خلاصه مدیریتی

 بیان/شرح مسئله

آشنایی و اطلاع از اخبار و اطلاعات حوزه قانونگذاری مجلس شورای اسلامی شامل گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس، کمیسیون‌ها، نطق‌های نمایندگان و اقدام‌های نظارتی مجلس (نظیر استیضاح، تحقیق و تفحص) می‌تواند تأثیر به‌سزایی در آگاه کردن افراد جامعه و تغییرهای اجتماعی در راستای اجرای موفق قوانین داشته باشد؛ بنابراین، نحوه انتشار این اخبار با لحاظ کردن مشخصات و مؤلفه‌های مختص به هر جامعه در حوزه‌هایی همچون فرهنگ، اقتصاد و سیاست، به‌نحوی‌که بیشترین نفوذ و اثر را در پی داشته باشد، مسئله مهمی است که باید به آن پرداخته شود.

تمرکز این گزارش بر نحوه انتشار اخبار و اطلاعات منتشر شده در حوزه قانونگذاری است و تلاش می‌کند با معرفی مؤلفه‌ها و متغیرهای مؤثر بر انتشار اخبار، چارچوب‌های مختلف یک مدل ارتباطی را بررسی کند. شناخت چارچوب‌های انتقال پیام از منبع به مقصد، سبب برآوردهای دقیق‌تر از نحوه انتشار اطلاعات در سطح جامعه شده و فعالان عرصه قانونگذاری با کمک همین برآوردها، می‌توانند آشنایی بیشتری از قوانین را برای مخاطبان‌شان ایجاد کنند و سطح اعتماد و قانون‌مداری جامعه را افزایش دهند. درنهایت این گزارش به ارائه چارچوبی برای شبیه‌سازی و بررسی انتشار اطلاعات در جامعه، می‌پردازد. در گزارش‌های بعدی تلاش می‌شود با استفاده از این چارچوب، انتشار اخبار و اطلاعات در جامعه، شبیه‌سازی شده و پس از اعتبارسنجی، سناریوهای مختلف انتقال پیام بررسی شوند.

نقطه‌نظرها/ یافته‌های کلیدی

نقش فعالان حوزه رسانه‌ای در انتشار صحیح اخبار مجلس شورای اسلامی و جلوگیری از سوءبرداشت و شایعات مرتبط با آن بسیار پررنگ است. مدلسازی نحوه انتشار اخبار و اطلاعات یا حتی شایعات، امکان پیش‌بینی نحوه انتشار اطلاعات را فراهم می‌کند تا به ایشان در تصمیم‌سازی‌ها و خط‌مشی‌گذاری‌های کاراتر و شواهدمحور در انتشار اخبار مورد نظر یاری رساند. به‌نحوی‌که آنان بتوانند با دستکاری متغیرهای اثرگذار، تصمیم‌های خود برای انتقال اخبار و اطلاعات را پیش از اجرا ارزیابی کرده و خط‌مشی‌های اثربخش‌تری برای رسانش اخبار به جامعه هدف طراحی کنند.

یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد که الگوهای رفتاری جامعه در انتقال یا ممانعت از انتشار پیام، نحوه شکل‌گیری جریان ارتباطی، تأثیرگذاری و تأثیرپذیری جامعه از یک موضوع خاص، تحت تأثیر متغیرها و پارامترهای جمعیت‌شناختی، روان‌شناختی، شبکه اجتماعی افراد، ساختار پیام و سکوی پیام‌رسانی قرار دارد و مدل‌های کمی برای پیش‌بینی رفتار انتشار پیام در جامعه توسعه داده شده است. از میان مدل‌های توسعه داده شده، مدل‌های اپیدمی ‌پایه (همه‌گیری)، آبشاری و آستانه، دارای پژوهش‌های فراوانی بوده که نشان از اهمیت این مدل‌ها در تحلیل انتشار اطلاعات دارند. این مدل‌ها با در نظر گرفتن بافتار اجتماعی نظیر ساختار شبکه، نوع مدل انتشار، معیارهای مرکزیت و معیارهای ارزیابی، نتایج دقیق‌تری را به همراه خواهد داشت.

با بررسی مدل‌ها و روش‌های انتشار اطلاعات، چارچوبی نظری طراحی شد. این چارچوب، به افراد منتشرکننده پیام کمک می‌کند تا دیدگاهی سیستمی به عوامل تأثیرگذار بر انتقال پیام در سطح جامعه داشته باشند. این نوع درک از انتشار پیام، کارشناسان را قادر می‌سازد نحوه انتشار پیام را پیش‌بینی کرده، هزینه‌های انتشار پیام را تا حد امکان کاهش داده و در سطح گسترده‌تری پیام خود را منتشر کنند. همچنین می‌توان حساسیت جامعه به یک موضوع خاص را سنجید و شکل‌گیری جنبش‌ها را پیش‌بینی کرد.

پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی

شبکه ارتباطات مختص هر جامعه، باعث نشر اخبار و اطلاعات به شیوه منحصربه‌فرد در آن جامعه می‌شود. این تفاوت عملکرد به عوامل و پارامترهای مختلفی بستگی دارد که می‌توان آنها را به ساختارهای ارتباطی جامعه، متغیرهای مؤثر بر فرستنده پیام، محتوای پیام، گیرنده پیام و زمینه انتقال پیام دسته‌بندی کرد که هر کدام نیازمند توجه خاصی در قانونگذاری و نظارت است.

•          از مهم‌ترین متغیرهای مؤثر بر منبع (فرستنده) پیام، اعتبار فرد منتشرکننده و رسمی یا غیررسمی بودن آن است. بنابراین افراد دارای مسئولیت دولتی و اجرایی، خبرگزاری‌های رسمی یا حتی اینفلوئنسرها، در انتشار اطلاعات، نقش مهمی ایفا می‌کنند. در این راستا توصیه می‌شود:

-       مسئولیت‌پذیری افراد و آشنایی با جرایم انتشار شایعه،

-       پیگیری و مواجهه با منتشرکنندگان شایعه ازسوی نهادهای حاکمیتی از طریق ظرفیت‌های اشاره‌شده در قانون جرایم رایانه‌ای و الزام‌های پیشگیری و مقابله با نشر اطلاعات، اخبار و محتوای خبری خلاف واقع در فضای مجازی.

•        از مهم‌ترین متغیرهای مؤثر بر محتوای پیام، می‌توان به قالب‌های ارائه، سبک‌های بیان و نشانه‌های روان‌شناختی اشاره کرد. هرگاه پیام منتشر شده دارای روایت و داستان مناسبی باشد، به‌ویژه حاوی عکس یا فیلم مرتبط و بتواند بر احساسات شخصی افراد تأثیر گذارد، سرعت انتشار خبر افزایش خواهد یافت. بنابراین راهکارهای زیر توصیه می‌شود:

-       ایجاد و طراحی سازوکارهایی برای قالب‌بندی اثربخش محتوا در حوزه تقنین،

-      شناسایی ذائقه‌های خبری از طریق ابزارهای فناورانه،

-       استفاده از قالب‌های به‌روز برای داستان‌پردازی‌ها و روایت‌گری‌ها،

-       سفارشی تهیه کردن اخبار متناسب با گروه‌های هدف.

•        عوامل مرتبط با گیرنده پیام به‌دلیل کنترل‌پذیری محدود، مدیریت فضای رسانه‌ای را دشوار می‌سازند. بنابراین شناخت ویژگی‌های فردی و فرهنگی جامعه، مستلزم بهره‌گیری از یافته‌های به‌روز علمی در حوزه‌های جامعه‌شناسی و روان‌شناسی است. پیشنهادهای زیر می‌تواند به قانون‌مداری و مشارکت هرچه بیشتر شهروندان بیانجامد:

-       در زمینه شناخت ویژگی‌های افراد و فرهنگ جامعه، انجام پژوهش‌های تکمیلی و استفاده از روش‌های نوین تحقیق مانند داده‌کاوی، تحلیل شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی ضرورت دارد،

-       تلاش برای ارتقای سواد رسانه‌ای و سطح آگاهی افراد جامعه برای مواجهه با اطلاعات.

•         زمینه انتقال پیام نقش مهمی در میزان اثرگذاری محتوا دارد، به‌گونه‌ای که یک پیام مشابه در بسترهای مختلف می‌تواند نتایج متفاوتی ایجاد کند. در این راستا:

-       رصد محتوای منتشر شده در سکوهای خارجی تنها توسط شرکت و کشور تولیدکننده آن ممکن است و حکمرانی بر آن داده‌ها را مقدور می‌سازد. سابقه نشان می‌دهد که در برخی شرایط حساس، امکان استفاده از امکانات پیمایش و تحلیل برای کشور وجود نداشته یا با مشکل مواجه شده است. بنابراین تشویق استفاده از بسترهای داخلی و پیگیری چگونگی پیشرفت مصوبه توسعه فضای مجازی سالم، مفید و ایمن، مفید خواهد بود. به‌خصوص آنکه در این سکوها، امکان رصد و پیمایش اخبار و منتشرکنندگان شایعات در داخل کشور وجود خواهد داشت.

-      فراگیری پیام‌رسان‌های داخلی و ساماندهی پیام‌رسان‌های خارجی، از زیرساخت‌های مؤثر بر زمینه انتقال پیام است. پیگیری حسن اجرای سیاست‌ها و اقدام‌های ساماندهی پیام‌رسان‌های اجتماعی نیز اهمیت دارد.

1. مقدمه

انتشار اخبار و اطلاعات با کمک ارتباطات ممکن می‌شود. ارتباطات میان افراد جامعه، در بسترهای فضای فیزیکی یا در بسترهای فضای سایبر (اینترنتی) به‌وقوع می‌پیوندد که به هر دو نوع آن ارتباطات اجتماعی گفته می‌شود. این ارتباطات صرفاً حاوی یک نوع پیام نبوده و انواع پیام‌ها می‌تواند از طریق بسترهای ارتباطاتی، میان افراد منتقل شود. بدیهی است با گسترش فضای سایبر و ظهور رسانه‌های اجتماعی، علاوه‌بر سرعت بالای انتقال پیام، به‌دلیل آنکه افراد نیازی به تماس حضوری و حتی آشنایی با یکدیگر برای انتقال اطلاعات ندارند، مجموعه ارتباطات اجتماعی افراد در حال افزایش است [1]. امکانات تعاملی، تولید و انتشار محتوا توسط کاربران، تشکیل گروه‌های دوستانه، ویژگی‌های چندرسانه‌ای و همچنین سطح گسترده ارتباطات میان فردی از مهم‌ترین ویژگی‌های شبکه‌های اجتماعی مجازی در امر تولید و انتشار اطلاعات است [2].

ازسوی دیگر، در کنار انتشار اطلاعات صحیح، پدیده شایعه، ترویج خبری ساختگی بر پایه بزرگ‌‌نمایی، رعب‌آفرینی یا تحریف است که در بیان آن جنبه کم‌رنگی از حقیقت یا تفسیری خلاف واقع از خبری صحیح گنجانده شده است. این پدیده علاوه‌بر آسیب‌های روانی فردی و اجتماعی [3]، به‌عنوان یکی از ابزارهای مؤثر در عملیات روانی در زمان ناآرامی‌ها و انقلاب‌ها دانسته می‌شود و غالباً هدف از پخش آن، تأثیر نهادن بر افکار عمومی، ملی، جهانی و به نوعی دستیابی به اهداف سیاسی، نظامی یا اقتصادی در قلمرو یک کشور یا جهان است [4]. به‌طور مثال شایعات انتخاباتی با اهدافی نظیر تبلیغات سیاسی، ایجاد ناآرامی در فضای انتخابات، سرگرمی، تولید نفاق بین اعضای جامعه، مخدوش کردن اصل انتخابات، کاهش انگیزه‌های افراد جهت شرکت در انتخابات، تخریب نامزدهای رقیب و احزاب مخالف و خدشه دار کردن دمکراسی واقعی در فرایند اجرای آن منتشر می‌شود [2].

برای رویارویی با پدیده شایعه، راهکارهایی به لحاظ پیشگیری آن همچون: ابهام‍زدایی، ارجاع خبر به اهل تشخیص، تحقیق و بررسی اخبار و کنترل زبان و راهکارهایی به لحاظ مقابله با آن مانند: تکذیب شایعه، مجازات شایعه‍سازان و بازسازی فرد یا گروه آسیب‍دیده، پیشنهاد شده است [3]. به‌صورت خاص نیز برای ارتقای امنیت ملی و مدیریت انتشار شایعات ناشی از بحران‌های سیاسی در شبکه‌های اجتماعی، بی‌انگیزه کردن و خنثی‌سازی به‌عنوان مؤثرترین کنترل‌کننده‌های شایعات سیاسی ارزیابی شده‌اند [5].

در یک شبکه اجتماعی، زمانی که اطلاعات مهمی توسط یک فرد منتشر می‌شود، این اطلاعات به سرعت در سراسر شبکه اجتماعی گسترش می‌یابد. توانایی مدلسازی و پیش‌بینی دقیق و علمی نحوه انتشار اطلاعات مفید خواهد بود، به‌ویژه در مورد اطلاعات بخش عمومی و دولتی که حاکمیت می‌خواهد بداند که اخبار مدنظر خود چگونه در سراسر شبکه منتشر می‌شوند و چگونه می‌تواند برای حداکثرسازی تأثیر انتشار اخبار صحیح یا حداقل‌سازی تأثیر انتشار اخبار نادرست از آنها استفاده نماید. آنچه در این پژوهش (به‌عنوان اولین گزارش از سلسله گزارش‌های انتشار اخبار و گزارش‌های حوزه قانونگذاری در جامعه) به آن پرداخته می‌شود، ارائه چارچوبی برای مدلسازی نحوه انتشار اخبار درست/نادرست در حوزه تقنین است به‌گونه‌ای که تأثیرگذاری اخبار و اطلاعات، مؤثر و قابل پیش‌بینی باشند. در گزارش‌های بعدی با استفاده از نتایج این گزارش تلاش می‌شود همراه با سنجش مؤلفه‌های مؤثر بر نحوه انتشار خبر و وزن‌دهی به آنها، روند گام‌به‌گام (فلوچارت) شبیه‌سازی انتشار خبر تشریح شود و نحوه انتشار خبر و رفتار جامعه نسبت به گسترش آن در سناریوهای مختلف تحلیل شود تا بر اساس آن بتوان توصیه‌های سیاستی کاربردی‌تری ارائه نمود. از آنجاکه این گزارش مبنای انجام گزارش‌های بعدی در این زمینه می‌باشد، تبیین مطالب تخصصی در آن گریزناپذیر است.

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

در این راستا، شناخت شبکه اجتماعی افراد و نحوه کارکرد آن از اهمیت زیادی برخوردار است. شکل‌های 1 و 2، نمونه‌هایی از ساختار ارتباطی میان افراد جامعه را نشان می‌دهند. جریان اطلاعات از گره‌ها و رأس‌های اصلی شبکه آغاز و به سایر گره‌ها منتقل خواهد شد. به این نوع اتصال بین افراد، شبکه اجتماعی گفته می‌شود که حالت‌های بسیاری دارد و می‌تواند برای یک جامعه و شهر متفاوت از جامعه و شهر دیگر باشد. به‌طوری‌که مطالعات مختلفی روی نوع‌شناسی شبکه‌های اجتماعی انجام شده است که می‌توان به شبکه جهان کوچک، پیوست ترجیهی، شبکه عنکبوتی، تصادفی، گراف و ... اشاره کرد.

شبکه‌ها یا رسانه‌های اجتماعی، ارتباط مجازی میان افراد را شکل می‌دهند و از ابزارهایی هستند که از طریق آنها اطلاعات کسب، پردازش و به اشتراک گذاشته می‌شود. شبکه‌های اجتماعی در شرایط بحران مانند بلایای طبیعی (سیل، طوفان، زلزله) و فجایع انسان‌ساز (تیراندازی، حملات تروریستی) یا در شرایط اضطراری و رویدادهای مهم خبری (انتخابات، مسابقات ورزشی) بسیار مفید هستند [1, 6]. بااین‌حال، رسانه‌های اجتماعی می‌توانند شمشیری دولبه برای اطلاعات سیاسی باشند. آنها می‌توانند مجرای انتشار شایعات نادرست ازطریق جمعیت زیادی از افراد شوند و یا ابزاری مؤثر برای انتشار اطلاعات صحیح و به چالش کشیدن اطلاعات نادرست باشند [7].

سکوهای شبکه‌های اجتماعی داخلی و خارجی نظیر ایتا، بله، اینستاگرام، تلگرام، واتساپ و فیسبوک از این جهت حائز اهمیت هستند که می‌توانند نمایی از ساختارهای ارتباطی جامعه را ارائه کنند. افرادی که از دنبال‌کننده‌های زیادی برای مرور پیام‌های خود برخوردارند (معتمدان/ ریش‌سفیدان/ اینفلوئنسرها)، ممکن است خواسته یا ناخواسته در انتشار یک خبر یا شایعه در فضای فیزیکی یا فضای سایبری جامعه مؤثر باشند. اگر خبر یا شایعه‌ای توسط فردی با اعتبار اجتماعی پایین انتشار یابد، احتمال اعتماد به درستی خبر از چنین فردی پایین است. درحالی‌که اگر همان خبر یا شایعه قرار باشد توسط فردی با درجه اعتبار اجتماعی بالا انتشار یابد، احتمال اعتماد به درستی آن خبر بالاتر رفته و افراد و دیگر گره‌های شبکه اجتماعی، با احتمال بیشتری آن خبر را با سایر افراد مرتبط در میان خواهند گذاشت. در نگاه نخست نباید افرادی که خبری ناموثق را می‌شنوند، خبر ناموثق را ترویج کنند. اما این موضوع صدق نمی‌کند و به‌رغم آنکه شایعات با شواهد پشتیبانی نمی‌شوند اما گسترش می‌یابند. عوامل متعددی در انتشار یک خبر همچون میزان باورپذیری خبر یا شایعه، میزان باورپذیری افراد جامعه، نرخ انتشار شایعه و نوع شبکه اجتماعی نقش خواهند داشت که در ادامه به تفصیل به آنها پرداخته ‌خواهد شد. شناسایی این عوامل و اشراف بر گره‌ها و رأس‌های اصلی شبکه اجتماعی، احتمال موفقیت نشردهندگان خبر را در انتشار اطلاعات بالاتر می‌برد و تصمیم‌گیران حوزه رسانه می‌توانند با پیش‌بینی نحوه پخش اخبار یا شایعات، راهکارهای متناسب برای مواجهه با آن را اتخاذ کنند.

