شکل 1 - نمودار روند تغییرات حداکثر توان تولید برق در اوج بار [1و2]

براساس اهداف تعیین شده در قانون برنامه هفتم پیشرفت، حداکثر توان تولید برق در زمان اوج بار در سال پایانی برنامه باید به 87,140 مگاوات و در سال دوم برنامه (1404) به 76,191 مگاوات می‌رسید. این درحالی است که حداکثر توان تولید برق در زمان اوج بار در سال 1404 به 62,751 مگاوات رسیده که با اهداف تعیین شده در برنامه هفتم پیشرفت فاصله قابل‌توجهی دارد. بدین‌ترتیب می‌توان گفت؛ عملکرد وزارت نیرو در افزایش حداکثر توان تولید برق در زمان اوج تقاضا در پایان سال دوم برنامه نسبت به هدف تعیین شده معادل 13.8 درصد تحقق عملکرد داشته است [1و2].

همچنین بر‌اساس قانون برنامه هفتم، ظرفیت اسمی نصب ‌شده نیز در پایان این برنامه باید به 124,485 مگاوات برسد. برای دستیابی به این هدف، براساس هدف‌گذاری انجام گرفته در برش سالیانه برنامه هفتم، باید تا پایان سال 1404، ظرفیت منصوبه به 104،782 مگاوات می‌رسید. اما کل ظرفیت نیروگاهی که از ابتدای برنامه به شبکه برق کشور اضافه شده است، معادل 6,573 مگاوات بوده و این به‌معنای این است که عملکرد قانون برنامه در دو سال اول اجرا معادل 51.3 درصد هدف بوده که این امر می‌تواند منجر به تشدید ناترازی میان تقاضا و تولید برق در سال پیش‌رو و سال‌های آینده شود. جزئیات واحدهای نیروگاهی اضافه شده به شبکه در سال 1404 به‌شرح زیر است:

·   مجموع نیروگاه‌های تجدیدپذیر اضافه شده به شبکه، به ظرفیت 2,572 مگاوات؛

·   واحدهای گازی تولید پراکنده به ظرفیت 202 مگاوات؛

·   5 واحد نیروگاه گازی با مجموع ظرفیت 915 مگاوات؛

·   3 واحد نیروگاه چرخه ترکیبی با مجموع ظرفیت 343 مگاوات.

3. وضعیت مصرف برق در سال 1404

میزان مصرف برق کشور در سال 1404 معادل 346 میلیارد کیلووات ساعت بوده است. در شکل 2 سهم مصرف‌کنندگان مختلف نشان داده شده است. طبق آمار مصرف برق، بخش صنعت به‌عنوان بزرگ‌ترین مصرف‌کننده برق، 35 درصد از کل مصرف برق کشور را به خود اختصاص داده و بخش خانگی با 8/31 درصد در رتبه دوم قرار دارد. همچنین بخش‌های کشاورزی و عمومی در رتبه‌های بعدی مصرف قرار دارند.

شکل 2 - نمودار سهم بخش‌های مختلف مصرف‌کننده برق در سال 1404 [1]

در شکل 3، روند افزایش حداکثر نیاز به مصرف برق در اوج بار از سال‌های 1395 تا 1404 (بر‌اساس عملکرد) و همچنین روند مورد انتظار بر‌اساس برش سالیانه سنجه‌های کمّی برنامه هفتم پیشرفت برای سال‌های 1403 تا 1407 نمایش داده شده است. طبق اهداف برنامه هفتم پیشرفت، نیاز مصرف برق در زمان اوج بار باید تا پایان برنامه به حداکثر 85,508 مگاوات و در پایان سال دوم برنامه باید به حداکثر 76،933 مگاوات می‌رسید، اما نیاز مصرف اوج بار در سال 1404 به 77،497 مگاوات رسیده است که فاصله اندک 564 مگاواتی با هدف برنامه دارد و مطلوب ارزیابی می‌شود. گفتنی است، کاهش ناترازی و تأمین کامل حداکثر نیاز مصرف در زمان اوج بار بدون توجه به سیاست‌های مدیریت مصرف و کنترل تقاضای برق امکان‌پذیر نخواهد بود.

