خلاصه مدیریتی

شرح / بیان مسئله

هنرصنعت پویانمایی، امروزه فراتر از یک سرگرمی، به پیشران قدرتمندی در حوزه صنایع فرهنگی تبدیل شده است. پویانمایی با ارائه تصویری رنگی و امیدآفرین از دنیای پیرامون، قابلیتی مثال‌زدنی در انتقال ارزش‌های فرهنگی را داراست. زیست‌بوم پویانمایی در ایران، که به شکلی متناسب رشد کرده و به بلوغ رسیده، با تکیه بر سرمایه‌های فرهنگی غنی و نیروی انسانی جوان و خلاق، توانسته محصولات باکیفیتی ارائه دهد که علاوه‌بر جذب مخاطب داخلی و بین‌المللی، در انتقال ارزش‌ها و ایجاد چرخه اقتصاد فرهنگ مؤثر بوده و به ابزاری راهبردی برای معرفی جمهوری اسلامی ایران در سطح جهانی تبدیل شده است.

ازسوی‌دیگر، زیست‌بوم شکل‌گرفته در این حوزه، قابلیت اثرگذاری ویژه‌ای بر سایر محصولات صنایع خلاق دارد؛ به‌گونه‌ای که می‌توان پویانمایی را صنعتی پیشرو تلقی کرد که تحولات جدی در آن، دگرگونی قابل توجهی را در بخش‌های مختلف همچون نوشت‌افزار، بازی‌های رایانه‌ای، نمایش‌های عروسکی، اسباب‌بازی، پوشاک و کالاهای مرتبط با کودک و نوجوان و حتی کتاب به همراه خواهد داشت. بنابراین، پویانمایی به‌عنوان راهبردی‌ترین حوزه صنایع خلاق، با سرمایه‌گذاری ویژه، می‌تواند موجبات تحولات مثبت در سایر حوزه‌های پیرامونی را نیز فراهم کند.

قانون برنامه هفتم پیشرفت با هدف‌گذاری افزایش تولید پویانمایی به میزان 7300 ساعت تا پایان برنامه، بر حمایت از بخش غیردولتی، ورود فناوری‌های نوین و ایجاد زیرساخت‌های لازم تأکید کرده است. علی‌رغم این چشم‌انداز، چالش‌هایی همچون پراکندگی منابع مالی، فقدان نظام تأمین سرمایه پایدار، کمبود نقدینگی و مهاجرت پنهان متخصصان به‌علت فرصت‌های شغلی جذاب‌تر در خارج از کشور، مانع از شکل‌گیری چرخه‌ پایدار تولید و تحقق اهداف کمّی تعیین شده می‌شوند. افزون بر این، ضعف در همگرایی لازم میان نهادهای ذی‌ربط، به تشدید این مشکلات دامن زده است. این گزارش درصدد است تا با بررسی دقیق این چالش‌ها و موانع، راهکارهای عملیاتی برای تقویت ظرفیت تولید و دستیابی به اهداف ترسیم شده در برنامه هفتم پیشرفت ارائه کند.