در این زمینه مطالعاتی متعددی نظیر طراحی یک مدل عامل بنیان با استفاده از داده‌های تجربی برای انتشار فوری اخبار در رسانه‌های اجتماعی در موضوع‌های خبری؛ 1. دستگیری اسامه بن لادن، 2. طوفان آیرین، 3. طوفان سندی و 4. انتخابات سال 2012 آمریکا [1] یا مدلسازی مبتنی‌بر عامل برای انتشار شایعه [8] صورت پذیرفته است. این مطالعات با ایجاد درک بیشتر از واکنش‌های افراد به اخبار و نحوه انتشار اطلاعات در سراسر جمعیت و یافتن بینش از سرعت انتشار اطلاعات می‌توانند به تصمیم‌گیران حوزه رسانه و هر ذی‌نفعی که علاقه‌مند به پاسخ‌گویی به یک وضعیت خبری است کمک کنند تا با تشخیص عناصر مهم اطلاع‌رسانی، به‌صورت بهینه عمل کنند و با رسانه‌های اجتماعی تعاملی بهتر داشته باشند.

با این وجود، چارچوبی شفاف برای نحوه مدلسازی انتشار اخبار و اطلاعات وجود ندارد. طراحی چارچوب از آن جهت اهمیت دارد که می‌توان از آن به‌عنوان بستر برای شبیه‌سازی، سناریوپردازی و پیش‌بینی نحوه انتشار اخبار و اطلاعات در حوزه تقنین استفاده کرد. این پژوهش می‌کوشد با بررسی مقالات و مطالعات داخلی و خارجی در حوزه انتشار اخبار و روش‌های تحلیلی و مدل‌های مربوط به آن، به طراحی چارچوبی نظری بپردازد که قابل اتکا در مطالعات آتی باشد. همچنین سعی بر آن خواهد داشت تا متغیرها و مؤلفه‌های مهم و اثرگذار در انتشار اخبار را در قالب این چارچوب بررسی و دسته‌بندی کند.

۲. پیشینه

1ـ۲. سوابق مطالعاتی در مرکز

مطالعات انگشت‌شماری در مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی به‌صورت مستقیم به موضوع انتشار اطلاعات یا شایعه پرداخته شده است. در این رابطه می‌توان به گزارش «تئوری‌های تبلیغات انتخاباتی- فصلی درباره شایعه» [9] و گزارش «تئوری‌های تبلیغات انتخاباتی- روان‌شناسی شایعه» [10]، که به انواع مختلف شایعه و انگیزه‌های متفاوت انتشار آن پرداخته‌اند، اشاره کرد. در گزارشی با عنوان «کاربست داستان‌پردازی در خط‌مشی‌گذاری و قانون‌گذاری: پیشنهادهایی برای ارتقای کارکردهای تعاملی و ارتباطی مجلس شورای اسلامی ایران» [11] داستان‌پردازی‌های پارلمانی به‌عنوان رویکردی که می‌تواند ارتباط با عموم مردم را بهبود بخشد مورد توجه قرار گرفته است که از طریق آن می‌توان نقش تعاملی مجلس با آحاد مردم را افزایش داد و به ساخت روایت‌های مطلوب‌تر و جذاب‌تر از مجلس و انتقال اخبار و گزارشات آن کمک کرد.

در گزارش‌های دیگری نیز نظیر «بررسی لایحه برنامه هفتم توسعه (6): حوزه رسانه و فضای مجازی و ارائه احکام پیشنهادی» [12]، به موضوع‌هایی نظیر کاهش مرجعیت رسانه‌های رسمی و کاهش اعتماد به منابع خبری رسمی، اشاره‌شده که در این ارتباط مواردی نظیر «استقرار نظام صحت‌سنجی اخبار در فضای مجازی»، «ایجاد نظام رتبه‌بندی رسانه‌های فضای مجازی براساس انتشار اخبار صحیح و مقابله با اطلاعات و اخبار خلاف واقع»، «استقرار نظام سالم‌سازی و رتبه‌بندی محتوا در همه سکوهای محتوایی» و پیگیری مصوبه شورای‌عالی فضای مجازی درباره «استقرار فضای مجازی سالم، مفید و ایمن» اقدام‌هایی راهگشا معرفی شده‌اند.

در انتشار اطلاعات، مطالعات متعددی انجام شده شده است که می‌توان از نتایج آن در فضای سیاسی و انتشار اخبار حوزه قانونگذاری بهره جست. در ادامه به چند نمونه اشاره می‌شود. نتایج پژوهش «شایعه‌سازی هدفمند و شهرت شخصی؛ آزمون نقش میانجی شبکه‌سازی سیاسی و تعدیل‌گر جاه‌طلبی منفی» نشان داد شایعه‌سازی هدفمند بر شهرت شخصی و شبکه‌سازی سیاسی تأثیر معنادار و مثبت دارد. شبکه‌سازی سیاسی اثر معنادار و مثبتی بر شهرت شخصی می‌گذارد و شایعه‌سازی هدفمند از طریق شبکه‌سازی سیاسی بر شهرت شخصی اثر غیرمستقیم و مثبت دارد و جاه‌طلبی منفی اثر شایعه‌سازی هدفمند بر شهرت شخصی را افزایش می‌دهد. این تحقیق، ضمن معرفی استراتژی شایعه‌سازی هدفمند در سپهر دانش مدیریت رفتار سازمانی، به مدیران وزارت کشور نسبت به این ترفند سیاسی در جهت‌ ساخت شهرت شخصی پیش‌برنده و توسعه شبکه‌های سیاسی پیرامون هشدار می‌دهد [13].

براساس‌ یافته‌های‌‌ مقاله دیگری اکثریت مطلق (87.36 درصد جامعه‌ نمونه)‌ معتقد هستند که عملیات روانی دشمنان در مدیریت رسانه تأثیرگذار بوده و قرآن ‌کریم راهکارهای متقن و مناسبی برای مقابله با آن ارائه کرده است. بنابراین نیازمند اقدام‌هایی از قبیل بصیرت‌افزایی، ارتقای علم و دانش، تشخیص اعتقادات رسانه‌ها، اتخاذ سیاست‌های جذب مخاطب و به‌کارگیری مناسب قلم و کلمه برای مقابله با اقدام‌های رسانه‌ای دشمن احساس می‌شود [14].

در ارتباط با شناسایی مضامین شایعه‌ها و اخبار جعلی در شبکه‌های اجتماعی ایران برای نمونه در حوزه محتوای اینفودمی کرونا پنج مضمون فراگیر شناسایی‌شده که عبارت‌اند از: 1. برتری‌جویی ملی؛ 2. سوگیری رسانه‌ای علیه کشورها؛ 3. کروناهراسی؛ 4. عادی‌انگاری و تزریق امید؛ 5. گفتمان‌های مرتبط با دین و سنت. بیشتر شایعه‌ها و اخبار جعلی (44 درصد کل جامعه نمونه) در دسته «سوگیری رسانه‌ای علیه کشورها» جای می‌گیرند که 72 درصد از محتوای این بخش علیه کشور ایران بوده است. در طبقه‌بندی دیگری به‌لحاظ موضوعی 43/1 درصد شایعه‌ها و اخبار جعلی کرونایی، سیاسی بوده‌اند. این مطالعه نشان داده است که چگونه در موضوع کرونا، رقابت‌های سیاسی با تکیه بر نمادسازی‌ها و معنابخشی‌های کاذب و تولید و توزیع خبر جعلی، به عرصه رسانه‌های اجتماعی کشیده می‌شوند و تولیدکنندگان خبر جعلی به‌صورت تعمدی و توزیع‌کنندگان به‌شکل خواسته یا ناخواسته در این رقابت مشارکت دارند [15].

با توجه به خلأ مطالعاتی و نیاز پژوهشی به سنجش نحوه انتشار اخبار و اطلاعات حوزه قانونگذاری در شبکه‌های اجتماعی، این گزارش می‌کوشد در اولین قدم، چارچوب انتشار اخبار را تبیین کند تا به کمک آن در گزارش‌های بعدی اثربخشی عوامل مؤثر مطرح‌شده در انتشار اخبار و اطلاعات مورد سنجش قرار بگیرد و مدلسازی با در نظر گرفتن مقادیر احصا شده، اجرایی شود و پس از مقایسه و اعتبارسنجی نتایج مدل با داده‌های واقعی، تحلیل حساسیت در سناریوهای مختلف صورت پذیرد.

2ـ۲. سوابق تقنینی به‌همراه آسیب‌شناسی

با توجه ‌به موضوع گزارش حاضر در ارتباط با انتشار اطلاعات، مهم‌ترین قوانین و مصوباتی که به‌نحوی به انتشار اخبار و شایعات و رویکردهای مختلف حاکمیت نسبت به آن، مرتبط می‌باشند عبارت‌اند از: قانون مجازات انتشار و افشای اسناد محرمانه و سری دولتی (مصوبه مجلس شورا در بهمن 1353)، قانون نحوه مجازات اشخاصی که در امور سمعی و بصری فعالیت‌های غیرمجاز می‌کنند (مصوبه مجلس شورا در دی‌ماه 1386) و قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات (مصوبه مجلس شورا در بهمن‌ماه 1387)، قانون جرایم رایانه‌ای (مصوبه مجلس شورا خرداد‌ماه 1388).

مصوبه توسعه فضای مجازی سالم، مفید و ایمن نیز در اواخر سال ۱۳۹۳ در شورای‌عالی فضای مجازی برای ایجاد فضایی در شأن مردم کشور تصویب شد که در این مصوبه به تولید و توزیع محتوا و خدمات سالم، مفید و ایمن و ممانعت از نشر محتوا و خدمات مضر و ناسالم و ناایمن تأکید شده است. سند الزامات پیشگیری و مقابله با نشر اطلاعات، اخبار و محتوای خبری خلاف واقع در فضای مجازی (مصوبه شورای‌عالی فضای مجازی بهمن‌ماه 1399) نیز در واقع فصل‌الخطابی برای اقدام‌های پیشگیرانه، واکنشی و ارتقای سطح مسئولیت‌پذیری و پاسخ‌گویی هماهنگ و به‌هنگام برای مقابله با ناهنجاری‌ها و پیامدهای تولید و نشر اطلاعات، اخبار و محتوای خبری خلاف واقع است که با توجه به توسعه هوش مصنوعی در سال‌های اخیر و به تبع آن افزایش چالش‌های محتواهای تولیدی واقعی از تصنعی، اهمیت این سند را دوچندان می‌کند.

3. عوامل مؤثر بر انتشار اطلاعات و خبرها

با شیوع و افزایش تأثیر اطلاعات نادرست در رسانه‌های اجتماعی، مطالعات متعددی [16-18] ویژگی‌های این اطلاعات درست یا نادرست را بررسی کرده‌اند. بااین‌حال، مطالعات در زمینه عواملی که در گسترش اطلاعات درست/نادرست در رسانه‌های اجتماعی نقش دارند و همچنین راهکارهای مبارزه با این پدیده، اندک هستند [19]. این مطالعات [16-18] الگوهای ارتباطی مختلفی را به‌عنوان چارچوب مطالعات خود قرار داده‌اند. هر الگو دیدگاه منحصربه‌فردی را در مورد فرایند ارتباط ارائه می‌دهد. در این راستا سه دسته کلی از الگوهای ارتباطی، شامل؛ الگو‌های خطی، الگوهای تعاملی و الگو‌های تراکنشی (تبادلی) معرفی می‌شوند:

·        الگوهای خطی ارتباط: الگوی ارتباطی ارسطو، هارولد دوایت لاسول، جورج گربنر، پل لازارسفلد و برلسون (نظریه استحکام)، کلود شانون و وارن ویور، دیوید برلو، وایت (دروازه‌بانان خبر)،

·        الگوهای تعاملی ارتباط: اتیل دسولاپول، ازگود-شرام، بروس وستلی و مالکوم مک لین، مک نلی، ایندیانا، و ویلبر شرام [16, 17].

·        الگوهای تراکنشی (تبادلی) ارتباطات: برن لوند (الگوی راهنما)، حلزونی رقص، بکر، آندروش-استتس بوستروم [18].

الگو‌های ارتباطی، چارچوبی ارائه می‌دهند تا فعالان حوزه رسانه برای نحوه ارسال پیام مؤثر به مخاطب خاص خود، زمینه‌های مورد نیاز را فراهم سازند. به‌عبارت‌دیگر، الگوها، نمایشی سیستماتیک از رویه‌ای است که به درک فرایند ارتباطات انسانی کمک می‌کند. آنها فرایند ارتباط را به‌صورت نمادین و مفهومی به تصویر می‌کشند و به ساده‌سازی فرایند پیچیده ارتباط کمک می‌کنند.

از طرفی، قانونگذاران و سیاستگذاران به‌دنبال توسعه راه‌هایی برای برقراری ارتباط ازسوی سازمان‌ها هستند تا جوامع را برای تغییرهای اجتماعی، توانمند و بسیج کنند. درک چارچوب هر الگو، سبب می‌شود این توسعه اتفاق بیافتد و ارتباطات مؤثرتری میان فرستندگان و دریافت‌کنندگان پیام برقرار شود. این راهکارها معمولاً به‌صورت شبیه‌سازی و مدلسازی الگو و دیدن نتایج هر سیاست، نمایان می‌شود. برای مدلسازی فرایند ارتباطاتی در راستای تحلیل موقعیت انتشار اخبار یا پیشنهاد راهکارها، می‌توان بسته به سیستم مورد مطالعه از اجزای مطرح شده در الگوهای ارتباطی استفاده کرد. با بررسی مطالعات انجام شده در این حوزه به‌طور معمول، اجزای تشکیل‌دهنده فرایند ارتباط شامل موارد زیر است [19]:

• پیام: نشان‌دهنده اطلاعاتی است که فرد از یک منبع دریافت می‌کند.
• منبع یا فرستنده: نشان‌دهنده فردی است که پیامی را به گیرنده ارسال می‌کند.
• مخاطب یا گیرنده: نشان‌دهنده فردی است که پیام را دریافت می‌کند.
• کانال یا زمینه: بسترها و رسانه‌هایی برای انتقال پیام به مخاطبان است که ممکن است شامل مکالمات تلفنی، پیام‌های متنی، ایمیل، ویدئو، رادیو و رسانه‌های اجتماعی باشد.
• نویز: شامل هر عاملی است که بر جریان ارتباط تأثیر می‌گذارد و از دریافت صحیح پیام توسط گیرنده جلوگیری می‌کند.
• رمزگذاری: می‌تواند شامل انتخاب کلمات، سمبل‌ها، نمادها و ترتیب برای ارائه اطلاعات مورد نظر به مخاطب یا گیرنده باشد.
• بازخورد: موضوعی که در ارتباطات، فرستنده می‌تواند به کمک آن از درک پیام خود توسط گیرنده پیام آگاه شود و کیفیت ارتباط خود را ارتقا دهد، مگر آنکه ارتباط خطی باشد

فرایند ارتباطی و اجزای آن با عناصر مختلفی قابل تصویر است. بااین‌حال، با بررسی پژوهش‌های انجام شده، بر چهار عنصر پرکاربرد و اساسی حاضر در اکثر الگوهای ارتباطات اجتماعی یعنی «منبع، (محتوای) پیام، زمینه و گیرنده پیام» تمرکز می‌شود و از توضیح سایر عوامل صرف‌نظر می‌شود.

شکل 3. چهار عنصر اساسی ارتباط [19]

1ـ3. عوامل مرتبط با منبع و باورپذیری آن

تعریف و ارزیابی منبع، زمانی که اطلاعات از طریق رسانه‌های اجتماعی منتقل می‌شود، دشوار است؛ زیرا هر کاربر می‌تواند یک ناشر محتوا باشد. از دیدگاه مخاطب، منبع را می‌توان به‌عنوان کسی که پیام را از او دریافت می‌کند و یا منشأ محتوای اطلاعات [درست/نادرست] است، تعریف کرد [19]. اکثر مطالعات پیشین «اعتبار منبع» یا «قابل اعتماد بودن ارسال‌کنندگان پیام» را به‌عنوان عوامل مؤثر بر اعتقاد کاربران رسانه‌های اجتماعی به محتوای نادرست و احتمال بالقوه اشتراک‌گذاری آن، ذکر می‌کنند. اعتبار منبع از منظر مخاطب، قدرت ارتباطات میان عناصر درون شبکه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بر این اساس، هرچه خبر از افراد، منابع و خبرگزاری‌های موثق‌تر پخش شود و سیر انتشار آن قابل رهگیری‌تر باشد، احتمال باورپذیری آن بالاتر می‌رود. به‌طور مثال هنگامی که یک خبر از طریق «منبع رسمی» یا از یافته‌های یک «دانشمند» یا از اظهارات یک «دیپلمات یا فرد بلندپایه» اعلام می‌شود، احتمال باورپذیری خبر افزایش می‌یابد. بنابراین هرچه اعتماد نسبت به خبرگزاری‌های رسمی افزایش یابد، خبرهایی که غیر از خبرگزاری‌های رسمی پخش شوند، ارزش خبری خود را از دست خواهند داد. به‌طور خاص، به‌نظر می‌رسد انتشار گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس، پذیرش قابل قبول‌تری در جامعه دارد؛ به‌نحوی‌که حتی خبرگزاری‌های رسمی نیز به آن استناد می‌کنند.

