههای ملی ایکوم و ایکوموس به نهادهای فراملی مربوطه را نیز میتوان از دیگر اقدامات وزارت امور خارجه بهشمار آورد. در مقابل نهادهای فراملی از قبیل ایکوم، ایکوموس و کمیته سپر آبی با صدور بیانیه نگرانی خود از تخریب میراث فرهنگی در جریان حملات مسلحانه را ابراز کرده اند[۱].
تخریب نمودن، آسیب رساندن یا نابودی میراث تاریخی- فرهنگی در جریان مخاصمات مسلحانه در حقوق بینالملل، رفتاری مغایر با این حقوق به شمار میآید. از این رو مجموعهای از قواعد الزامآور قراردادی و عرفی برای پیشگیری از آن و نیز پیگیری مسئولیت مرتکبان پیشبینی شده است. این چارچوب حقوقی را میتوان ذیل چهار حوزه اصلی شامل حقوق مخاصمات مسلحانه، ترتیبات بینالمللی حفاظت از میراث فرهنگی، قواعد مسئولیتآور بینالمللی دولتها و سازوکارهای مسئولیت کیفری بینالمللی ارزیابی کرد.
الف) حقوق مخاصمات مسلحانه: در حوزۀ حقوق مخاصمات مسلحانه، میتوان ازکنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه درباره حمایت از اموال فرهنگی در صورت بروز مخاصمه مسلحانه بهمثابۀ مهمترین سند تخصصی نام برد. این کنوانسیون دولتها را متعهد میسازد از حمله، تخریب یا استفاده نظامی از اموال فرهنگی خودداری کنند و در سرزمینهای اشغالی نیز از این اموال حفاظت نمایند. همچنین این سند هرگونه سرقت، غارت یا انتقال غیرقانونی اموال فرهنگی را غیرمجاز میشمارد. در تکمیل این چارچوب، ماده ۵۳ پروتکل الحاقی اول ۱۹۷۷ به کنوانسیونهای ژنو نیز حمله به ابنیۀ تاریخی، آثار هنری و اماکن مذهبی را که میراث فرهنگی یا معنوی ملتها محسوب میشوند، ممنوع اعلام کرده است. افزون بر موارد مذکور، شیوهنامۀ دوم ۱۹۹۹ کنوانسیون لاهه با پیشبینی مفهوم نقضهای جدی حقوق بشری و ایجاد تعهد برای جرمانگاری داخلی، امکان پیگرد کیفری عاملان تخریب عمدی میراث فرهنگی را تقویت کرده است. بخش مهمی از این قواعد امروزه در زمره حقوق عرفی بینالملل نیز تلقی میشود و از این رو حتی در مواردی که دولت متخاصم عضو برخی از اسناد مذکور نباشد، همچنان از قابلیت استناد برخوردار اند[2] و [3].
ب) قواعد فراملی حوزه میراث فرهنگی: پیرامون قوانین بین المللی مرتبط با حفظ میراث فرهنگی، چندین معاهده مهم مبنای حقوقی اقدامات حمایتی و پیگیریهای بینالمللی را فراهم میسازند. مشخصاً کنوانسیون ۱۹۷۲ حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی که تحت نظارت سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد اجرا میشود، دولتها را نسبت به حفاظت از میراث دارای ارزش برجسته جهانی متعهد میکند. در مواردی که چنین میراثی در جریان مخاصمه مسلحانه دچار آسیب یا نابودی شود، موضوع میتواند در کمیتۀ میراث جهانی مطرح شده و از طریق سازوکارهای این کنوانسیون، توجه و فشار بینالمللی برای پاسخگویی دولت مسئول جلب شود. افزون بر این، کنوانسیون ۱۹۷۰ یونسکو درخصوص منع و جلوگیری از ورود، صدور و انتقال غیرقانونی اموال فرهنگی، مبنای حقوقی شایان توجهی را برای جلوگیری از گردش بینالمللی آثار فرهنگی غارتشده در زمان جنگ فراهم میسازد و امکان مطالبه استرداد این آثار از سایر کشورها را ایجاد میکند[4].