نقطه نظرات / یافته‌های کلیدی

•           زیست‌بوم پویانمایی ایران دارای چند بازیگر اصلی است. مرکز پویانمایی صبا به‌عنوان بزرگ‌ترین آنها سالیانه حدود ۲۰۰ ساعت پویانمایی تولید می‌کند. پس از آن، مرکز پویانمایی سوره تولید سالیانه خود را به حدود ۵۰ ساعت رسانده است. مرکز کودک و نوجوان سازمان اوج نیز سالیانه در حدود ۳۰ ساعت پویانمایی تولید داشته است. علاوه‌‌بر این، مجتمع صنایع سرگرمی مهوا نیز حدود ۲۵ ساعت پویانمایی تولید کرده است. در کنار این مجموعه‌ها، مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز وجود دارند که روی هم رفته حدود 10 ساعت تولید پویانمایی بومی داشته‌اند.
•           در سراسر کشور در حدود ۱۰۰ گروه کوچک و بزرگ تولید پویانمایی فعال بوده که در مجموع جمعیتی بالغ بر 2000 نفر را شامل می‌شوند و کیفیت عمده تولیدات این استودیوها با استانداردهای سینمایی، تلویزیونی و حتی در مواردی بین‌المللی در حال رقابت است.
•           شبکه‌های توزیع داخلی عملاً به سه بخش سینما، تلویزیون و سکوهای جهان‌پهنا (اینترنتی) تقسیم می‌شوند. در سینما، از سال 1401 به بعد، سیزده اثر پویانمایی اکران شده ‌است.در تلویزیون نیز مجموع زمان پخش (اعم از آثار داخلی، خارجی و بازپخش آن‌ها) در هر سه شبکه تخصصی کودک و نوجوان از چهار ساعت در روز فراتر نمی‌رود. ازسوی‌دیگر، سکوهای جهان‌پهنا (اینترنتی) به‌علت محبوبیت بالای گونه پویانمایی، بخش قابل توجهی از درآمد خود را از پخش آن به‌دست می‌آورند که عمدتاً با مصرف پویانمایی‌های خارجی ایجاد می‌شود.
•           صنعت پویانمایی سینمایی ایران از سال 1401 به بعد، جهشی کم‌سابقه را تجربه کرده و با فروش بیش از ۸ میلیون بلیت و حدود ۳۵۰ میلیارد تومان درآمد، به یکی از سریع‌ترین حوزه‌های در حال رشد تبدیل شده است.
•           شبکه‌های پویا، نهال و امید در تلویزیون به نقطه‌ای از جذب مخاطب رسیده‌اند که به یک مزیت راهبردی برای رسانه ملی تبدیل شده که شبکه پویا با بیش از ۷۰ درصد سهم مخاطب در رده خردسال، محبوب‌ترین شبکه این گروه سنی است.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، سیاستی و نظارتی

تحقق اهداف قانون برنامه هفتم پیشرفت و ارتقای جایگاه ایران در عرصه جهانی پویانمایی، نیازمند سیاستگذاری هدفمند در سه حوزه کلیدی تولید، توزیع و نظام مالی است.

در حوزه تولید، توجه به توسعه منابع انسانی، توانمندسازی نیروهای متخصص و ایجاد بستر مناسب برای تقویت و همگرایی استودیوهای خُرد و غیرمتمرکز از اهمیت بالایی برخوردار است. شبکه استودیوهای کوچک می‌تواند به‌عنوان بازوهای چابک تولید عمل کرده و با افزایش ظرفیت اجرایی، امکان تولید آثار بیشتر و متنوع‌تر را فراهم کند. این استودیوهای خرد می‌توانند با مشارکت با یکدیگر و همچنین با راهبری دولت در قامت هماهنگ‌کننده، دست به تولید آثار پویانمایی بزرگ‌مقیاس در سطح جهانی بزنند. در کنار این موضوع، بهره‌گیری از الگوهای فناورانه و نوین تولید، مانند کاربست ابزارهای تولید مجازی، زیرساخت‌های پردازش ابری، هوش مصنوعی کاربردی در فرایندهای فنی و مدیریت تولید رقومی، می‌تواند هزینه‌ها را کاهش داده و سرعت و کیفیت تولید را ارتقا دهد. همچنین ضروری است یک نظام جامع پایش داده‌های این هنرصنعت طراحی شود تا تصمیم‌گیری‌ها بر پایه ارزیابی اثرگذاری محصولات، تحلیل بازخورد مخاطبان و رصد مستمر روندهای جهانی انجام شود. تغییر رویکرد از تمرکز صرف بر کمّیت به خلق داستان‌ها و شخصیت‌های بومی و ملی نیز یکی از گام‌های کلیدی در ایجاد هویت پایدار برای پویانمایی ایرانی است.