شایعاتی که در یک جامعه منتشر می‌شود، می‌توانند شاخصی برای نشان دادن میزان ارضای نیازهای اطلاعاتی مردم توسط سیستم اطلاع‌رسانی رسمی کشور از قبیل رادیو، تلویزیون و روزنامه نیز باشند. کثرت شایعات نشانگر آن است که مردم از منابع رسمی اطلاعات کافی به‌دست نمی‌آورند یا اینکه به سیستم اطلاع‌رسانی رسمی اعتماد ندارند.

یکی دیگر از عوامل مرتبط با منبع، «ابهام در مورد منبع» است که نشان‌دهنده میزان اطلاع انتشاردهنده اطلاعات از منبع یک پیام و قابل اعتماد بودن آن است. اگر پیام دارای اهمیت کافی و ابهام کم (مانند برنده انتخابات ریاست جمهوری) یا اهمیت جزئی با درجه ابهام بالا (مانند تأثیر یک دمنوش گیاهی بر درمان یا جلوگیری از بیماری کرونا) باشد، اطلاعات نادرست گسترش می‌یابند.

«محبوبیت منبع» که با تعداد دنبال‌کنندگان اندازه‌گیری می‌شود نیز می‌تواند بر انتشار محتوای نادرست تأثیر بگذارد. علاوه‌بر این «شباهت و علاقه فردی» نسبت به منبع نیز می‌تواند در گسترش اطلاعات نادرست سهیم باشد. این بدان معناست که افراد غالباً در معرض اطلاعات نادرست از منابعی هستند که با علایق و دیدگاه آنها همسوست. همچنین اطلاعات منابع «شخص ثالث»، مانند نظرات کاربران مردمی، بیشتر از نظرهای خود ذی‌نفعان پذیرفته یا به اشتراک گذاشته می‌شود [19].

2ـ3. عوامل مرتبط با پیام و باورپذیری آن

ویژگی‌های پیام نیز بر نحوه درک و توزیع اطلاعات تأثیرگذار است. ویژگی‌های موضوعی و محتوایی، لغوی، نحوی، بصری، طول پیام، نمادها و علائم متن مانند علامت تعجب، سؤال، تعداد کلمات مثبت و منفی، دارای هشتگ بودن، تعداد پسند شدن، میزان باز نشر، از عواملی است که با تمرکز بر آن، می‌توان تحلیل‌هایی براساس پردازش زبان برای تشخیص درستی خبر یا اطلاعات انجام داد. در یک دید کلی‌تر، برخی از شاخص‌های اصلی مرتبط با «پیام» عبارت‌اند از: قالب‌های ارائه، سبک‌های بیان و نشانه‌های روان‌شناختی [19].

الف) قالب‌های ارائه: قابلیت‌های ماهوی روش‌های انتقال پیام در ارائه اطلاعات تکمیلی و جزئیات، امروزه امکان قرار دادن اطلاعات تکمیلی و جزئیات بیشتری از خبر نظیر عکس و فیلم را فراهم می‌کند که در باورپذیرکردن شایعه مؤثر خواهد بود. این مورد به مسائل زیرساختی روش‌های انتقال پیام باز می‌گردد. در یک طرح تحقیقی مروری با بررسی ۴۵ پژوهش انجام شده، یافته‌ها نشان می‌دهد که محتواهایی که از میزان برانگیختگی بالاتری (مانند ویدئوها) برخوردارند، دو برابر بیشتر از محتواهایی که برانگیختگی کمتری ایجاد می‌کنند، به اشتراک گذاشته شده‌اند [20]. به‌عنوان مثال، «فیلم‌ها، تصاویر یا عناصر گرافیکی» برای جلب توجه خوانندگان و ترغیب آنها در به اشتراک‌گذاری اطلاعات نادرست مؤثر هستند. بااین‌حال، تأثیر محتوای بصری زمانی که عوامل دیگر مانند «اعتبار منبع» و «مکرراً در معرض یک پیام قرار گرفتن» در نظر گرفته شوند، ممکن است کاهش یابد و یا حتی از بین برود. به‌علاوه، در رسانه‌های اجتماعی که امروزه بسیار متداول شده است، وجود «عناصر تعاملی» مانند URL‌ها، اشاره‌ها و هشتگ‌ها ممکن است در به اشتراک‌گذاری فراگیر اطلاعات درست یا نادرست کمک‌کننده باشد [19].

ب) سبک‌های بیان: «داستان‌سرایی» احتمالاً روان بودن متن را افزایش داده و در گسترش اطلاعات نادرست مؤثر است. مطالعات نشان دادند که برای مردم، شناسایی مطالب کذب در «روایت‌ها» دشوار است و آنها معمولاً مطالبی که در قالب روایت بیان می‌شود، به سادگی می‌پذیرند به این دلیل که روایت‌ها و داستان‌سرایی‌ها می‌توانند فرایندهای عقلانی و عاطفی را درخوانندگان فعال کنند، فهم آنها، آسان‌تر است و هنگامی که این داستان‌ها در ساختار دانشی فعلی خوانندگان جای می‌گیرند، اصلاح آنها می‌تواند بسیار دشوار باشد. متأسفانه جملات یا «شواهد واقعی» نیز برای افزایش قدرت استدلال‌ها و اعتبار محتوای اطلاعات نادرست مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند. هرچه «اعتبار درک ‌شده» از اطلاعات نادرست بیشتر باشد، تمایل کاربران رسانه‌های اجتماعی برای ارسال پیام نادرست افزایش می‌یابد. بنابراین روایت پیام، مهمترین عامل مرتبط با پیام است. یک پیام واحد می‌تواند با روایت‌های مختلف منتقل گردد در حالیکه در هر روایت، با اثرگذاری و نحوه انتشاری متفاوت از روایت دیگر (از همان پیام) در جامعه مواجه شود. به‌علاوه، برای افزایش روان بودن پیام و عمیق‌تر کردن آن در حافظه مخاطب، «تکرار محتوا» می‌تواند بر صحت و دقت درک‌شده از اطلاعات نادرست و فراگیر شدن آن در رسانه‌های اجتماعی مؤثر باشد [19].

ج) نشانه‌های روان‌شناختی: اغلب «زبان عاطفی» و «توسل به واکنش‌های احساسی» برای بیان اطلاعات نادرست استفاده می‌شوند و به فراگیری این اطلاعات کمک می‌کنند. برخی از پست‌های حاوی اطلاعات نادرست، باعث وحشت می‌‌شوند در حالی که برخی دیگر امیدبخش هستند. «اطلاعات نادرست ترس‌آور» بیشتر از اطلاعات نادرست امیدبخش، مورد قبول واقع شده و به اشتراک گذاشته می‌شوند. به‌علاوه، کاربران رسانه‌های اجتماعی تمایل بیشتری به دریافت محتوایی دارند که هویت یا باورهای قبلی آنها را بدون توجه به مبنای واقعی پیام، تأیید می‌کند. اگر پیام حاوی اطلاعات نادرست در رسانه‌های اجتماعی «حس مشارکت و درگیری فردی» را در فرد ایجاد کند، احتمال اشتراک‌گذاری آن را افزایش می‌دهد. همچنین «محتوای جالب، چشم‌نواز یا بحث‌برانگیز و جنجالی» می‌تواند به افزایش گسترش اطلاعات نادرست کمک کند [19].

3ـ3. عوامل مرتبط با گیرنده پیام و باورمندی فرد

افراد یک جامعه در انتشار اطلاعات نقش دارند. برخی از افراد ممکن است بیشتر از دیگران در برابر اطلاعات نادرست آسیب‌پذیر باشند. افراد از نظر باورپذیری و سپس انتشار آن، با یکدیگر نیز متفاوتند. مهم‌ترین عواملی که سبب می‌شود از دیدگاه فردی باورپذیری سایر افراد جامعه را تحت ‌تأثیر قرار دهد، عبارت‌اند از: ویژگی‌های جمعیت‌شناختی، شخصیتی، جهان‌بینی، انگیزه‌ها، شناخت و ادراک و وضعیت عاطفی و احساسی [19].

ویژگی‌های جمعیت‌شناختی: افراد با خصوصیات متفاوت مانند سطح تحصیلات، سن، جنسیت، طبقه اجتماعی، موقعیت جغرافیایی و عادات استفاده از رسانه، به اطلاعات نادرست پاسخ متفاوتی می‌دهند. ویژگی‌های جمعیت‌شناختی زیادی در تحلیل افراد جامعه وجود دارند که در اینجا به مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود:

•      سطح تحصیلات: افرادی که دوره تحصیلات کمتری دارند، احتمال بیشتری دارد که اطلاعات نادرست را باور کنند و بپذیرند و آن را در رسانه‌های اجتماعی به اشتراک بگذارند. یک توضیح محتمل این است که افراد با دوره تحصیلات طولانی‌تر به احتمال زیاد دانش و توانایی تشخیص اطلاعات نادرست را دارند. همچنین سطح سواد جامعه بر باورپذیری خبر مؤثر است به‌صورتی‌که با ارتقای سطح سواد رسانه‌ای جامعه، احتمال شناسایی خبرهای سره از ناسره بیشتر خواهد شد.
•      سن: افزایش سن و کسب تجربه‌های زیستی بیشتر در زندگی می‌تواند در باورپذیری اخبار نقش مهمی ایفا کند. برای نمونه افراد زیر 40 سال بیشتر احتمال دارد که اطلاعات نادرست را در صورت همراه بودن با تصویر، به اشتراک بگذارند [19].
•      جنسیت: این عامل گاهاً سبب می‌شود در پذیرش اخبار، سوء‌گیری و ناترازی ذهنی وجود داشته باشد. اینکه چگونه جنسیت بر گسترش اطلاعات نادرست تأثیر می‌گذارد، در ادبیات متناقض بیان شده است. به‌عنوان مثال، برخی از مطالعات نشان دادند که مردان بیشتر به اطلاعات نادرست اعتماد می‌کنند. درحالی‌که برخی تحقیقات نشان دادند که زنان تمایل بیشتری به اعتماد و اشتراک‌گذاری اطلاعات نادرست دارند. در طول بحران‌ها و حوادث، نزدیکی جغرافیایی افراد به بحران با رفتار اشتراک‌‌گذاری اطلاعات نادرست ارتباط منفی دارد. عادات استفاده از رسانه در افراد با رفتارهای اشتراک‌گذاری اطلاعات نادرست مرتبط است. به‌عنوان مثال افرادی که زیاد از رسانه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند، گوشی هوشمند دارند و به فضای برخط اعتماد دارند، احتمال بیشتری دارد که اطلاعات نادرست را باور و منتشر کنند [19].

خلقیات شخصیتی: به ویژگی‌های شخصیتی اشاره دارد که ماندگاری بالایی در افراد دارند. برخی مطالعات به بررسی اثر برون‌گرایی، روان‌رنجوری، وظیفه‌شناسی و ... پرداختند. بااین‌حال، نتایج مطالعات با یکدیگر همسو نیستند [19]. برای نمونه افراد بدبین، شایعات همراه با اضطراب را باور و نقل می‌کنند و افراد خوش‌بین شایعات همراه با امید را باور و نقل می‌کنند. افرادی که در مورد موضوعی مضطرب هستند، آمادگی پذیرش و نقل شایعاتی را دارند که آنها را مضطرب می‌کنند و افراد بی‌هدف، به‌دلیل فرار کردن از یکنواختی و هیجان حاصل از شایعه، آن را باور و نقل می‌کنند. همان‌طور که مشخص است افراد از نظر باورپذیری و به تبع انتشار اخبار، با یکدیگر متفاوتند و روشن است که فرهنگ جامعه نیز با این موضوعات ارتباط تنگاتنگی دارد.

جهان‌بینی: مطالعات نشان دادند که افراد دارای طرز فکر توطئه، احتمالاً اطلاعات نادرست را بیشتر باور کرده و ارسال می‌کنند در حالی که اعتقادات مذهبی تأثیری منفی بر گسترش اطلاعات نادرست دارد. همچنین مطالعات متعددی نشان دادند که افراد دارای ایدئولوژی سیاسی محافظه‌کار بیشتر از افراد با ایدئولوژی لیبرال، اطلاعات نادرست را می‌پذیرند و منتشر می‌کنند. البته فردی که در سطح بالایی از وظیفه‌شناسی قرار دارد، تفاوتی ندارد که لیبرال باشد یا محافظه‌کار چرا که از به اشتراک‌گذاری اطلاعات نادرست صرف‌نظر خواهد کرد [19].

انگیزه‌ها: طیف وسیعی از انگیزه‌های روان‌شناختی افراد را به سمت و سوی انتشار اطلاعات درست/ نادرست سوق می‌دهد؛ مانند معاشرت، هم‌صحبتی، خودنمایی، کسب مرجعیت، نوع‌دوستی، جست‌وجوی اطلاعات، سرگرمی، نیاز غریزی به همدردی، جلب حمایت عاطفی و تأیید برای ابقا در گروه‌های همفکر. انگیزه اجتماعی شدن، منعکس‌کننده انگیزه به اشتراک‌گذاری اطلاعات برای توسعه و تقویت روابط با دیگران در رسانه‌های اجتماعی است. اجتماعی شدن به‌عنوان یک انگیزه روان‌شناختی مهم برای به اشتراک‌گذاری اطلاعات نادرست در نظر گرفته می‌شود زیرا اشتراک‌گذاری می‌تواند راهی عالی برای ایجاد ارتباط با دیگران باشد. خودنمایی، به تمایل افراد به معرفی خود به دیگران به‌عنوان یک فرد آگاه یا متخصص اشاره دارد. کسانی که انگیزه خودنمایی دارند، تمایل به دنبال‌کردن افراد، پسندیدن (لایک کردن) پیام‌ها و انتشار آنها دارند و در نتیجه بیشتر ممکن است باعث انتشار نادرست اطلاعات شوند. نوع‌‌دوستی منجر به اشتراک‌گذاری اطلاعات برای کمک به دیگران بدون انتظار هیچ سودی می‌گردد. نتایج مطالعات نشان دادند که نوع‌دوستی با به اشتراک‌گذاری اطلاعات نادرست مرتبط با کووید-19 و ایمنی مواد غذایی ارتباط مثبتی دارد. توضیح احتمالی برای این یافته می‌تواند این باشد که در طول همه‌گیری یا سایر مواقع اضطراری، مردم می‌خواهند فوراً اطلاعاتی را به اشتراک بگذارند که معتقدند ممکن است به دیگران کمک کند و در انجام این کار، آنها به‌ندرت صحت این اطلاعات را در نظر می‌گیرند. انگیزه جست‌وجوی اطلاعات به حالتی اشاره دارد که افراد تمایل دارند از وضع موجود آگاه باشند. به اشتراک‌گذاری اطلاعات نادرست در رسانه‌های اجتماعی به‌عنوان راهی برای یافتن حقیقت و جست‌وجوی اطلاعات، می‌تواند احساس فقدان ‌اطمینان فرستنده را برطرف کند و کنترل او را بر یک موقعیت بازگرداند [19].

هیجانات: افراد ممکن است هرچند به آن خبر خاص، اعتقاد نداشته باشند اما به‌دلیل آنکه بیان چنین خبری می‌تواند فرصت بروز هیجانات آنها را از قبیل امید، خشم، ترس، نفرت و ... را ایجاد کند، به انتشار و گسترش آن اقدام کنند. تحقیقاتی نظیر [21] نشان می‌دهد که برانگیختگی هیجانی کاربران، بر میزان انتشار محتوا در شبکه‌های اجتماعی نظیر فیسبوک تأثیر می‌گذارد. از همین روی می‌توان انواع مختلفی را نیز با توجه به هدف منتشرکنندگان آن برای آن شایعه برشمرد: شایعه خصمانه، شایعه وحشت، شایعه امیدوارکننده، خوش‌بینانه و رویایی،شایعه نگران‌کننده و اضطراب‌انگیز، شایعه نابسامان‌کننده، شایعه تفرقه‌افکنانه، شایعه مأیوس‌کننده و ... .

وضعیت عاطفی و احساسی: شایعه‌پراکنی یک مسئله اجتماعی و روانی با قابلیت انتشار بوده که ثابت شده است در زمان بحران و یا هر زمان که اجتماع با مشکل و فشار روبه‌رو می‌شود (مانند جنگ نظامی یا فشار اقتصادی)، تعدد و شدت اثر بیشتری می‌گیرد. در نتیجه انتشار یک خبر به آنکه آن موضوع خاص تا چه اندازه احساسات بیشتری از جامعه را درگیر کند و در نظر مخاطب اهمیت داشته باشد، مرتبط است. احساسات افراد در باورپذیری افراد مؤثر است و نقل شایعه و انتشار آن، هم‌بستگی زیادی با انگیزه‌ها و حالات روانی افراد از قبیل: شادی، امید، آرزو، غم، تحقیر، نگرانی، ترس، فرافکنی از اضطراب، بیزاری، انزجار، تعجب، نارضایتی، خشم، خشونت، پرخاشگری، خصومت و دشمنی دارد. تحقیقات نشان می‌دهند که هیجانات، حالات عاطفی و احساسی افراد نقش مهمی در فرایندهای شناختی و انگیزه‌های آنان برای شکل دادن به باورها و نحوه واکنش‌شان نسبت به اطلاعات نادرست در شبکه‌های اجتماعی دارد. به‌عنوان مثال افرادی که سطوح بالایی از خشم را ابراز می‌کنند بیشتر احتمال دارد اطلاعات نادرست درباره کووید-19 را منتشر کنند. وضعیت خشم، فرایند استدلال انگیزشی (نه براساس شواهد) را تقویت می‌کند که بیشتر به اعتقاد داشتن به اطلاعات غلط سیاسی دامن می‌زند. وضعیت اضطرابی نیز باعث می‌شود مردم در اشتراک‌گذاری اطلاعات نادرست مشارکت داشته باشند [19, 22].