ج) از منظر قواعد مسئولیتآور بینالمللی دولتها: از منظر قواعد مسئولیتآور بینالمللی دولتها، نابودی یا آسیبرسانی به میراث فرهنگی در نتیجۀ عملیات نظامی غیرقانونی یا نقض تعهدات بینالمللی مرتبط با حفاظت از اموال فرهنگی میتواند بهمثابۀ عملی متخلفانه در سطح بینالمللی تلقی شود. بر اساس اصول پذیرفتهشده در حقوق بینالملل درباره مسئولیت دولتها، در چنین شرایطی دولت زیاندیده حق دارد توقف رفتار متخلفانه، تضمین عدم تکرار و جبران کامل خسارات وارده را مطالبه کند. این جبران میتواند به اشکال مختلف از جمله اعادۀ وضع به حال سابق، پرداخت غرامت یا ارائۀ سایر اشکال جبران صورت گیرد. تجاربی نظیر ایجاد کمیسیون غرامت سازمان ملل نشان میدهد که جامعه بینالمللی در موارد خاص میتواند سازوکارهای نهادی ویژهای را برای ارزیابی و جبران خسارات ناشی از تخریب میراث فرهنگی نیز ایجاد کند[5].
د) حقوق کیفری بینالمللی: حقوق کیفری بینالمللی نیز امکان پیگرد افراد مسئول در تخریب عمدی میراث فرهنگی را فراهم میکند. بر اساس مادۀ ۸ اساسنامه رم (دیوان کیفری بینالمللی) حملۀ عامدانه علیه ابنیۀ تاریخی، آثار هنری، اماکن مذهبی یا سایر اماکن فرهنگی که اهداف نظامی بهشمار نمیروند، در زمرۀ جنایات جنگی قرار میگیرد. رویۀ قضایی دیوان کیفری بینالمللی خاصه در پروندۀ مربوط به تخریب آثار تاریخی تیمبوکتو در مالی نشان داده است که تخریب میراث فرهنگی میتواند بهعنوان مبنای متقن تعقیب و محکومیت کیفری افراد مسئول قرار گیرد[6].
بهرغم ظرفیتهای حقوق بینالملل در صیانت از میراث فرهنگی حین مخاصمات مسلحانه استیفای عملی این حقوق با چالشهایی جدی روبهروست. این چالشها در پیگیری جنایات جنگی علیه میراث فرهنگی ایران در جنگ رمضان مضاعف میگردد. چرا که تقابل حقوقی با ایالات متحده، به دلیل نفوذ ساختاری این کشور در مراجع نهادی بینالمللی و سابقه رویههای سوگیرانه این مراجع در قبال ایران، مسیر دادرسی عادلانه و احقاق حق را بهشدت ناهموار میسازد. در ادامه مهمترین این چالشهای حقوقی بررسی میشوند:
الف) اثبات عنصر تعمد در تخریب میراث تاریخی‑فرهنگی: مهمترین مانع حقوقی در انتساب جنایت جنگی ذیل مادۀ ۸ اساسنامه رم اس. زیرا تحقق مسئولیت، مستلزم احراز حملۀ عامدانه به اماکن فرهنگی غیرنظامی است. در مورد ایران، توجیه خسارات بهعنوان پیامد تبعی عملیات نظامی، همراه با فقدان سازوکارهای مستقل ارزیابی، اثبات قصد مجرمانه را دشوار کرده است. در این چارچوب، اتکا به ادلۀ فنی مستقل نظیر تصاویر ماهوارهای، ردیابی تسلیحات و تحلیل الگوی حملات، همراه با استناد به معیار بیمبالاتی افراطی در رویههای فراملی، از مهمترین راهکارهای اثبات مسئولیت محسوب میشود [7].
ب) خسارات غیرمالی به میراث تاریخی‑فرهنگی: به علت ماهیت معنوی، هویتی و تاریخی این آثار بهسختی در قالب معیارهای مالی قابل سنجش است و نبود الگوی پذیرفتهشده بینالمللی موجب میشود مراجع قضایی غالباً تنها به خسارات فیزیکی و هزینههای بازسازی توجه کنند. تجربههایی مانند کمیسیون غرامت سازمان ملل در پرونده کویت نشان میدهد پذیرش خسارات معنوی مستلزم اراده سیاسی و سازوکار نهادی ویژه است. در این راستا، استفاده از مدل ارزیابی ترکیبی شامل خسارات فیزیکی، پیامدهای اقتصادی غیرمستقیم و خسارات فرهنگی‑هویتی، همراه با تدوین پروندههای کارشناسی بر اساس استانداردهای یونسکو و ایکوموس و مستندسازی چندرشتهای، میتواند مبنایی معتبر برای طرح و پذیرش خسارات غیرمالی فراهم کند.