لازم به ذکر است، مقایسه اختلاف حداکثر تولید و تقاضا در زمان اوج بار در سال‌های 1403 و 1404 نشان می‌دهد که ارقام درج شده برای ناترازی برق در سال 1404 نسبت به سال 1403 کاهش یافته، اما بررسی میزان خاموشی اعمال شده به مشترکان در دو سال اخیر نشان می‌دهد که مقدار خاموشی اعمال شده در واقعیت افزایش یافته است. بنابراین به‌نظر می‌رسد، برآورد میزان تقاضای برق در زمان اوج در یکی از این دو سال با واقعیت همخوانی نداشته یا روش محاسبه آن تغییر کرده و نیازمند تدقیق بیشتری است.

شکل 3. نمودار روند تغییرات حداکثر نیاز مصرف برق در اوج بار [1 و2]

4. معرفی شاخص امنیت انرژی

مفهوم امنیت انرژی یکی از موضوعات مهم در مقوله گذار انرژی است که مورد توجه بسیاری از سیاستگذاران جهان قرار گرفته است. مهم‌ترین ابعاد شاخص امنیت انرژی عبارتند از: استقلال از واردات انرژی، ذخیره‌سازی انرژی و تنوع در سبد تولید برق. تنوع در سبد تولید برق که یکی از مهم‌ترین ابعاد امنیت انرژی است در گزارش حاضر مدنظر قرار می‌گیرد.

شاخص برابری شانون- وینر براساس سهم نسبی هر منبع انرژی اولیه در کل تولید برق محاسبه می‌شود و به‌طور مستقیم تحت تأثیر تعداد منابع مورد استفاده و نحوه توزیع سهم آنها قرار دارد. طبق فرمولی که برای محاسبه این شاخص استفاده می‌شود، هرچه تعداد منابع انرژی اولیه بیشتر و سهم هر منبع به‌صورت یکنواخت‌تری توزیع شود، مقدار شاخص افزایش می‌یابد. این شاخص به‌طور هم‌زمان اثر تنوع منابع انرژی و درجه وابستگی سیستم برق به منابع غالب را در یک مقدار عددی خلاصه کرده و تصویری واضح و مشخص از تعادل و پایداری ساختار تولید برق ارائه می‌دهد. محدوده شاخص برابری شانون- وینر در محدوده‌های بسیار ضعیف (0.2-0)، ضعیف (0.4-0.2)، قابل قبول (0.6-0.4)، خوب (0.8-0.6) و عالی (1- 0.8) قابل تقسیم‌بندی است [4].

براساس محاسبات انجام شده، مقدار این شاخص برای سبد تولید برق ایران در سال 1404 معادل 5/38 درصد است که در تقسیم‌بندی ضعیف قرار می‌گیرد. روند تغییرات این شاخص و همچنین سهم هریک از منابع انرژی در آن از سال 1401 الی 1404 به‌شرح شکل زیر است.

شکل 4. نمودار شاخص برابری شانون- وینر ایران از سال 1401 الی 1404

مأخذ: محاسبات نگارنده بر‌اساس داده‌های آمار تفصیلی صنعت برق ایران ویژه مدیریت راهبردی، شرکت مادر‌تخصصی توانیر.