دانش و شناخت و ادراک: سطح پایین دانش موضوعی یا دانش علمی افراد و توانایی شناختی و ادراکی بر در معرض خطر بودن آنها در مقابل اطلاعات نادرست، تأثیرگذار است. افرادی که سطح بالایی از تفکر انتقادی دارند، به احتمال زیاد اطلاعات را از طریق یک مسیر دقیق پردازش می‌کنند و ازاین‌رو کمتر در برابر اطلاعات نادرست آسیب‌پذیر هستند. متأسفانه محیط‌های اطلاعاتی که در آن اطلاعات نادرست و مغرضانه رایج است، به‌نوبه‌خود سوگیری‌ها و محدودیت‌های ادراکی و شناختی افراد را تحت تأثیر قرار می‌دهد. علاوه‌بر اینکه تفکر تنبل، احساس بار اطلاعاتی زیاد و هیجانات شدید می‌تواند ظرفیت‌شناختی افراد را برای پردازش اطلاعات، کاهش و احتمال اشتراک‌گذاری اطلاعات نادرست را افزایش دهد. افرادی که باورهای معرفت‌شناختی و دانش‌محور قوی دارند، بیشتر احتمال دارد اطلاعات نادرست منتقل شده از طریق متن را نسبت به تصاویری که منتقل می‌شوند، به اشتراک بگذارند. عامل مهم دیگر، سواد اطلاعاتی است که شامل دانش و مهارت‌های مربوط به شناسایی، جست‌وجو، تجزیه‌و‌تحلیل و استفاده از اطلاعات برای موضوع مورد بحث است. افرادی که سطح سواد اطلاعاتی بالایی دارند ممکن است از اطلاعات پیرامون آگاهی بیشتری داشته باشند و در ارزیابی اعتبار اطلاعات غلط به اشتراک گذاشته شده در شبکه‌های اجتماعی بهتر عمل کنند. علاوه‌بر این، انواع مختلفی از سواد اطلاعاتی (به‌عنوان مثال سواد رسانه‌ای، سواد دیجیتال و سواد سلامت) از حوزه‌های مختلف پدید آمده است و مشخص شده است که با حساسیت کاربران نسبت به اطلاعات نادرست مرتبط هستند [19].

میزان فراموشی: مورد بعدی که در انتشار خبر یا شایعه اهمیت دارد، میزان فراموشی ایجاد شده است. به مرور با گسترش خبر یا شایعه، بخشی از آن حذف می‌شود. حافظه اجتماعی بعد از مدت زمانی که از منتقل شدن خبر یا شایعه به‌صورت دهان‌به‌دهان می‌گذرد، به همان سطحی خواهد رسید که حافظه فردی در طی چند هفته به آن خواهد رسید و روی آن به تعادل می‌رسد و تراز می‌شود.

از طرفی متضاد پدیده فراموشی، پدیده دیگری نیز می‌تواند به وقوع بپیوندد. به این صورت که افراد به‌صورت کاملاً آگاهانه مایلند که جزئیات خبری خاص را در ذهن خود نگهداری و آن را تکرار کنند و به آن پر و بال بدهند. به‌طور مثال، نبود مشغله‌کاری و سرگرم نبودن افراد جامعه به پخش بیشتر اخبار دامن خواهد زد. بنابراین سؤالی که پیش می‌آید آن است که چه عواملی سبب می‌شوند جزئیات شایعه حذف و چه عواملی سبب می‌شوند جزئیات آن به‌صورتی مشخص‌تر بیان شوند. اما آنچه مشخص است افرادی که به دنبال انتشار شایعه هستند، سعی دارند به نوعی به هم‌پیوستگی ذهنی دست یابند به‌نحوی‌که شایعه را به طریقی تحریف و منتشر کنند که شکل‌بندی خوبی از شایعه با توجه به ذهنیات قبلی آنها ایجاد شود.

4ـ3. عوامل مرتبط با زمینه

ویژگی‌های محیط اطلاعاتی و بافت اجتماعی، ازجمله هنجارها، مشخصات کانال ارتباطی، ویژگی‌های شبکه اجتماعی و فعالیت‌های مرتبط با افشای حقایق می‌تواند بر روند انتشار اطلاعات درست یا نادرست تأثیر بگذارد [19].

نشانه‌های هنجاری: براساس نظریه رفتار برنامه‌ریزی شده، هنجارهای اجتماعی نقشی محوری در شکل دادن به رفتار کاربران ایفا می‌کنند. در مورد رسانه‌های اجتماعی، نشانه‌های هنجاری مختلف، مانند تعداد بازارسال‌های پیام‌ها و پسند(لایک)‌های دریافت‌شده، به‌عنوان عوامل مؤثر بر نگرش و رفتار کاربران رسانه‌های اجتماعی نسبت به پیام‌های حاوی اطلاعات نادرست، شناسایی شده‌اند. به‌علاوه، نظرهای سایر کاربران بر روی یک پیام حاوی اطلاعات نادرست، تأثیر قابل‌توجهی بر قصد افراد برای به اشتراک گذاشتن اطلاعات نادرست دارد. در شبکه‌های اجتماعی، منبع اطلاعات نادرست معمولاً ناشناخته یا ناآشناست. بنابراین، پسند کردن اطلاعات نادرست توسط کاربران معتبر یا آشنا، اعتبار درک شده اطلاعات نادرست را افزایش می‌دهد [19]. برای نمونه، از هر چه تعداد پسند یک پیام و بازنشر آن بالاتر باشد، می‌توان به اعتبار آن بیشتر اعتماد کرد زیرا کاربران اخباری را که نسبت به محتوای آن مشکوک هستند آن را پسند نمی‌کنند و به بازنشر آن اقدام نمی‌کنند [23].

ویژگی‌های کانال ارتباطی: خصوصیات سکو (پلتفرم)های شبکه‌های اجتماعی، (مانند ورود و نام‌نویسی آسان، فرمت و شکل مختصر و قابلیت‌های تعامل) در تغییر رفتار کاربران در واکنش به پیام‌های حاوی اطلاعات نادرست نقش دارند. برخی از ویژگی‌های فنی رسانه‌های اجتماعی مانند غنای رسانه‌ای و سازوکارهای توصیه‌گر نیز با گسترش اطلاعات نادرست ارتباط دارند [19]. بنابراین قابلیت‌های روش‌های انتقال پیام (مطبوعات، وسایل ارتباط جمعی، تلفن، سکوها و شبکه‌های ارتباط جمعی نظیر پیام‌رسان‌ها) نظیر سرعت یافتن گسترش خبر و برداشته شدن محدودیت‌های زمانی و مکانی انتشار خبر که به بخش زیرساختی روش‌های انتقال پیام باز می‌گردد، در گسترش دامنه و سرعت انتقال پیام تأثیر دارد.

ویژگی‌های شبکه اجتماعی: ویژگی‌های توپولوژی یک شبکه اجتماعی، نحوه ارتباط افراد در سکوهای رسانه‌های اجتماعی را منعکس می‌کند ازجمله قدرت پیوند اجتماعی، تراکم شبکه، همگنی جامعه، تقویت اجتماعی و ... . قدرت پیوند و رابطه اجتماعی به سطح صمیمیت رابطه اجتماعی یا تعداد دوستان مشترک بین دو نفر اشاره دارد و تأثیر مثبتی بر انتشار اطلاعات نادرست می‌گذارد. تراکم و چگالی شبکه اجتماعی که اغلب به‌عنوان یک جنبه مهم از سرمایه اجتماعی در نظر گرفته می‌شود، در پیشبرد انتشار اطلاعات در شبکه مؤثر است و بر انتشار اطلاعات نادرست تأثیر مثبت دارد. همگنی اجتماعی به سنجش شباهت علایق و نظرات افراد اشاره دارد و کاربرانی که علایق و دیدگاه‌های مشابهی دارند، تمایل به جمع شدن و تشکیل یک خوشه همگن دارند. مرکز این خوشه که درجه بالایی از ارتباط را دارد، نقش مهمی در گسترش اطلاعات دارد. تقویت اجتماعی نیز به‌عنوان پدیده‌ای تعریف می‌شود که در آن اطلاعات افراد می‌تواند تحت تأثیر اطلاعات همسایگانش قرار گیرد. تقویت اجتماعی یکی از عوامل کلیدی در انتشار اطلاعات نادرست در شبکه‌های اجتماعی است و بدان معناست که اگر فرد مکرراً اطلاعات نادرست را از همسایگان خود دریافت کرده باشد، احتمال بیشتری دارد که اطلاعات نادرست را منتشر کند [19].

شایعه در میان گروه‌های متجانس که احساس مشترکی دارند، گسترش می‌یابد. در این صورت محققان علوم اجتماعی جامعه می‌توانند از طریق شایعاتی که در میان افراد جامعه رواج دارد، همچون ذائقه‌سنجی استفاده کنند که بتوانند اطلاعات زیادی را هم درباره گروه‌های اجتماعی متجانس و هم احساسات درون هر گروه از قبیل ترس، امید، خشم و ... به‌دست بیاورند. بنابراین تراکم و تعاملات گروه‌های اجتماعی همسو نیز از مواردی است که کندی و سرعت انتشار شایعات را در پی خواهد داشت.

تعداد دوستان و مرتبطین (تعداد دنبال‌کنندگان، تعداد دنبال‌شوندگان) که از دیگر عوامل مؤثر بر تعداد خبرهای منتشر شده و تعداد یال‌های انتقال پیام است که این مورد نیز به روش‌های انتقال پیام وابستگی دارد. مسلماً این موضوع با توسعه فناوری‌های ارتباطاتی، روندی روبه‌رشد در گذر تاریخ طی کرده است.

فعالیت‌های افشاگر: انتشار اطلاعات نادرست به‌طور قابل توجهی تحت تأثیر فعالیت‌های افشاگرانه است. فعالیت‌های افشاگر می‌توانند تأثیر مهمی بر دامنه نهایی گسترش اطلاعات نادرست داشته باشند. اما چندین مطالعه نشان داده‌اند که هرچند مواجهه با پیام‌های اصلاحی در برابر اطلاعات نادرست می‌تواند در کوتاه‌مدت مفید باشد، اما در بلندمدت خطرناک است، زیرا ممکن است افراد جزئیات محتواهای اصلاحی که به‌صورت مختصر با آنها آشنا شده‌اند را فراموش کنند و به جای آن، به آشنایی بیشتر با یک بیان نادرست برای تشکیل نظرات خود تکیه کنند؛ این پدیده به‌عنوان «اثر معکوس آشنایی» در فعالیت‌های اصلاح اطلاعات نادرست شناخته می‌شود. این اثر معکوس ممکن است به‌طور ناخواسته باعث تقویت باور به اطلاعات نادرستی شود که اصلاح می‌شود [19].

تشنگی و انتظار خبری: در دو حالت 1. نبود خبر و 2. بالا بودن اهمیت موضوع، افراد جامعه هر آنچه را که به‌عنوان خبر منتشر شود، پذیرا هستند. در شرایط وقوع بحران‌های طبیعی و خودساخته به دلایل اهمیت واقعه، برقراری امنیت، حفظ آرامش عمومی یا قطع خطوط اطلاع‌رسانی، احتمال تشنگی خبری بالا در جامعه وجود دارد. زیرا افراد اطلاعات موثقی را که بتوان با شایعه مقابله نمود، در اختیار ندارند و هرچه افراد یک جامعه خواستار اطلاعات بیشتری درباره موضوعی خاص باشند و آن موضوع خاص اهمیت بیشتری برای آنان داشته باشد، آستانه انتقال پیام کاهش خواهد یافت و نرخ انتشار بالاتر خواهد رفت. در این صورت فقدان اطلاعات به پخش شایعه کمک خواهد کرد. گسترش شایعه در زمانی که لزوم حفظ محرمانگی در موضوع‌هایی وجود دارد و اخبار موثق کمیاب هستند، تشدید می‌شود. در این حالت منابع رسمی اطلاعات کاملی از موضوع مورد بحث ارائه نمی‌دهند و افراد نیز به‌دلیل نیاز به خبر، به اخبار غیرموثق پناه می‌آورند. بنابراین، در تعیین مرز محرمانگی موضوع‌ها لازم است به دقت اقدام شود که هم به‌دلیل دامنه محرمانگی، تشنگی خبری و میزان باورپذیری افراد جامعه و نرخ انتشار شایعات افزایش نیابد و هم موضوع‌های محرمانه، علنی نشود و امکان سوءاستفاده فراهم نشود.

تقدم پیام: غالباً اولین خبرها از باورپذیری بیشتری برخوردار هستند. به همین نسبت نیز هر چه اخبار بعدی به گیرندگان پیام ورود کند، احتمال پذیرش آن به‌صورت نزولی کاهش می‌یابد.

جرایم انتشار خبر: جرایم انتشار شایعه و مواجهه با منتشرکنندگان شایعه (که می‌تواند به‌صورت پیگیری ازسوی نهادهای حاکمیتی و یا به‌صورت ارزش‌های فرهنگی- معرفتی براساس باورها و هنجارهای فرهنگی و دینی اعمال شود)، بر گسترش شایعه مؤثر است و آستانه انتشار اخبار را افزایش خواهد داد.

5ـ3. جمع‌بندی عوامل موثر بر انتشار اطلاعات

متغیرها و پارامترهای مختلفی بر انتشار اطلاعات و اخبار درست یا نادرست تأثیر دارند که به چهار بخش عمده عوامل مرتبط با منبع، پیام، گیرنده پیام و زمینه قابل تقسیم هستند. این عوامل خود دارای زیربخش‌های متنوعی هستند که لزوماً در هر انتشار پیام تأثیرگذار نیستند و بسته به نوع موقعیت، تنها برخی از آنها اهمیت پیدا می‌کنند. بااین‌حال، مطالعات و پژوهش‌ها در برخی پارامترها اتفاق نظر دارند. این پارامترها را می‌توان در بیشتر مطالعات مشاهده کرد که عبارت‌اند از:

1.      اعتبار، محبوبیت، رسمی بودن و گستردگی شبکه منبع خبر،

2.      قالب ارائه، مشخصه‌های روان‌شناختی (احساسی، اعتقادی، عاطفی و ...)، محتوا و روایت پیام،

3.      ویژگی‌های جمعیت‌شناختی، انگیزه، هیجان و دانش گیرنده پیام،

4.      میزان پسند، اشتراک‌گذاری و ساختار سکو (پلتفرم) که در آن پیام منتقل می‌شود.

4. پایه‌های مدلسازی شبکه اجتماعی

همان‌طور که در بخش قبل (عوامل مرتبط با منبع پیام) ذکر شد، انتشار خبر و اطلاعات در جامعه و واکنش افراد به آن خبر، تحت یک الگوی رفتاری اشاعه پیدا می‌کند. اشاعه در علوم مختلف، مشابه پدیده‌هایی است که قابلیت سرایت و انتقال از فردی به فرد دیگر را دارند که می‌توان به: انتقال اطلاعات در شبکه‌های ارتباطات جمعی، انتشار خبر، شایعه، بیماری‌های واگیردار، پخش یک ویروس در شبکه‌های رایانه‌ای، انتقال اطلاعات در میان نورون‌های مغزی، انتشار نوآوری و فناوری اشاره کرد.

تحقیق در مورد مدل پویای انتشار شایعه در دهه 1960 آغاز شد. دیلی و کندال [24] برای اولین بار ایده مدل‌سازی بیماری‌های واگیردار را برای انتشار شایعه معرفی کردند و مدل کلاسیک D-K را ساختند. آنها، جمعیت را به سه دسته تقسیم کردند: بی‌خبر که شایعه را نمی‌شنود، گسترش‌گر که شایعه را پخش می‌کند و حذف‌کننده که شایعه را شنیده است ولی آن را پخش نمی‌کند. ماکی [25] یک مدل M-K را بر مبنای مدل D-K ارائه کرده و تحلیل ریاضی نظری بر روی مدل M-K انجام داده است. این دو مدل مبنای نظری مدل‌سازی انتشار شایعه هستند اما برای تحقیق در مورد انتشار شایعه در محیط شبکه‌های اجتماعی مناسب نیستند. پس از آن مدل‌های زیادی مانند روش ریاضی، مدل‌سازی مبتنی‌بر عامل، مدل‌سازی مبتنی‌بر شبکه و روش‌های تصادفی برای درک بهتر سازوکار انتشار اطلاعات پیشنهاد شده‌است [8] که در بخش مدل‌ها و الگوریتم‌های انتشار اطلاعات به تفصیل به آنها پرداخته می‌شود.

یافتن شخص یا مکانی که در ابتدا نهادهایی مانند یک بیماری واگیردار، یک ویروس در شبکه یا اطلاعات نادرست در شبکه‌های اجتماعی از آن شروع می‌شود، شناسایی منشأ نام دارد. در حوزه‌های مختلفی مانند شبکه رایانه‌ها، شبکه افراد، شبکه‌های اجتماعی و غیره، شناسایی منشأ برای یافتن ریشه یا مبدأ انجام شده است. طبقه‌بندی تشخیص منشأ در شکل زیر نمایش داده شده است. این طبقه‌بندی براساس جنبه‌های مختلفی که برای شناسایی مبدأ در شبکه در نظر گرفته می‌شود شامل ساختار شبکه، مدل‌های انتشار، معیارهای مرکزیت و معیارهای ارزیابی صورت پذیرفته است [6].