ج) چالشهای ناشی از روابط سیاسی و ساختار تحریم ها: در صورت احراز مسئولیت بینالمللی و صدور حکم به نفع ایران، اجرای آن با چالش جدی مواجه است؛ زیرا حقوق بینالملل فاقد سازوکار اجرایی متمرکز برای تضمین اجرای آراء است. در نتیجه، وصول غرامت به همکاری بیندولتی و فشارهای بینالمللی وابسته است؛ امری که در سایۀ تحریمها و ملاحظات سیاسی با محدودیت جدی روبهروست. هرچند تجربه کشورهایی مانند کویت، بوسنی و اوکراین نشاندهندۀ کارآمدی سازوکارهایی چون صندوقهای جبرانی و استفاده از داراییهای منجمدشده است، اما ملاحظات ژئوپلیتیکی اجرای احکام علیه دولتهای قدرتمند را با تردید جدی مواجه میسازد [8] .
د) اجرای مؤثر سازوکارهای مسئولیت فراملی و طرح دعاوی بینالمللی : این امر مستلزم نظام مستندسازی منسجم و دقیق خسارات است که بتواند زمان، مکان، ماهیت تخریب و مقدار آسیب وارد شده به میراث فرهنگی را با دادههای قابلاتکا ثبت و ارزیابی نماید. در رویههای فراملی قضایی و شبهقضایی، اثبات تخریب، انتساب به طرف متخاصم و برآورد خسارت مستلزم شواهد فنی معتبر شامل گزارشهای میدانی استاندارد، تصاویر ماهوارهای و هوایی، مستندات فتوگرامتری، دادههای ژئومکانی، گزارشهای کارشناسی مرمت و ارزیابیهای تخصصی ارزش فرهنگی آثار است. [9] و [10]. محدودیت دسترسی به اماکن آسیبدیده، نبود چارچوب استاندارد ثبت خسارات جنگی، ضعف زیرساختهای دیجیتال و پراکندگی نهادی، قابلیت اثبات شواهد اولیه را کاهش داده و ارائه مستندات معتبر، انتساب مسئولیت و ارزیابی دقیق خسارات فرهنگی و غیرمادی را دشوار میکند، که مانع پیگیری مؤثر مسئولیت بینالمللی و مطالبه غرامت میشود.
شمار قابل توجهی از میراث تاریخی-فرهنگی کشور ایران در جریان تجاوز نظامی دشمن آمریکایی-صهیونی دچار آسیب شدند. این در حالی است که برمبنای قواعد الزامآور بینالملل همچون اسناد و کنوانسیونهای مرتبط با حفاظت از میراث فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه، هدف قرار دادن این میراث مشترک بشری مغایر با تعهدات فراملی است و در مواردی واجد وصف جنایت جنگی قلمداد میشود. پیشنهادات زیر در راستای کاربست در مجموعه اقدامات مقابلهای در سطح ملی ارائه میشوند:
۱. ایجاد یک تیم تخصصی جهت ثبت و مستندسازی خسارات وارده بر آثار و محوطههای تاریخی با مشارکت متخصصان باستانشناسی، مرمت و حقوق بینالملل میتواند پایه اصلی پیگیریهای حقوقی بعدی باشد. بر این اساس پیشنهاد میشود در راستای مستندسازی دقیق و نظاممند خسارات وارده به آثار و محوطههای تاریخی بر اساس استانداردها و دستورالعملهای تخصصی یونسکو/ ایکوموس تیم تخصصی کارشناسی تحت مدیریت و نظارت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و با مأموریت ثبت تصویری و میدانی خسارات وارده، تهیه گزارشهای کارشناسی، تعیین مختصات جغرافیایی دقیق آثار و گردآوری شواهد فنی و حقوقی قابل استناد در مراجع بینالمللی تشکیل شود.