با توجه به روند شاخص تنوع سبد تولید برق (شاخص شانون-وینر) در بازه ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۴، وضعیت امنیت انرژی ایران در این دوره، نزدیک کرانه قابل ‌قبول قرار دارد و تغییرات آن نوسانی اما محدود است. در سال ۱۴۰۱ مقدار شاخص در سطح نسبتاً پایینی قرار دارد که نشان‌دهنده وابستگی بالای تولید برق به منابع غالب، به‌ویژه گاز طبیعی، و سهم محدود سایر منابع است. در سال ۱۴۰۲ تغییر محسوسی مشاهده نمی‌شود و ساختار سبد تولید برق تقریباً پایدار، اما همچنان کم‌تنوع باقی می‌ماند. در سال ۱۴۰۳ افزایش نسبی شاخص قابل مشاهده بوده که بیانگر بهبود جزئی در تنوع سبد تولید است، این بهبود عمدتاً ناشی از افزایش استفاده از فرآورده‌های نفتی به‌دلیل چالش‌های ایجاد شده در تأمین گاز بوده است. بنابراین، این افزایش را نمی‌توان به‌عنوان بهبود مطلوب تلقی کرد، هرچند از منظر امنیت انرژی به‌معنای کاهش وابستگی به یک منبع غالب قابل تفسیر است. با‌این‌حال، این بهبود پایدار نبوده و در سال ۱۴۰۴ کاهش مجدد شاخص مشاهده می‌شود که نشان می‌دهد وابستگی به منابع اصلی (گاز طبیعی) دوباره تشدید شده و سطح تنوع سبد تولید برق همچنان در وضعیت شکننده باقی مانده است.

5. شاخص‌های کلان بخش برق در سال 1404

مهم‌ترین شاخص‌های کلان بخش برق در سال 1404 در جدول 1 ارائه شده و با سال 1403 و اهداف برنامه هفتم مورد مقایسه قرار گرفته است.

جدول 1. وضعیت شاخص‌های کلان بخش برق در سال 1404 [5،2،1]

* برنامه هفتم پیشرفت هدف‌گذاری در این زمینه نداشته است.

6. جمع‌بندی

قانون برنامه هفتم پیشرفت، اهداف متعددی را برای بخش برق کشور تعیین کرده که نظارت بر تحقق این اهداف نیازمند پایش مستمر شاخص‌های کلان این حوزه است. براساس وضعیت شاخص‌های برق در سال 1404 (دومین سال اجرای قانون برنامه هفتم پیشرفت) میزان تحقق اهداف سالیانه برنامه هفتم پیشرفت در برخی شاخص‌ها مانند «سهم معاملات برق در بورس»، «ظرفیت اسمی نیروگاه‎های تجدیدپذیر» و «حداکثر نیاز مصرف برق» عملکرد بسیار قابل قبولی داشته و مطلوب ارزیابی می‌شود. در برخی شاخص‌ها مانند «مجموع تولید برق»، «راندمان نیروگاه‌های حرارتی»، «ظرفیت اسمی نیروگاه‌ها» و همچنین «ظرفیت پست‌های انتقال و توزیع» عملکرد متوسط با درصد تحقق اهداف حدوداً 50‌ درصدی داشته است. اما در سایر شاخص‌ها مانند «مجموع تبادلات برون‌مرزی برق»، «بار تأمین نشده در اوج تقاضا»، «توان تولید هم‌زمان در اوج تقاضا» و «تولید برق نیروگاه‌های تجدیدپذیر»، عملکرد آن مطلوب نبوده است، به‌نحوی‌که درصد تحقق کمتر از 25 درصد داشته‌اند و در صورت ادامه این وضعیت، دستیابی به اهداف مذکور دور از انتظار است. بر این اساس، خلاصه‌ای از مهم‌ترین شاخص‌های بررسی‌ شده در جدول 2 ارائه شده است. به‌صورت کلی عملکرد وزارت نیرو در دستیابی به اهداف برنامه هفتم نشان می‌دهد که در سال دوم برنامه، به‌طور متوسط حدود ۴۱ درصد از اهداف تعیین‌ شده برای این مقطع زمانی محقق شده است، همچنین در مقایسه با اهداف نهایی برنامه در افق پایان دوره، متوسط میزان تحقق تنها حدود ۱۳ درصد بوده است.

جدول 2. خلاصه شاخص‌های کلان بخش برق در سال 1404 [5, 1]