شکل 4. طبقه‌بندی عوامل در نظر گرفته ‌شده برای تشخیص منبع در شبکه [6]

1ـ4. ساختار شبکه

ساختار شبکه به توپولوژی شبکه و رصد شبکه تقسیم‌بندی می‌شود. توپولوژی شبکه به ساختار یک شبکه از منظر گراف در حالت عمومی یا گراف در حالت درخت اشاره دارد. به شبکه‌ها، عموماً به‌صورت کامل، تصویر لحظه‌ای و مبتنی‌بر ردیابی نگاه می‌شود که اطلاعاتی را در مورد وضعیت گره‌ها در طول انتشار شایعه ارائه می‌کند [6].

1ـ1ـ4. توپولوژی شبکه

از گراف‌ها برای بازسازی انواع شبکه همچون گراف عمومی و درخت استفاده می‌شود. شبکه گراف عمومی بیشتر در تحقیقات استفاده می‌شود و می‌توان شبکه جهان کوچک و شبکه بدون مقیاس را به‌عنوان نمونه نام برد. همچنین توپولوژی درخت عمدتاً برای مجموعه داده‌های شبیه‌سازی شده استفاده می‌شود. بااین‌حال، در دنیای واقعی، گراف‌ها مناسب‌ترین ساختار برای نمایش شبکه هستند. در شبکه عمومی، منبع شایعه با این فرض شناسایی شده است که گره منبع S به‌طور تصادفی انتخاب شده و به‌عنوان گره شروع برای درخت BFS (یک زیر درخت فراگیر در گراف) در نظر گرفته می‌شود که شایعه را در سراسر درخت BFS پخش می‌کند [6]. در فصل بعد، برخی از الگوهای مهم و پرکاربرد انتشار، آورده شده است تا با ساختار آنها آشنایی و دیدگاه بهتری به شبیه‌سازی و مدلسازی جامعه ایجاد شود.

2ـ1ـ4. رصد شبکه

نتایح روش‌های تشخیص منشأ با توجه به انتخاب نحوه نگاه به شبکه متفاوت خواهد بود. رصد شبکه، اطلاعاتی در مورد وضعیت‌های مختلف گره‌ها در شبکه را فراهم می‌کند؛ مانند:

•        گره آلوده: یعنی گره‌ای که اطلاعات نادرست را دریافت و منتشر می‌کند، 
•        گره مستعد: یعنی گره‌ای که گره‌های همسایه‌اش اطلاعات را دریافت کرده‌اند و بنابراین شانس بیشتری برای دریافت اطلاعات و آلوده شدن دارد ،
•        گره بازیابی شده: که اطلاعات را نادیده می‌گیرد یا از انتشار آن جلوگیری می‌کند [6].

رصد شبکه به سه طریق امکان‌پذیر است: رصد کامل، مشاهده تصویر لحظه‌ای و مشاهده نظارتی. به‌طور کلی مشاهدهای مبتنی‌بر تصویر لحظه‌ای و مشاهده نظارتی، داده‌ها و اطلاعات محدودی از شبکه ارائه می‌دهند. تعداد بیشتر تصاویر لحظه‌ای و گره‌های کنترل‌گر تا حدودی می‌توانند بر مسئله کمتر بودن اطلاعات نسبت به رصد کامل، غلبه کنند [6].

الف) رصد کامل: رصد کامل شبکه دانش گسترده‌ای از حالات لحظه‌ای یک گره در شبکه را فراهم می‌کند و همچنین، دانش کافی از شبکه که برای شناسایی منشأ مورد نیاز است را میسر می‌سازد. بااین‌حال، با توجه به مقیاس بزرگ شبکه، رصد کامل به راحتی امکان‌پذیر نیست.

ب) مشاهده تصویر لحظه‌ای: این نوع نگاه به شبکه اطلاعات محدودی در مورد شبکه در زمان مشخص‌شده‌ای ارائه می‌کند که شامل جزئیات مربوط به گره‌های آلوده‌ مشاهده‌ شده در آن زمان و احتمال آلوده شدن گره‌هایی که اطلاعات نادرست به آنها رسیده است، می‌شود. این نوع مشاهده تنها جزئیات گره‌های آلوده را ارائه می‌دهند اما نمی‌توانند بین گره مستعد و گره بازیابی ‌شده تمایز قائل شوند. برای غلبه بر مشکل دانش جزئی یک تصویر لحظه‌ای، محققان چندین تصویر در بازه‌های زمانی مختلف می‌گیرند تا دانش کافی از شبکه به دست بیاورند.

ج) مشاهده نظارتی و مبتنی‌بر ردیابی: در این مشاهده، ابتدا گره‌های کنترل‌گر یا حسگر وارد شبکه می‌شوند که به‌عنوان یک ناظر بر انتشار تکاملی شبکه، عمل می‌کنند. این گره‌های کنترل‌گر توسط یک سرپرست کنترل می‌شوند که در آن اطلاعات مربوط به حالات گره، اطلاعات دریافت‌شده توسط گره‌های کنترل‌گر و زمان آلوده شدن آنها جمع‌آوری می‌شود. برخی از اطلاعات نادرست اگر از گره‌های کنترل‌گر عبور نکنند ممکن است نادیده گرفته شوند و همچنین دقت این روش به تعداد گره‌های کنترل‎گر قرارداده شده در شبکه بستگی دارد. دقت را می‌توان با افزودن گره کنترل‌گر بیشتر در شبکه بهبود بخشید، بااین‌حال، ممکن است عملکرد سیستم را کاهش دهد.

2ـ4. مدل‌های انتشار اطلاعات

مدل‌های انتشار اطلاعات برای استخراج داده‌‌ها درباره مکان و زمان تشکیل بخشی از اطلاعات در شبکه و سرعت انتشار آن استفاده می‌شوند. این مدل‌ها برای توضیح و بازتولید گسترش اطلاعات در شبکه و انتقال آن از فردی به فرد دیگر استفاده می‌شوند. اکثر مطالعات انجام شده در حوزه تجزیه‌وتحلیل انتشار اطلاعات بر روی عوامل مؤثر بر انتشار اطلاعات، یافتن اطلاعاتی که سریع‌تر منتشر می‌شوند و نحوه گسترش اطلاعات، تمرکز داشته‌اند.

اگر با استفاده از مدل‌های انتشار اطلاعات، بتوان متوجه شد که کاربران مهم چه کسانی هستند و چه عواملی بر فرایند انتشار اطلاعات تأثیر می‌گذارند، بهتر می‌توان این پدیده را درک کرد. یک مدل با عملکرد خوب برای درک چگونگی پیش‌بینی و تأثیرگذاری بر انتشار اطلاعات، مرجع ارزشمند و قابل توجهی برای کاربردهای مختلف نظیر کنترل شایعات، تحلیل رفتار، سنجش افکار عمومی، مطالعه روان‌شناختی پدیده‌ها، تخصیص منابع در سیستم‌های مراقب‌های بهداشتی عمومی و ... است [26].

3ـ4. معیارهای مرکزیت

برای شناخت و ساخت شبکه ارتباطی یا گراف بین افراد یک جامعه (شبکه اجتماعی)، نیاز به معیارهایی است که افراد مرکزی یا رهبران گروه را ایجاد کرد. بدین منظور از معیارهای مرکزیت استفاده می‌شود. معیارهای مرکزیت برای تخصیص شمارش به هر گره در گراف استفاده می‌شود که تأثیر گره‌ها را در فرایند انتشار نشان می‌دهد. معیارهای اصلی در حوزه تشخیص منشأ به شرح زیر است [6]:

·        الف) مرکزیت درجه: به تعداد یال‎های متصل به گره در گراف گفته می‌شود. در دنیای واقعی، افراد مشهور دارای درجه بالایی از ارتباط با افراد دیگر در شبکه هستند. شکل زیر (A) مثالی از مرکزیت درجه را نشان می‌دهد که در آن، گره مرکزی دارای درجه 6 است [6].

·        ب) مرکزیت نزدیکی: میانگین کوتاه‌ترین فاصله بین یک گره و سایر گره‌های قابل دسترس در گراف است. در شکل زیر (B)، گره C و گره D بالاترین مرکزیت نزدیکی را دارند زیرا به تمام گره‌های باقی‌مانده در گراف نزدیک هستند [6].

·        ج) مرکزیت بینابینی: تعداد دفعاتی که یک گره در کوتاه‌ترین مسیرهای بین گره‌های دیگر قرار می‌گیرد و مانند یک پل عمل می‌کند را مشخص می‌کند [6]. گره‌هایی با بالاترین مرکزیت بینابینی، معمولاً نقش ضروری در انتشار اطلاعات را ایفا می‌کنند. گره D در شکل C دارای بالاترین مرکزیت بینابینی است که نشان‌دهنده حضور آن در تعداد بیشتری از کوتاه‌ترین مسیرهاست.

·        د) مرکزیت جردن: به‌عنوان یک گره مشخص می‌شود که کمترین حداکثر فاصله را با سایر گره‌های آلوده و بازیابی‌شده دارد. تعداد مراکز جردن معادل با شعاع گراف است [6]. در شکل D، گره‌های A، C و D دارای مرکزیت جردن 3 هستند.

·        هـ) مرکزیت بردار ویژه: مرکزیت بردار ویژه، مرکزیت یک گره را به‌عنوان مجموع مرکزیت درجه تمام گره‌ها یا همسایگان متصل به آن اندازه‌گیری می‌کند [6].

شکل 5. نمایش معیارهای مرکزیت [6]

4ـ4. معیارهای ارزیابی

آخرین بخش از یک الگوی مدل انتشار، تشخیص منشأ و معیارهای ارزیابی منبع است. در مطالعات مختلف، معیارهای ارزیابی متفاوتی برای تشخیص منبع در شبکه مورد استفاده قرار می‌گیرد که به‌طور خلاصه، بیان می‌شوند. این معیارها، به تفصیل قابل بحث است و چون خارج از حوصله این پژوهش است، از جزئیات آن صرف‌نظر شده است.

  دقت: دقت تشخیص منبع بر حسب دو معیار «امتیاز F» و «دقت» اندازه‌گیری می‌شود. معیار «امتیاز F» دقت کل را به‌عنوان نسبت منابع به درستی شناسایی شده به مجموع تمامی منابع آزمایش شده محاسبه می‌کند [6]:

که در آن «دقت» برابر با نسبت تعداد منابع به درستی شناسایی شده به تعداد همه منابع بازیابی‌شده است و «بازیابی» برابر با تعداد منابع به درستی شناسایی شده به منابع واقعی و حقیقی است [6] و به‌صورت زیر محاسبه می‌شوند:

شکل 6. دقت و بازیابی منابع [6]

·       خطای فاصله: خطای فاصله به‌عنوان کوتاه‌ترین فاصله پرش بین منبع دقیق و منبع تخمین‌زده شده توسط یک الگوریتم شناخته می‌شود [6].

·       رتبه‌دهی: رتبه، محل منبع واقعی در لیست گره‌هایی است که به‌صورت نزولی براساس امتیاز مرتب شده‌اند. اگر منبع امتیازی برابر با هر گره (یا گره‌ها) داشته باشد، منبع واقعی همیشه در لیست امتیازات پایین‌تر از آن گره (گره‌ها) است. معیار رتبه‌بندی برای شناسایی گروه کوچکی از گره‌ها که گره منبع در میان آنها وجود دارد، مناسب است [6].

5. مدل‌ها و الگوریتم‌های انتشار اطلاعات

 براساس بررسی‌های انجام شده، مسائل انتشار اطلاعات پایه را می‌توان تحت سه پرسش، طبقه‌بندی کرد [26].

1. چه اطلاعات پنهانی در شبکه‌های اجتماعی یافت می‌شوند؟ به‌طور مثال، حجم زیادی از داده‌های مشتریان حاوی یافته‌های جالبی است که ممکن است چگونگی ارتباط عادات مصرفی یک فرد با حرفه شغلی‌اش را نشان دهد.

2. چرا اطلاعات به این شکل منتشر شده‌اند؟ در تصویر‌سازی تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، به‌دنبال یافتن عوامل مؤثر بر نتیجه این نوع تصویر شکل‌گرفته هستیم که این عوامل می‌توانند تعاملات یا اطلاعات باشند.

3. اطلاعات در آینده به کجا منتشر می‌شوند؟ به‌عنوان مثال، کاربر A دو دوست به نام‌های B و C در یک شبکه اجتماعی دارد که هر دو کاربر B و C کاربران تأثیرگذار هستند. اگر A پستی حاوی اطلاعات را منتشر کند، B و C هر کدام دیدگاه متفاوتی در مورد این اطلاعات خواهند داشت که بر نحوه پاسخ‌گویی آنها و انتشار بیشتر این اطلاعات از طریق شبکه تأثیر می‌گذارد. این عوامل به درک این‌که کدام گره، مقصد انتشار اطلاعات در آینده خواهد بود کمک می‌کند که همان پیش‌بینی انتشار اطلاعات است.

دو سؤال اول مرتبط با توصیف جنبه‌های انتشار اطلاعات و سؤال سوم مرتبط با پیش‌بینی انتشار اطلاعات است. در واقع این سه سؤال نشان دهنده‌ مراحل مختلف در تحقیق درباره انتشار اطلاعات هستند. بنابراین، نقشه راه تحقیق در مورد انتشار اطلاعات را می‌توان به‌صورت شکل زیر، تصویرسازی کرد.

شکل 7. نقشه راه تحقیق در زمینه انتشار اطلاعات [26]

پس از استخراج و ذخیره داده‌ها، اولین مرحله، توصیف فرایند انتشار و تجزیه‌و‌تحلیل عوامل تأثیرگذار بر انتشار اطلاعات است. ازطریق این تجزیه‌وتحلیل، می‌توان فرایند انتشار در آینده را پیش‌بینی کرد [26].

براساس این نقشه‌راه، ادبیات مربوطه را می‌توان به دو دسته مدل‌های توصیفی و مدل‌های پیش‌بینی طبقه‌بندی کرد. سپس پرکاربردترین مدل‌های پایه و مدل‌های مقیاس‌پذیر بررسی و مورد تحلیل قرار خواهند گرفت. مدل‌های انتشار اطلاعات در شکل زیر نشان داده شده‌اند. این دو دسته، کاملاً از یکدیگر مستقل نیستند، اگرچه جداگانه مورد بررسی قرار خواهند گرفت. در واقع این دو دسته، مطابق آن‌چه در ادبیات نیز به آن پرداخته شده است، همواره مکمل یکدیگر هستند [26].

شکل 8. دسته‌بندی مدل‌های انتشار اطلاعات [26]

1ـ5. مدل‌های توصیفی

اطلاعات از طریق تعامل بین افراد مختلف در جامعه گسترش می‌یابد. این افراد را می‌توان به‌عنوان گره در شبکه‌های اجتماعی در نظر گرفت. یک گره در یک شبکه اجتماعی نمایشی انتزاعی از یک کاربر در جامعه واقعی است. تعامل بین دو کاربر ممکن است به‌عنوان روابط در نظر گرفته شود که توسط یال‌های بین دو گره در شبکه‌های اجتماعی نمایش داده می‌شود. بنابراین، یک گروه اجتماعی حقیقی را می‌توان توسط یک شبکه اجتماعی عظیم ترسیم کرد و بخشی از اطلاعات را می‌توان توسط گره‌های درون آن منتشر کرد. این موضوع سؤالات زیادی را در مورد فرایند انتشار اطلاعات ایجاد می‌کند، مانند: عوامل اصلی که بر انتشار اطلاعات تأثیر می‌گذارند، کدامند؟ کدام گره بیشترین تأثیر را دارد؟ چرا اطلاعات به این صورت منتشر می‌شود؟ به‌عنوان مثال، برخی از گره‌ها از پذیرش اطلاعات امتناع می‌ورزند، برخی دیگر از انتشار اطلاعات خودداری می‌کنند و برخی هم اطلاعات را می‌پذیرند و هم آن را گسترش می‌دهند. گروه‌های مختلف از گره‌ها نیز ویژگی‌های متفاوتی دارند و برخی همگن و برخی ناهمگن هستند. مدل‌های توصیفی، با هدف بررسی فرایند انتشار اطلاعات و عوامل مؤثر بر آن، در تلاش برای توضیح این پدیده هستند [26].

1ـ1ـ5. مدل‌های اپیدمی پایه

فرایند انتشار اطلاعات را می‌توان همانند یک فرایند گسترش اپیدمی نیز در نظر گرفت. در انتقال بیماری‌های همه‌گیر، هم افراد آلوده به بیماری و هم افرادی که مستعد ابتلا به بیماری هستند، وجود دارند. ویروس می‌تواند از افراد آلوده به افراد مستعد انتقال یابد و همچنین اطلاعات هم می‌تواند به روشی مشابه از افراد برقرارکننده ارتباط به دریافت‌کنندگان اطلاعات، انتشار یابد. در مدل‌های اپیدمی پایه S نماینده افراد مستعد بیماری، I نماینده تعداد افراد بیمار و R نماینده تعداد افراد بهبودیافته هستند. در مدل‌های اپیدمی پایه، پارامترهای دیگری نظیر نرخ مرگ‌ومیر افراد بیمار، نرخ انتقال بیماری میان افراد، نرخ مبتلا شدن به بیماری و نرخ بهبود از بیماری وجود دارد. در بخش مدل‌های اپیدمی، مدل‌های پایه عبارت‌اند از مدل مستعد- آلوده (SI)، مدل مستعد- آلوده- مستعد (SIS)، مدل مستعد- آلوده- حذف‌شده (SIR) و مدل مستعد- آلوده- حذف‌شده- مستعد (SIRS).