2. در راستای تقویت ضمانت اجرای تعهدات بینالمللی دولتها در زمین عدم تجاوز به میراث ملی، بر اساس اختیارات مجامع یونسکو برای تصویب دستورالعملهای اجرایی کنوانسیون میراث جهانی و اصل وفاداری دولتها به تعهدات بینالمللی پیشنهاد میشود وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی با همکاری وزارت امور خارجه، کمیسیون ملی یونسکو در جمهوری اسلامی ایران و نمایندگی دائم جمهوری اسلامی ایران نزد یونسکو ابتکار الحاق ماده یا شیوهنامه تکمیلی به دستورالعملهای اجرایی کنوانسیون میراث جهانی یونسکو در خصوص تحدید یا تعلیق همکاریهای فرهنگی بینالمللی با طرف ناقض تعهدات بینالمللی را در قالب قطعنامه، دستورالعمل اجرایی یا چارچوب سیاستی در کنفرانس عمومی یونسکو، هیئت اجرایی و کمیته میراث جهانی آن طرح کند.
3. در راستای تأمین مستندات غیرقابلانکار برای پیگیریهای حقوقی در محاکم بینالمللی، توصیه میشود با تولیگری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و همکاری وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، سازمان پدافند غیرعامل کشور اقدام به ایجاد همتای دیجیتال از تمامی آثار شاخص ثبت ملی و جهانی صورت پذیرد. در این چارچوب ضروری است با بهرهگیری از فناوریهای پیشرفته ، مستندنگاری دقیقی از این آثار انجام شده و دادههای بهدستآمده، بهمنظور مصونیت از خطر تخریبِ زیرساختهای فیزیکی و سایبری داخلی زمان مخاصمات، در قالب بایگانیهای فوقامن و با بهرهگیری از مفهوم سفارت داده در پایگاههای ایمن و چندگانه پشتیبانگیری شوند تا در شرایط بحرانی قابلیت استناد و بهرهبرداری داشته باشند.
4. در راستای تسهیل و تسریع اقدامات حفاظتی و امدادی در شرایط بحران و کاهش مخاطرات ناشی از محدودیتهای دسترسی در زمان مخاصمات، توصیه میشود به تولیت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و با همکاری وزارت راه و شهرسازی، سازمان مدیریت بحران کشور، جمعیت هلالاحمر جمهوری اسلامی ایران و سازمان نقشهبرداری کشور، نسبت به طراحی و تدوین نقشه ملی مسیرهای دسترسی اضطراری به آثار و محوطههای تاریخی با بهرهگیری از سامانههای اطلاعات جغرافیایی اقدام صورت پذیرد. بدیهی است به منظور نیل به اهداف این نقشه شامل تعیین مسیرهای جایگزین ایمن برای دسترسی نیروهای امدادی، مرمتی و کارشناسی به آثار آسیبدیده، شناسایی نقاط پرخطر و نیز پیشبینی مسیرهای لجستیکی مناسب برای انتقال تجهیزات حفاظتی و مرمتی در شرایط بحرانی است.
5. در راستای بهرهگیری ساختاریافته از ظرفیت نیروهای مردمی و مرتفع ساختن محدودیتهای عملیاتی ناشی از عدم امکان حضور آنی یگان حفاظت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در گام طلایی و لحظات اولیه بروز حوادث هوایی علیه اهداف میراث فرهنگی و محدودههای حریم آن و با عنایت به مخاطرات ناشی از بروز حوادث ثانویه و احتمال امحای شواهد فیزیکی و کالبدی، پیشنهاد میشود گروههای امین میراث متشکل از گروههای مردمی با همافزایی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و عملیاتی سازمان بسیج و سازمان مدیریت بحران کشور، جهت ثبت و مستندسازی اضطراری آسیبها تشکیل شود و تمهیدات حقوقی جهت صدور مجوز حضور میدانی این نیروها در نقاط آسیبدیده با مختصات فضایی مقید همگام با سایر نیروهای واکنش سریعِ دارای مجوز (چون اعضای بسیج مردمی حوادث، امدادگران و عوامل پدافند غیرعامل) به قید فوریت فراهم گردد. روشن است که تشکیل چنین گروهی با الزام آموزشهای ویژه جهت عدم درز اطلاعات سیاسی/ نظامی و بستر ملی ایمن ثبت اطلاعات همراه است.