گره‌ها در ابتدا مستعد (S) هستند و می‌توانند در مدل SI توسط شایعه گسترش‌یافته، آلوده (I) شوند. گره‌های مستعد، گره‌های غیرآلوده‌ای هستند که همسایگان آلوده دارند و یک گره آلوده در این مدل همیشه آلوده باقی می‌ماند. بقیه حالت‌ها بر پایه مدل ساده SI توسعه می‌یابند و ویژگی‌های بیشتری به مدل اضافه می‌کنند.

از‌آنجا‌که رفتار بیماری‌های واگیر در جامعه با انتشار اخبار در یک شبکه اجتماعی مشابهت دارد، مدل‌های اپیدمی که برای یافتن منشا بیماری‌های واگیردار استفاده می‌شوند، در یافتن منبع شایعات نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند. از نظر انتشار در شبکه‌های اجتماعی، گره آلوده، گره‌ای است که شایعه را دریافت کرده و گره مستعد، گره‌ای است که هیچ خبری به گوشش نرسیده است اما به‌دلیل گره‌های آلوده مجاور خود، پس از دریافت خبر، می‌تواند آلوده شود.

مدل‌های اپیدمی برای اندازه‌گیری میزان آلودگی و بازیابی گسترش اخبار و اطلاعات در شبکه‌های اجتماعی مورد استفاده قرار می‌گیرند و بنابراین در تشخیص منبع شایعه به‌کار گرفته می‌شوند. SI برای تشخیص منشا آلودگی، SIS برای شناسایی منبع شایعه و گره‌های تأثیرگذار، SIR برای یافتن منبع اطلاعات و انتشار موضوع‌ها در گروه‌های اینترنتی و SIRS برای تجزیه‌وتحلیل تعاملات بات‌نت در شبکه مورد استفاده قرار می‌گیرند.

مقایسه مدل‌های اپیدمی پایه بر مبنای جریان اطلاعات در شبکه اجتماعی و تغییر در حالات گره‌ها در شکل زیر نشان داده شده است.

شکل 9. مقایسه مدل‌های پایه اپیدمی [26]

علاوه‌بر مدل‌های فوق، پژوهشگران بهبودهای مستمری را برمبنای مدل‌های پایه‌ای انجام داده‌اند و مدل‌های جدیدی مانند SEIR (مستعد- در معرض- آلوده- حذف‌شده)، S-SEIR (SEIR یک سطحی)، SCIR (مستعد- در تماس- آلوده- حذف‌شده)، irSIR (بهبود آلودگی SIR)، FSIR (SIR جزئی)، ESIS (احساسی- مستعد- آلوده- مستعد) و ... را توسعه داده‌اند.

 تحقیقات مختلفی براساس مدل‌های اپیدمی صورت گرفته است که می‌توان به [27-31] اشاره کرد. می‌توان دریافت که تحقیق در مورد مدل‌های اپیدمی، تحقیقاتی مقیاس‌پذیر براساس مدل‌های اپیدمی پایه است. بیشتر تحقیقات بر روی یک مجموعه داده خاص متمرکز است که از یک شبکه اجتماعی واقعی آمده است. بنابراین این مدل‌ها تطبیق‌پذیر نیستند زیرا در اثر نتیجه تجربه‌های خود تغییر نمی‌کنند و اگر بخواهیم آنها را تطبیق‌پذیرتر کنیم، باید به پارامترهای بین وضعیت‌های مختلف، توجه بیشتری داشت.

همان‌طور که مشخص است مدل‌های اپیدمی در شکل فعلی خود، مدلی مبتنی‌بر عامل نیستند. بااین‌حال، آنها به یک مدل مبتنی‌بر عامل قابل ترجمه هستند. در واقع مدل انتشار بیس مبتنی‌بر عامل، یک مدل زمان گسسته است که در آن هر عامل در هر گام دو حالت اصلی دارد که با فرایند آگاه شدن (که وابسته به عواملی نظیر اثر تبلیغات و تبلیغات دهان به دهان است) از حالت ناآگاه به حالت آگاه تغییر می‌یابد [1].

2ـ1ـ5. مدل‌های تأثیرگذاری در شبکه‌های اجتماعی

تجزیه‌وتحلیل تأثیرگذاری در شبکه‌های اجتماعی امری کلیدی است. انتشار اطلاعات براساس تأثیرگذاری به سه دسته تقسیم می‌شود: تأثیرگذاری فردی، تأثیرگذاری جامعه و حداکثرسازی تأثیر. از طریق تحقیق در مورد تأثیرگذاری، می‌توان نحوه انتشار اطلاعات را درک کرد. در ادامه تحلیل و مقایسه ادبیات مربوطه شرح داده شده است [26].

الف) تأثیر فردی

تأثیرگذاری فردی به پژوهش‌های مرتبط با رهبران یک دیدگاه یا عقیده اشاره دارد. رهبران عقیده، گره‌هایی هستند که می‌توانند نقش پل انتشار اطلاعات را ایفا کنند. آنها تأثیر به خصوصی بر سایر کاربران یک شبکه اجتماعی دارند. تأثیر رهبران عقیده را نمی‌توان در تحقیقات انتشار اطلاعات نادیده گرفت. پژوهش در مورد تأثیر رهبران عقیده شامل روش‌هایی مبتنی‌‌‌بر ساختار شبکه، اطلاعات متقابل و ویژگی‌‌های کاربر است.

•        در روش اول عمدتاً از حفره‌های ساختاری و معیار مرکزیت برای اندازه‌گیری اهمیت گره‌ها استفاده می‌شود. از رتبه‌بندی صفحه و سایر الگوریتم‌ها نیز برای رتبه‌بندی گره‌ها استفاده می‌شود. این روش ساده است اما دقت بالایی ندارد.
•        روش دوم بر تبادل اطلاعات متقابل بین کاربران متمرکز است. نتیجه آن عینی‌تر و دقیق‌تر از روش اول است اما استفاده از آن در پردازش داده‌ها در مقیاس بزرگ، دشوار است.
•        روش سوم براساس رفتارها، فعالیت‌ها یا دیگر پارامترهای کاربران است. اگرچه این روش بیشتر ذهن‌گرایانه و مبتنی‌بر نظر شخصی است اما برای پژوهش در زمینه تأثیرگذاری فردی ضروری است [26].

اکثر مطالعات ([26, 32-34]) در زمینه تأثیرگذاری فردی بر استخراج رهبران عقیده متمرکز است. به‌طور کلی، برای یافتن رهبران عقیده باید کاربرانی را که بیشترین تأثیرگذاری را در شبکه اجتماعی دارند، شناخت. مقایسه روش‌های تأثیرگذاری فردی در ادبیات براساس سه جنبه ساختار شبکه، تعاملات کاربر و ویژگی‌های کاربر در جدول زیر آمده است که موارد ذکرشده ازجمله روش‌های اصلی تحقیقات در حوزه تأثیرگذاری فردی هستند. صرف‌نظر از اینکه کدام روش انتخاب شود، به یک معیار کمی برای اندازه‌گیری و وزن‌دهی تأثیرگذاری نیاز است. این معیار می‌تواند درجه خروجی یک گره، کنشگری‌ها، مرکزیت و میانجی‌گری، توانایی انتشار و میزان پوشش‌دهی باشد. این روش‌ها همواره ابتدا براساس ساختار شبکه رهبران عقیده را به‌طور حدسی انتخاب می‌کنند. سپس، تعاملات و ویژگی‌های کاربر استخراج شده تا به نتایج دقیق‌تری برسند. تحقیقات تأثیرگذاری فردی مبتنی‌بر تعاملات، در دوران اخیر بیشتر مورد توجه قرار گرفته است [26].

جدول 1. مقایسه روش‌های تأثیرگذاری فردی [26]

ب) تأثیر جامعه

به گروهی از افراد که دارای چند ویژگی مشترک هستند، جامعه گفته می‌شود. در شبکه‌های اجتماعی، افراد براساس علایق، جوامع مختلفی را تشکیل می‌دهند. یک جامعه زیرمجموعه‌ای از شبکه است که در آن کاربران به‌طور چگال و متراکم به هم متصل هستند و ویژگی‌های مشابهی دارند به‌عنوان مثال آنها دوست دارند بدمینتون بازی کنند یا حوزه تحقیقاتی مورد علاقه آنها مشابه است. اگرچه ساختار شبکه‌های اجتماعی در طول زمان تغییر خواهد کرد اما جوامع نسبتاً پایدار باقی می‌مانند. چالش اصلی چگونگی شناسایی جوامعی است که نفوذ بالایی در یک شبکه اجتماعی دارند که روش‌های زیادی برای این منظور پیشنهاد شده‌اند و عمدتاً شامل پیوندها و مشخصه‌ها می‌شوند. در پژوهش‌های پیشین، جوامع از طریق پیوندهای اجتماعی، محتوا، مشخصه گره‌ها، مباحث احساسی و ... شناسایی شده‌اند [26].

شناخت جامعه، اساس تحقیقات در زمینه تأثیرگذاری جامعه است. تحقیقات در حوزه شناخت جامعه شامل روش‌های مبتنی‌بر پیوند، محتوا، ویژگی‌ها یا احساسات است [35-40]. با این‌حال روش مبتنی‌بر پیوندها دقیق نیست و برای مطالعه شبکه‌های اجتماعی پویا مناسب نیست. ویژگی‌ها یا محتوای نامرتبط، فرایند تشخیص جامعه را به اشتباه می‌اندازند. بنابراین، اکثر محققان از ترکیب این دو استفاده می‌کنند و عمدتاً روش مبتنی‌بر خوشه‌بندی نیز استفاده می‌شود. در روش‌های خوشه‌بندی، اولین قدم ساختن ساختار شبکه براساس محتوا یا ویژگی‌هاست. سپس ساختار اولیه توسط پیوندها به‌صورت تکرارشونده، به‌روز می‌شوند. هدف اصلی بهبود دقت در تشخیص جامعه و کاهش زمان صرف ‌شده است. مقایسه الگوریتم‌های تشخیص جامعه در جدول زیر ارائه شده است.

جدول 2. مقایسه الگوریتم‌های تشخیص جامعه [26]

ج) حداکثرسازی تأثیر

تمرکز اخیر تحقیقات شبکه‌های اجتماعی بر روی به حداکثر رساندن تأثیر است. مفهوم حداکثرسازی تأثیر نخستین بار توسط کمپه و همکاران [41] ارائه شده است با این حال کارایی آن محدود است. برای به حداکثر رساندن تأثیر، مدل‌های دیگری نظیر مدل‌های IRIE و IPA ارائه شد و با اینکه کارایی مدل‌ها بهبود یافتند اما از دقت کافی برخوردار نبودند.

تحقیقات[42-48] در زمینه حداکثرسازی تأثیر هم بر سطح فردی و هم بر سطح جامعه متمرکز است. هدف مشترک این دو سطح یافتن گره‌های هسته‌ای و به حداکثر رساندن تأثیر آنهاست. مقایسه روش‌های حداکثرسازی تأثیر در جدول زیر آمده است. تحقیقات حداکثرسازی تأثیر همواره مبتنی‌بر داده و مدل است. در یک الگوریتم مبتنی‌بر مدل، ابتدا یک مدل انتشار تأثیر شناخته شده ارائه می‌شود، سپس می‌توان از یک الگوریتم ابتکاری برای انتخاب گره‌های هسته‌ای استفاده کرد که البته برای برخی از توپولوژی‌های شبکه سازگار نیست. می‌توان شبکه‌های اجتماعی را براساس داده‌های واقعی شبکه اجتماعی در مدل‌های داده‌محور، تجزیه‌وتحلیل کرد. سپس مدل نهایی از طریق یک فرایند یادگیری به‌دست خواهد آمد. بنابراین این مدل‌ها تطبیق‌پذیر خواهند بود [26].

مدل حداکثرسازی تأثیر شامل دو مرحله است: مرحله انتخاب (فاز آموزش) و مرحله عمل (فاز رقابت). گره‌های هسته‌ای را می‌توان با روش‌های تک-دور یا چند-دور انتخاب کرد. در روش چند-دور، تأثیرگذاری در گذشته برای به‌روزرسانی گره‌های هسته‌ای در دور بعدی استفاده می‌شود. حداکثرسازی تأثیر فردی همیشه براساس یک موضوع خاص یا یک قطعه اطلاعات است. با این حال، هنگامی که به تحقیقات حوزه رقابت اشاره می‌شود، اغلب براساس موارد یا اطلاعات متعدد هستند. چه استراتژی حریف شناخته شده باشد یا ناشناخته، هدف اصلی حداکثرسازی تأثیر گروه است. اگر استراتژی حریف در دسترس نباشد، مدل باید یک الگوریتم مبتنی‌بر یادگیری باشد تا با قابلیت انطباق با شرایط مختلف را داشته باشد. استراتژی گره‌های هسته‌ای به تنهایی راهبردی نیست؛ ولی چندین استراتژی از طریق دوره‌های متعدد می‌تواند مدل را انعطاف‌پذیرتر و سازگارتر کند [26].

جدول 3. مقایسه روش‌های حداکثرسازی تأثیر [26]

2ـ5. مدل‌های محاسباتی

معمولاً برای صحت‌سنجی یک خبر یا حکایت و تشخیص شایعه، از مدل‌های محاسباتی استفاده می‌شود. مدل‌های محاسباتی مرتبط با انتشار اطلاعات به نظریه گراف مرتبط هستند. یک شبکه اجتماعی توسط یک گراف   G=(V, E)  مدل می­شود که در آن V مجموعه‌ای از رئوس یا گره هاست و       V ×V ⊇  Eمجموعه یال‌هایی است که جفت-گره­ها را به یکدیگر متصل می­کند. یک رأس، نمایانگر یک فرد در شبکه اجتماعی (کاربر) است و یک یال از u به   v رابطه میان فرد u و v را نشان می­دهد. شایان ذکر است که رابطه بین دو فرد لزوماً متقابل و برابر نیست و ممکن است تأثیرگذاری یک فرد بر فرد دیگر (به‌عنوان مثال تأثیر پزشک بر بیمار) یک رابطه یک­طرفه و جهت­دار باشد [49].

در مدل‌های محاسباتی سعی می‌شود با دنبال کردن آنکه چه افرادی به چه افراد دیگری پاسخ می‌دهند، گراف انتشار ایجاد و فراوانی درجه رئوس سنجیده شود، سپس برای خوشه‌بندی، دسته‌بندی و تشخیص شایعه، از روش‌هایی نظیر شبکه‌های بیزین، درخت تصمیم و جنگل تصادفی (ترکیب چند درخت تصمیم مختلف)، ماشین بردار پشتیبان، آنالیز تشخیصی خطی، میدان تصادفی شرطی، مدل‌های پنهان مارکوف؛ و الگوریتم‌های مبتنی‌بر شبکه‌های عصبی (شبکه عصبی کانولوشنال و شبکه عصبی مکرر) [23, 50, 51] استفاده شود. به‌صورت غالب برای تشخیص شایعه از الگوریتم‌های مبتنی‌بر شبکه‌های عصبی مانند الگوریتم‌های مبتنی‌بر شبکه‌های عصبی گراف [52] استفاده می‌شود.

برای مثال کاربرانی که اخبار واقعی منتشر می‌کنند، دنبال‌کننده‌های بیشتری دارند اما حساب‌های کمتری را دنبال می‌کنند؛ از این منظر محاسبه تعداد دوستان و دنبال‌کنندگان می‌تواند در تعیین شایعه بودن یا نبودن آن کمک کند [23]. باز نشر و مسیرهای انتشار شایعات نیز غالباً بیشتر از مسیرهای انتشار اخبار واقعی است. همچنین بازنشر خبرهای واقعی دارای انتشار مداوم و آهسته است و به‌طور کلی به افراد زیادی دسترسی ندارند که این موضوع نیز در تشخیص شایعه کمک‌کننده خواهد بود [23].

3ـ5. مدل‌های پیش‌بینی

مدل‌های پیش‌بینی‌کننده برای پیش‌بینی فرایند انتشار اطلاعات در شبکه‌های اجتماعی، براساس ویژگی‌های مشخصی انتخاب و استفاده می‌شوند. این مدل‌ها همچنین اغلب برای حداکثرسازی تأثیر انتشار نیز استفاده می‌شوند. این مدل‌ها شامل مدل‌های آبشاری مستقل، آستانه خطی و مدل‌های نظریه‌بازی هستند [26].

1ـ3ـ5. مدل‌های آبشاری

نوعی از مدل‌های رایج در مطالعه چگونگی انتشار، مدل آبشاری است. در این مدل هر راس  بعد از فعال شدن، یک شانس برای تلنگر زدن به همسایگان غیرفعال خود را پیدا می‌کند. این شانس به هر رأس تنها یک بار هنگام فعال شدن اختصاص داده می‌شود. اگر w همسایه غیرفعال v باشد، با فعال شدن v در گام w، t+1یک تلنگر از v دریافت می‌کند، در صورت موفقیت‌آمیز بودن تلنگر دریافت شده، رأسw   در گامt+1   ام فعال می‌شود. ترتیب تلنگرهای دریافتی در فعال شدن یک رأس بی‌تأثیر است ازاین‌‌رو برای هر رأس فعال دو حالت واگیردار و غیرواگیردار تعریف می‌شود. هر رأس در اولین گام زمانی پس از فعال شدنش در حالت واگیردار است و می­تواند تأثیرگذار باشد. پس از گذشت تنها یک دوره، آن رأس به حالت غیرواگیردار می‌رود [49].

مدل‌های آبشاری، جریان اطلاعات از منبع به گره‌های دیگر را در قالب یک گراف جهت‌دار توصیف می‌کنند که برای پیدا کردن کاربران بسیار تأثیرگذار و شناسایی منبع اطلاعات نادرست به وسیله تجزیه‌وتحلیل شبکه انتشار در جهت معکوس، مفید است. مدل‌های آبشاری همچنین برای یافتن حداکثر تأثیر، بیش‌بینی توسعه آبشارها و درک ساختار انتشار در شبکه‌های اجتماعی، استفاده می‌شود [6]. انواع مختلفی از مدل‌های آبشاری وجود دارد که بیشتر تفاوت­ها از تعاریف متفاوت برای احتمال فعال شدن یک رأس در اثر تلنگر همسایه خود است. به‌عنوان نمونه مدل آبشاری مستقل در ادامه تعریف می‌شود [49].

الف. مدل آبشاری مستقل (IC)

مدل آبشاری مستقل ساده‌ترین مدل انتشار آبشاری است که توسط گلدنبرگ و همکاران (2003) برای درک چگونگی انتشار اطلاعات در یک شبکه توسعه داده شد. در این مدل برای هر رأس فعال احتمالی برای فعال کردن همسایگان اختصاص داده می‌شود. به‌عنوان مثال، احتمال فعال شدن رأس w   در اثر تلنگر راس v  ، برابر با P_w(v) است. فعال شدن یک رأس در این مدل، مستقل از سابقه تلنگرهای دریافت شده قبلی است. فرایند انتشار تأثیرات با فعال کردن مجموعه اولیه آغاز می‌شود. سپس هر رأس به‌تازگی فعال‌شده مانند  v به همسایگان غیرفعال خود تلنگر می‌زند. فرض بر این است که w راس غیرفعالی از همسایه v   است، در این صورت شانس فعال شدنw   در اثر تلنگر دریافت شده برابر P_w(v)   است. در صورت موفق بودن تلنگر، رأس w در گام بعدی فعال می‌شود و سپس به همسایگان غیرفعالش تلنگر خواهد زد. این پروسه تا هنگامی که تمام شبکه فعال شده باشد و یا دیگر هیچ تأثیری در امکان انتشار نداشته باشد، ادامه می‌یابد. شکل 2، نمونه‌ای از یک مدل آبشاری مستقل انتشار را نشان می‌دهد. گره‌های نارنجی گره‌های فعال هستند و گره‌های سبز غیرفعال هستند. یال­های سبز، یال­های اصلی گراف است. عدد سبز کنار یال‌ها احتمال تأثیر آنها را نشان می‌دهد. یال قرمز از گره u   تا گره v  ، نمایانگر این است که u در قبال v از طریق این یال، موفقیت‌آمیز عمل کرده است. یال سبز نقطه‌چین از گره u تا گره v، بیانگر شکست u از فعال‌سازی v است [49].

شکل 10. انتشار مدل آبشاری مستقل [49]

برای مدلسازی مبتنی‌بر عامل مدل آبشاری مستقل، جمعیتی از عامل‌ها در یک شبکه ایجاد می‌شود که همگی آنها در ابتدا بی‌اطلاع هستند و سپس در هر گام زمانی از طریق دو شرط موازی احتمال دارد آگاهی صورت پذیرد: 1. یک عامل ناآگاه به‌دلیل آثار خارجی یعنی اطلاعات دریافتی از خارج آگاه می‌شود و 2. یک عامل ناآگاه در صورتی آگاه می‌شود که حداقل یکی از همسایگان او در آخرین گام زمانی قبل آگاه شده باشند [1]. تحقیقات متنوعی دیگری مبتنی‌بر مدل آبشاری انجام شده است که می‌توان به [35, 53-57] اشاره کرد. این تحقیقات با تغییرهای کوچک در نحوه محاسبات تلنگر زدن و احتمال پذیرش بین عاملی انجام شده‌اند.

از دیگر مدل‌های آبشاری می‌‌توان به مدل آبشاری وابسته اشاره کرد که به‌دلیل مناسب نبودن مدل آبشاری مستقل در بسیاری از سناریوهای واقعی مطرح شده است. چرا که در این محیط‌ها، سابقه تلنگرهای دریافت شده توسط یک فرد در تصمیم نهایی او مؤثر است. دیگر مدل‌های آبشاری نیز عبارت‌اند از: مدل آبشاری کاهشی و مدل آبشاری وزن‌دار هستند[49].

2ـ3ـ5. مدل آستانه کلی

نخستین بار این مدل توسط کمپه و همکاران (2003) [49] برای مسئله بیشینه‌سازی انتشار در شبکه‌‌های اجتماعی ارائه شد. در این مدل برای هر گره یک تابع یکنواخت تصادفی تعریف می‌شود که تعیین‌کننده تصمیم آن رأس بر فعال شدن یا نشدن با توجه به فعال بودن همسایگان است. تابع f_v تابع آستانه نامیده می‌شود و به هر یک از زیرمجموعه‌های مجموعه همسایگان آن راس  N_vیک عدد حقیقی در بازه [0,1] نسبت می‌دهد. مقدار این تابع برای زیرمجموعه تهی برابر با صفر است. در این مدل ابتدا برای هر گره مقدار آستانه‌ای θ_v  به‌صورت تصادفی در بازه 0 و 1 تعیین می‌شود سپس در گام t، رأسv   تنها هنگام برقراری شرطθ_v   ≤f_v(S) به حالت فعال در می‌آید که در این عبارت منظور از S مجموعه همسایگانی از  vاست که در گام  t-1 فعال بوده‌اند [49].

الف. مدل آستانه خطی (LT)

در مدل آستانه خطی، هر گره در شبکه یک مقدار آستانه تصادفی را انتخاب می‌کند، سپس در هر گام زمانی، گره غیرفعال تحت تأثیر همه همسایگان فعال خود قرار می‌گیرد. گره غیرفعال هنگامی به گره فعال تبدیل می‌شود که وزن مجموع تمامی همسایگان ورودی آن، به مقدار آستانه برسد. مشابه مدل آبشاری مستقل، این مدل عمدتاً برای به حداکثر رساندن تأثیر انتشار در شبکه مورد استفاده قرار می‎گیرد. همانند مدل IC، مدل LT برای مطالعه تأثیر در شبکه‌های اجتماعی با تمرکز بر رفتار آستانه در طول فرایند انتشار تأثیر استفاده می‌شود. به عبارت دیگر، این مدل بر اثر تجمعی انتشار تأثیر در فرایند تمرکز دارد [26].

مدل آستانه خطی توسط گرونوتر پیشنهاد شده است. هر رأس دارای دو وضعیت فعال و غیرفعال است. در این روش یک گره v   توسط هر همسایه‌ای مانندw  مطابق با وزن b_v,w تحت تأثیر قرار می‌گیرد. گرهv   با همسایگانش توسط وزن       متصل شده است. هر گره زمانی فعال می‌شود که جمع وزن همسایگان فعالش حداقل θ_v    باشد و این مقدار یک عدد تصادفی بین 0 و 1 است. در شکل 10، نمونه‌ای از فرایند انتشار در مدل آستانه خطی نمایش داده شده است. گره‌های نارنجی، گره‌های فعال و گره‌های سبز غیرفعال هستند. یال‌های سبز، یال‌های اصلی در گراف را نشان می‌دهند. اعداد سبز در کنار یال‌ها، وزن تأثیر هر یال است. اعداد آبی در زیر گره‌ها، آستانه تصادفی انتخابی برای گره است. مجموعه یال‌های قرمز به هر گره، نشان‌دهنده وزن کل این یال‌هاست که باعث فعال شدن v شدند [49].

شکل 11. نمایشی از مدل آستانه خطی [49]

لاگنیر و همکاران [58] یک مدل کاربرمحور میرای تقویتی (DRUC( را براساس مدل LT پیشنهاد کردند که محتوای اطلاعاتی را با نمایه کاربر ترکیب می‌کند. در زمان t، احتمال انتشار اطلاعات توسط سه عامل تعیین می‌شود: 1. علاقه کاربر به محتوای اطلاعات؛ 2. نیت کاربر در مورد انتشار اطلاعات و 3. تأثیر گره‌های همسایه که آلوده شده‌اند. فرایند انتشار در این مدل در محور زمان گسسته است.

چن و ونگ[59] یک الگوریتم ابتکاری مبتنی‌بر آستانه فعال‌سازی را با استفاده از مدل LT پیشنهاد کردند. این الگوریتم تأثیر گره‌ها و آستانه فعال‌سازی گره را در نظر می‌گیرد. با توجه به آستانه پویای هر گره در فرایند فعال‌سازی، گره‌های تأثیر بالقوه (PIN) محاسبه می‌شوند. در مرحله ابتکاری، گره‌هایی با بیشترین مقدار PIN به‌عنوان گره‌های هسته انتخاب می‌شوند. در مرحله الگوریتم حریصانه، گره‌هایی که بیشترین تأثیر را در افزایش حداکثر دامنه دارند، برای گسترش انتشار اطلاعات در شبکه اجتماعی انتخاب می‌شوند.

با توجه به مرور ادبیات، مدل LT، بیشتر در تحقیقات گسترش تأثیر و حداکثرسازی تأثیر استفاده می‌شود. در این مدل از الگوریتم‌های ابتکاری یا الگوریتم‌های حریصانه برای یافتن گره‌های هسته با بیشترین تأثیر استفاده می‌شود [26]. از دیگر مدل‌های آستانه می‌توان به مدل‌های آستانه حداکثری، آستانه کوچک و آستانه متفق‌القول اشاره کرد [49].

3ـ3ـ5. مدل نظریه بازی‌ها

 نظریه بازی یک استراتژی است که سود را به حداکثر می‌رساند. مطالعه نظریه بازی به افراد یا گروه‌های متعدد با محدودیت‌های مشخص محدود می‌شود. در نظریه بازی همیشه از استراتژی حریف برای به حداکثر رساندن سود استفاده می‌شود. یک قطعه از اطلاعات به‌دلیل تأثیر هزینه‌ها، منافع و انتخاب‌های استراتژیک یا گسترش می‌یابد یا پخش نمی‌شود. به همین دلیل نظریه بازی‌ها چندین سال است که در تحقیقات شبکه‌های اجتماعی مورد استفاده قرار می‌گیرد [26] و می‌توان به تحقیقات مبتنی‌بر سود انتشار [60]، مدل بازی تکاملی [61] و مدل بازی ائتلافی [62] اشاره کرد.

4ـ3ـ5. مقایسه مدل‌های پیش‌بینی

در تحقیقات پیش‌بینی، ساختار شبکه و رفتارهای کاربران یا به‌طور مستقل در یک مدل نقش دارند یا با هم ترکیب می‌شوند. یک شبکه اجتماعی، یک شبکه پویاست، بنابراین مدل‌های پیش‌بینی برای شبکه‌های اجتماعی باید استوار باشند. مطابق ادبیات موضوع، مدل‌های IC فرستنده‌محور هستند و تنها ارسال‌کننده اطلاعات را در نظر می‌گیرند در حالی که مدل‌های LT گیرنده‌محور هستند. مدل‌های نظریه بازی بی‌طرف‌تر هستند و سود کل شبکه را در نظر می‌گیرند که آنها را برای مطالعه شبکه‌های پویا مناسب می‌سازد. هر سه این مدل‌ها نه‌تنها برای پیش‌بینی بلکه برای گسترش تأثیر و یا حداکثرسازی تأثیر نیز استفاده می‌شوند. یعنی مدل‌های پیش‌بینی مستقل نیستند و مدل‌های توصیفی مبنای تحقیقات پیش‌بینی هستند. در واقع مدل‌های پیش‌بینی، ابزار یا روش هستند و بنابراین این دو دسته از مدل‌ها همیشه به یکدیگر نیاز دارند. در مورد مدل‌های پیش‌بینی، دیدگاه محققان را می‌توان در دو چشم‌انداز خرد و کلان طبقه‌بندی کرد. نمای کلان، انتشار آینده را برپایه ساختار شبکه و نمای خرد، آن را برپایه رفتار کار تجزیه‌وتحلیل می‌کند [26]. مقایسه این سه مدل در جدول زیر آمده است:

جدول 4. مقایسه مدل‌های آستانه خطی، آبشاری مستقل و نظریه بازی [26]

6. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

1ـ6. جمع‌بندی و ارائه چارچوب

اخبار و گزارش‌ها در سطح جامعه از اهمیت زیادی برخوردار است و نحوه انتشار آن می‌تواند تأثیرات به‌سزایی در جامعه و فضای رسانه‌ای ایجاد کند. به‌ویژه آنکه این اطلاعات مرتبط با کل جامعه باشد. از طرفی، انتقال پیام و نحوه بیان آن برای افراد مختلف جامعه، وابسته به متغیرها و پارامترهای گوناگونی است که باید آنها را در نظر گرفت تا اخبار درست به‌خوبی منتشر شده و مانع از بروز شایعات و اطلاعات انحرافی شود. در این پژوهش، ابتدا مهم‌ترین و پرکاربردترین عوامل مؤثر بر انتشار اطلاعات و اخبار بررسی و توصیف شدند که می‌توان آنها را به‌صورت زیر خلاصه کرد:

1. عوامل مرتبط با منبع: اعتبار، محبوبیت، رسمی بودن و گستردگی شبکه منبع خبر،

2. عوامل مرتبط با محتوای پیام: قالب ارائه، مشخصه‌های روان‌شناختی (احساسی، اعتقادی، عاطفی و ...)، محتوا و روایت پیام،

3. عوامل مرتبط با گیرنده پیام: ویژگی‌های جمعیت‌شناختی، انگیزه، هیجان و دانش گیرنده پیام،

4. عوامل مرتبط با زمینه: میزان پسند، اشتراک‌گذاری و ساختار سکو (پلتفرم) هایی که در آن پیام منتقل می‌شود.

بااین‌حال، بسته به نوع خبر و پیام و با توجه‌ به نوع تمرکز مطالعه، متغیرهای دیگری نیز دخیل هستند که نیازمند بررسی هستند. با توجه ‌به عوامل مرتبط با منبع پیام و شبکه ارتباطی بین افراد در انتقال پیام، نیاز به بررسی ساختار شبکه جامعه نیز وجود دارد. بنابراین در این گزارش (پس از بیان عوامل مؤثر بر انتشار)، پایه‌های مدلسازی شبکه اجتماعی به اختصار بیان شدند. هر شبکه از چهار پایه اصلی شامل: 1. ساختار (توپولوژی) شبکه، 2. مدل انتشار، 3. معیار مرکزیت و 4. معیار ارزیابی تشکیل شده است. به‌عبارت دیگر، برای انتقال و انتشار پیام در یک جامعه لازم است شبکه‌ای از افراد با متغیرهای مؤثر بر پیام (منبع، پیام، گیرنده و زمینه) وجود داشته باشند که نمایانگر جامعه حقیقی باشند و افراد بتوانند براساس خصوصیات فردی خود، نسبت به پیام منتشر شده، تصمیم‌گیری کنند.

بر این اساس، مدل‌ها و الگوریتم‌های انتشار اطلاعات بررسی شدند تا ضمن بررسی ساختار شبکه، مدل‌های تهیه شده در پژوهش‌های مرتبط نیز گردآوری شوند. این مدل‌ها در سه گروه ‌مدل‌های توصیفی، محاسباتی و پیش‌بینی دسته‌بندی شده‌اند که هر یک روش‌شناسی (متدلوژی) و کاربرد متفاوتی دارند و برای مطالعات به خصوصی مورد استفاده قرار می‌گیرند (مثلاً مدل‌های محاسباتی اکثراً برای تشخیص شایعه مناسب هستند). از میان آنها، تنها مدل‌های پیش‌بینی (و به‌ویژه مدل‌های آستانه و آبشاری)، قابلیت مدل‌سازی در سطح فردی و ایجاد تمامی ساختارهای بیان شده در این پژوهش را ممکن می‌سازند. به‌عبارت دیگر، برای مدلسازی و شبیه‌سازی انتشار اطلاعات در جامعه، چارچوب و سازوکارهای بیان شده در مدل‌های پیش‌بینی مفید خواهند بود؛ لذا مقایسه‌ای بین این مدل‌ها انجام شد و اهمیت و کاربرد آنها از دیدگاه پژوهشی و کاربردی بیان شد. در ادامه براساس یافته‌های پژوهش، چارچوبی برای مدلسازیِ شبیه‌سازی پیش‌بینی نحوه انتشار اطلاعات به‌صورت زیر ارائه می‌شود:

شکل 12. چارچوبی برای مدلسازی انتشار اطلاعات

مأخذ: یافته‌های پژوهش

مطابق با شکل 11، برای ساخت یک مدل پیش‌بینی انتشار اطلاعات، لازم است حداقل چهار مرحله طی شود. بدین منظور، ابتدا مدل پیش‌بینی نحوه انتشار اطلاعات بسته به نیاز جامعه و از مبانی نظری استخراج و انتخاب می‌شود. گام اول هم‌راستا با گام دوم، یعنی ساختار شبکه اجتماعی است و می‌توان در یک حلقه دوجانبه، نسبت به انتخاب مدل پیش‌بینی و ساخت شبکه اجتماعی بازخورد-اصلاح داشت تا مناسب‌ترین مدل و ساختار انتخاب شود. پس از آن، براساس مدل و ساختار انتخاب شده، متغیرها، پارامترها و عوامل مؤثر بر پیام بررسی شده و مهم‌ترین آنها برای مدلسازی و شبیه‌سازی تعیین می‌شوند. سپس براساس چارچوب حاصل شده، مدلسازی و شبیه‌سازی اتفاق می‌افتد. در میان مدلسازی، پژوهشگر می‌تواند به مراحل قبلی بازخورد داده و برخی موارد مورد نیاز ازجمله انتخاب متغیرها را تغییر دهد. چرا که شبیه‌سازی نیازمند داده‌های حقیقی برای مقایسه خروجی مدل شبیه‌سازی شده است.

2ـ6. نتیجه‌گیری و پیشنهادها

چارچوب ارائه‌شده سعی دارد تا جنبه‌های مختلف هر پیام و خبر را بررسی کند و به مهم‌ترین متغیرها و پارامترهای مؤثر بر انتشار اخبار بپردازد. این گزارش با ارائه یک چارچوب سیستمی کمک می‌کند تا طراحی و انتقال پیام‌ها به‌صورت بهینه‌تری صورت پذیرد. انتظار می‌رود نتایج این مطالعه در بهبود عملکرد دستگاه‌های رسانه‌ای و به‌خصوص در انتشار اخبار و اطلاعات حوزه قانونگذاری مورد استفاده قرار گیرد.

همان‌طور که بیان شد در انتشار اخبار و اطلاعات عوامل مهمی نظیر عوامل مرتبط با منبع پیام، ویژگی‌های پیام، گیرنده پیام و زمینه انتقال پیام نقش دارند. با آنکه عوامل مرتبط با گیرنده پیام همچون ویژگی‌های جمعیت‌شناختی (نظیر سن، تحصیلات و جنسیت)، خلقیات شخصیتی، جهان‌بینی، انگیزه‌ها، شناخت و ادراک و وضعیت عاطفی و احساسی در پذیرش پیام توسط مخاطبان، نهایی‌ترین اثربخشی و بیشترین نقش را ایفا می‌کنند اما با این‌حال عوامل در دسترس و کنترل‌پذیرتر برای مدیریت فضای رسانه‌ای، عوامل مرتبط با منبع، ویژگی‌های پیام و زمینه انتقال پیام می‌باشند. مدیریت عوامل مرتبط با گیرنده پیام به تحقیقات و همچنین برقراری ارتباطی تنگاتنگ با آخرین یافته‌های علمی در زمینه روان‌شناختی، شناخت ویژگی‌های افراد و فرهنگ جامعه نیاز خواهد داشت. بدون تحلیل دقیق از مخاطب و ذهنیت او درباره یک قانون خاص، حوزه موضوعی آن و حتی از مجلس شورای اسلامی، میزان اثربخشی انتشار اخبار و اطلاعات در جامعه به گونه مورد نظر، نامعلوم است. همچنین ساختار جامعه در کنار فرهنگ نهفته در آن، نحوه انتشار اخبار و اطلاعات را متفاوت از جامعه‌ای دیگر می‌کند. بنابراین توجه به ساختار جامعه نیز در انتقال پیام از اهمیت به‌سزایی برخوردار است. چراکه ممکن است مطلبی در جامعه‌ای کاملاً معمول به‌نظر رسد اما در جامعه‌ای دیگر، واکنش متفاوتی را ایجاد کند. همچنان که در مطالعات رسانه‌های اجتماعی که نشان‌دهنده شبکه تشکیل‌دهنده جامعه هستند، به این مهم پرداخته ‌شده است و بر همین اساس، الگوها و مدل‌های مختلفی طراحی شده‌اند تا اطلاعات دقیق‌تری از جامعه را مدنظر داشته باشند.

در ارتباط با عوامل مرتبط با منبع پیام، «اعتبار منبع» و «قابل اعتماد بودن ارسال‌کنندگان پیام» به‌عنوان عوامل مؤثر بر اعتقاد کاربران رسانه‌های اجتماعی به پیام، معرفی می‌شوند؛ لذا برای اثربخشی انتقال اخبار و اطلاعات حوزه قانونگذاری در جامعه، استفاده از ظرفیت منابع قابل اعتماد به‌دلیل اعتماد عمومی به صحت اخبار آنها، پیشنهاد می‌شود.

براساس قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات (مصوبه مجلس شورا در بهمن 1387)، دولت و مؤسسات عمومی با رعایت مسائل حریم خصوصی و اطلاعات طبقه‌بندی شده و محرمانه مکلف به شفاف‌سازی و پاسخ‌گویی هستند. انجام صحیح این قانون می‌تواند به افزایش اعتبار منابع رسمی خبر در نظر مخاطب کمک کند. در این راستا به نظر می‌رسد مرکز پژوهش‌های مجلس به‌دلیل ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود، از اعتبار قابل قبولی در میان جامعه برخوردار است که می‌توان در ادامه ضمن پاسداشت از این اعتبار، از این ظرفیت به‌صورتی شایسته برای انتقال اطلاعات صحیح حوزه قانونگذاری بهره جست.

به‌علاوه دستگاه‌های رسمی حوزه رسانه که اعتبارات آن در بودجه سالیانه کشور تعبیه شده است شامل: سازمان صدا و سیما، سازمان خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (ایرنا)، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا) و به‌خصوص خبرگزاری خانه ملت نقش بسیار پررنگی در اطلاع‌رسانی و انتشار اطلاعات حوزه قانونگذاری در جامعه می‌توانند ایفا کنند.

در شبکه‌های اجتماعی، منبع اطلاعات نادرست معمولاً ناشناخته یا ناآشنا است. بنابراین انتشار یا حتی پسند (لایک) کردن اطلاعات نادرست توسط کاربران معتبر یا آشنا، اعتبار درک شده اطلاعات نادرست را افزایش می‌دهد. در این زمینه ارتقا دادن مسئولیت‌پذیری اجتماعی افراد جامعه به‌خصوص افراد سرشناس در انتشار یا بازنشر اخبار نادرست می‌تواند در بهبود سلامت فضای رسانه‌ای، کمک کند.

ارتقای سواد رسانه‌ای در فضای مجازی و افزایش سطح آگاهی آحاد جامعه برای مواجهه با اطلاعات، آشنایی با جرایم انتشار شایعه و نحوه مواجهه با منتشرکنندگان شایعه ازسوی نهادهای حاکمیتی (که این موارد در قانون جرایم رایانه‌ای (مصوبه مجلس شورا خردادماه 1388) و الزامات پیشگیری و مقابله با نشر اطلاعات، اخبار و محتوای خبری خلاف واقع در فضای مجازی (مصوبه شورای‌عالی فضای مجازی بهمن‌ماه 1399) تبیین شده‌اند) نیز می‌تواند مفید واقع شود. این آموزش‌ها می‌تواند در مدارس، دانشگاه‌ها یا به‌صورت عمومی ارائه گردند.

به‌علاوه، شناسایی و استفاده از ظرفیت افراد و تأثیرگذارانی با معیارهای مرکزیت بالا نظیر نزدیکترین افراد به جامعه هدف یا افرادی با میزان عضویت بیشتر در گروه‌های اجتماعی، برای انتقال گسترده‌تر اخبار مورد نظر می‌تواند مؤثر باشد.

در ارتباط با عوامل مرتبط با ویژگی‌های پیام، استفاده از قالب‌های جدید اطلاع‌رسانی نظیر تهیه فیلم‌ها و موشن‌گرافی‌های کوتاه و جذاب همچون تیزرهای معرفی قوانین و اینفوگرافی‌هایی از گزارش‌های کارشناسی‌شده، استفاده از سبک‌های بیان متناسب با گروه‌های سنی یا اجتماعی هدف همچون نوجوانان، دانشجویان، فعالین صنعت و... و کاربست صحیح نشانه‌های روانشناختی همچون برانگیختن احساس مشارکت در میان آنان می‌تواند در جذب هرچه بیشتر توجه مخاطبان به اخبار حوزه قانونگذاری و آشنایی و همراه کردن جامعه با قوانین، مؤثر باشد.

در این راستا شناخت گروه‌های متناجس افراد که ذائقه و احساس خبری مشترکی میان آنان برقرار است به‌خصوص از طریق ابزارهای فناورانه نظیر هوش مصنوعی، در تهیه اخباری متناسب با آن گروه‌ها راهگشا خواهد بود. در این راستا پیشنهاد می‌شود اخبار و قوانینی که نیازمند پوشش رسانه‌ای هستند، برای هر گروه به گونه‌ای سفارشی تهیه و منتشر شوند.

ارتباط گیرنده پیام با محتوای آن، منوط به روایت و داستانی است که هر پیام در ظرف آن منتقل می­شود و نظام معناپردازی ذهنی عموم را می سازد؛ لذا یکی از مهمترین ارکان در عوامل مرتبط با ویژگی‌های پیام و اخبار مجلس شورای اسلامی، روایت آن است. روایت می‌تواند اعتبار درک شده از پیام و آستانه پذیرش آن را در ذهن مخاطب دستکاری نماید. از این‌رو پیشنهاد می‌شود توانایی رسانه‌ایِ «تولید روایت» در ارسال پیام‌ها به‌منظور تنظیم نظام‌ معناسازی ذهنی مخاطبان یک قانون یا خط‌مشی خاص برای تفسیر درست یک قانون و جلوگیری از منحرف شدن آن در اذهان مردم، در مجلس شورای اسلامی ایجاد شود. با توجه به عقبه دانشی و داده‌ای تولید روایت در مرکز رسانه‌ای مجلس و همچنین در مرکز پژوهش‌های مجلس، پیشنهاد می‌شود به این مورد اهتمام جدی شود. برای نمونه یکی از عوامل مهم در جنگ روایت‌ها، توانایی تولید و ارائه «روایت اول» است. بدین معنا که در بسیاری از حوزه‌های چالش‌برانگیز، معمولاً روایت اول شرایط پذیرش بیشتری را در اذهان عموم دارد. در این راستا گزارشی با عنوان «کاربست داستان‌پردازی در خط‌مشی‌گذاری و قانون‌گذاری: پیشنهادهایی برای ارتقای کارکردهای تعاملی و ارتباطی مجلس شورای اسلامی ایران» [11]، به تفصیل به این موضوع پرداخته است که مطالعه آن توصیه می‌شود. از این‌رو پیشنهاد می‌شود مرکز رسانه‌ای مجلس شورای اسلامی توانایی در خلق و انتشار روایت اول را داشته باشد تا با «برچسب‌گذاری خط‌مشی یا قانون» برای جامعه در پیام خود، دست برتر را در جنگ روایت‌ها داشته باشد.

در ارتباط با عوامل مرتبط با زمینه انتقال پیام، ویژگی‌های کانال ارتباطی و بستر انتقال پیام اهمیت دارد. هر اندازه این بستر برای مخاطب خود گره‌گشاتر و کاربردی‌تر باشد، قابلیت آن در انتقال پیام بیشتر می‌شود. از این‌رو پیشنهاد می‌شود رسانه مجلس تا حد امکان فارغ از فرم و قالب رسمی، مستقر بر نیازهای عموم مردم طراحی شود. مواردی اعم از اطلاع‌رسانی‌های سریع و کاربردی، داشتن فضای تعاملی، امکان درج بازخورد مردمی، پرسش‌ و پاسخ‌های عمومی و ... می‌تواند رسانه مجلس را به ابزاری راهگشا و کاربردی برای مردم تبدیل سازد. در کنار آن، فراگیری پیام‌رسان‌های اجتماعی داخلی و ساماندهی پیام‌رسان‌های اجتماعی خارجی، یکی از زیرساخت‌های مؤثر بر زمینه انتقال پیام است که در سیاست‌ها و اقدام‌های ساماندهی پیام‌رسان‌های اجتماعی ابلاغی در مصوبه شورای‌عالی فضای مجازی در مردادماه 1396 به آن اشاره شده است. توسعه و بهبود سکوهای پیام‌رسان ارتباطی داخلی از جنبه‌های مختلف نظیر رونق‌بخشی و کاربر پسند کردن آنها برای ارتباط فراگیر و راحت‌تر افراد با جامعه ارتباطی خود که از نتایج این سیاست‌هاست می‌تواند زمینه‌ساز انتشار صحیح اخبار همچون اخبار حوزه قانونگذاری باشد. به‌خصوص آنکه در این سکوها، امکان رصد و پیمایش اخبار سره از ناسره و منتشرکنندگان شایعات وجود دارد و همین امر به‌مرور اعتبار پیام‌های منتشر شده از بستر چنین سکوهایی را افزایش می‌دهد. در این راستا پیگیری از چگونگی پیشرفت استقرار مصوبه توسعه فضای مجازی سالم، مفید و ایمن که از مصوبات شورای‌عالی فضای مجازی در اسفندماه 1393 است، مفید خواهد بود. طبق این مصوبه، مرکز ملی فضای مجازی کشور مکلف بوده به‌طور سالیانه چارچوب اقدام‌ها، ضوابط و معیارهای خدمات و محتوای مربوط به این مصوبه را به‌روزرسانی کند و به‌صورت مستمر، گزارش چگونگی پیشرفت این مصوبه را به شورای‌‌عالی ارائه کند. در این سند دو بند 1. تولید و توزیع محتوا و خدمات سالم، مفید و ایمن مورد نیاز و 2. ممانعت از نشر محتوا و خدمات مضرّ و ناسالم و ناایمن دیده شده است و کاربران طبق آن باید بتوانند براساس ویژگی‌های جمعیتی (از قبیل سن، جنس، شغل و تحصیلات) از محتوا و خدمات مورد نیاز بهره‌مند شوند و حتی‌الامکان در برابر محتوا و رفتارهای آسیب‌زا محفوظ بمانند.

در این راستا شورای‌‌عالی فضای مجازی می‌تواند با خط‌مشی‌گذاری‌های کلان و حمایت از سامانه‌های رصد و راستی‌آزمایی (استفاده از فناوری تشخیص خودکار محتوای جعلی یا استفاده از ظرفیت اجتماعی برای بررسی صحت اخبار و نهایتاً برچسب‌گذاری محتوای مشکوک یا حذف آن)، در تشخیص اخبار سره از ناسره به مخاطبان شبکه‌های اجتماعی کمک کند.

جرایم انتشار شایعه و نحوه مواجهه با منتشرکنندگان شایعه نیز به‌عنوان یکی از عوامل زمینه انتقال پیام می‌تواند بر کاهش گسترش شایعه مؤثر باشد. براساس ماده (18) قانون جرایم رایانه‌ای (مصوبه مجلس شورای اسلامی در خرداد 1388 و اصلاحی خرداد 1403) هر کس به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی به وسیله سامانه رایانه‌ای یا مخابراتی اکاذیبی را منتشر کند یا در دسترس دیگران قرار دهد یا با همان مقاصد، اعمالی را برخلاف حقیقت، رأساً یا به‌عنوان نقل قول، به شخص حقیقی یا حقوقی به‌طور صریح یا تلویحی نسبت دهد، اعم از اینکه از طریق یاد شده به نحوی از انحای ضرر مادی یا معنوی به دیگری وارد شود یا نشود، افزون‌بر اعاده حیثیت (در صورت امکان)، به حبس از نود و یک روز تا دو سال یا جزای نقدی از 66.000.000 تا 500.000.000 ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.

در این راستا در همان قانون جرایم رایانه‌ای، کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه (در محل دادستانی کل کشور) مسئول نظارت فضای مجازی، تشخیص و پالایش تارنماهای حاوی محتوای مجرمانه و رسیدگی به شکایات مردمی برای پیگرد معرفی شده است. پلیس فتا نیز مسئولیت رسیدگی به گزارش‌های واصله و دستگیری متخلفان و تحویل آنان به قوه قضائیه را برعهده دارد.

البته در تعیین مرز محرمانگی موضوع‌های حوزه قانونگذاری باید تصمیم‌‌ها به دقت اتخاذ و اجرایی شود که به‌دلیل دامنه محرمانگی، آثار جانبی نظیر تشنگی خبری و سطح باورپذیری افراد جامعه و نرخ انتشار شایعات افزایش نیابد و از طرفی موضوع‌های محرمانه، علنی نشوند و امکان سوءاستفاده فراهم نشود. در این راستا خبرگزاری‌ها نقش مؤثری برای اطلاع‌رسانی فوری در بحران‌ها و شفافیت هرچه بیشتر و پاسخ‌گویی سریعتر به مخاطبان خود می‌توانند ایفا کند.

در اقدام‌های توصیه شده در راستای کاهش انتشار شایعات در حوزه قانونگذاری (که یکی از معضلات فضای اجتماعی و سیاسی است و می‌تواند در فرایند قانونگذاری اختلالاتی ایجاد کند)، باید توجه داشت که مقابله با آن مسئولیتی چند بعدی است و نیازمند همکاری بخش‌های مختلف و از طریق راهکارهای مختلف است که برخی از این راهکارها عبارت‌اند از:

1.      ارائه اطلاعات دقیق و به‌موقع ازسوی مسئولان،

2.      تلاش برای آگاهی‌بخشی به افراد (گره‌های) مستعد و بازیابی هرچه سریعتر افراد (گره‌های) آلوده در هنگام وقوع شایعه،

3.      تقویت نقش رسانه‌های معتبر و متعهد،

4.      آموزش‌های هدفمند و آموزش‌های عمومی در راستای ارتقای سواد فضای مجازی و نحوه تشخیص شایعه که می‌تواند با همکاری وزارت آموزش‌وپرورش در مدارس، سازمان صدا و سیما و سازمان تبلیغات اسلامی صورت پذیرد،

5.      فعال‌سازی سامانه‌های رصد و واکنش به شایعات حوزه قانونگذاری (استفاده از الگوریتم‌های هوش مصنوعی برای تشخیص شایعه که به رصد و حذف شایعات کمک می‌کند، مفید خواهد بود)،

6.      تشویق افراد جامعه به گزارش شایعات،

7.      قوانین و مجازات‌های قانونی برای شایعه‌پراکنان،

8.      ایجاد قوانین الزام‌آور برای منتشرکنندگان محتوا با دنبال‌کنندگان زیاد،

9.      انجام مطالعات بیشتر در زمینه روان‌شناختی به‌منظور شناخت ویژگی‌های افراد و فرهنگ جامعه (در این زمینه خلأ تحقیقاتی شدیدی وجود دارد و اطلاعات دقیق‌تری از جامعه برای تشخیص واکنش جامعه به خبر منتشر شده مورد نیاز است).

جدول 5. توصیه‌های سیاستی پیشنهادی

مأخذ: یافته‌های پژوهش

* تداوم یا تقویت آیتم‌ها یا اقدام‌ها

** اصلاح رویه‌ها یا ایجاد سازوکارها