در حوزه توزیع، ایجاد تعادل میان محتوای داخلی و خارجی امری ضروری است و می‌تواند از طریق سیاست‌های هوشمند تنظیم‌گری محقق شود. حفاظت از زیرساخت‌های فنی مانند تارنماهای فضای مجازی و مدیریت حق نشر، برای جلوگیری از سوءاستفاده و حفظ مالکیت فکری اهمیت فراوان دارد. توسعه سکوهای برخط ویژه کودک و نوجوان و حمایت از آنها امکان دسترسی گسترده‌تر مخاطبان به محتوای بومی را فراهم کرده و زنجیره ارزش پویانمایی را کامل‌تر می‌کند. همچنین ارتقای حضور در بازارهای بین‌المللی از طریق دیپلماسی فرهنگی، نمایش در جشنواره‌ها و ایجاد شبکه‌های ارتباطی بین‌المللی، نقش مهمی در گسترش بازار مصرف دارد.

راه‌اندازی صندوق اعتباری ویژه پویانمایی و صنایع خلاق تصویری می‌تواند به کاهش مخاطره سرمایه‌گذاری، جذب مشارکت بخش خصوصی و افزایش استمرار تولیدات باکیفیت کمک کند و زمینه‌ساز رشد پایدار این هنرصنعت در کشور باشد.

1. مقدمه

هنرصنعت پویانمایی در دنیای امروز، فراتر از یک سرگرمی صرف، به یکی از پیشران‌های صنایع فرهنگی و خلاق بدل شده است. در ایران نیز، پویانمایی با توجه به سرمایه‌های فرهنگی و هنری غنی و همچنین نیروی انسانی جوان و خلاق و قدرت داستان‌پردازی مطابق با ارزش‌های جامعه ایرانی و قابلیت پخش جهانی از اهمیت فراوانی برخوردار بوده که به عنوان یکی از محورهای اصلی توسعه صنایع فرهنگی در قانون برنامه هفتم پیشرفت مدنظر قرار گرفته است. در ماده (74) و بند «پ» ماده (76) این قانون، با هدف افزایش میزان تولید پویانمایی در کشور به میزان 7300 ساعت تا پایان برنامه، تکالیف مشخصی برای دستگاه‌های مسئول تعیین شده است. این بند بر حمایت از بخش غیردولتی، تسهیل ورود تجهیزات و فناوری‌های نوین، حمایت از توسعه شرکت‌های بزرگ تولید پویانمایی و ایجاد زیرساخت‌های فنی مانند پارک‌های علم و فناوری و کارخانه‌های نوآوری تأکید دارد. این اقدام‌ها نشان‌دهنده درک سیاستگذاران و نمایندگان مجلس شورای اسلامی از اهمیت راهبردی این هنرصنعت و تلاش برای رفع موانع موجود در مسیر رونق آن است.

اهمیت پویانمایی به‌عنوان یکی از محورهای توسعه صنایع فرهنگی و خلاق در ابعاد مختلف فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی قابل بررسی است. از منظر فرهنگی، پویانمایی ابزاری قدرتمند برای انتقال مفاهیم، ارزش‌ها، و هویت فرهنگی به نسل‌های آینده و همچنین معرفی فرهنگ غنی ایران به مخاطبان جهانی است. از منظر اقتصادی، این صنعت قابلیت ایجاد ارزش‌افزوده بالا، اشتغال‌زایی گسترده (به‌ویژه برای جوانان) و توان کسب درآمد ارزی قابل توجه را داراست. علاوه بر این، توسعه این صنعت می‌تواند به ارتقا سطح فناوری و نوآوری در کشور و افزایش توان رقابت در بازارهای بین‌المللی کمک کند. شناخت چالش‌ها و فرصت‌های موجود در این حوزه، گامی اساسی برای تحقق اهداف قانون و هدایت منابع به‌سمت تقویت صنعت پویانمایی در کشور است. این گزارش تلاش خواهد کرد تا تصویری از وضعیت کنونی، چالش‌های پیش‌رو و میزان تحقق‌پذیری اهداف کمّی ارائه داده و پیشنهادهایی را برای دستیابی به اهداف تعیین شده در قانون برنامه هفتم پیشرفت، مطرح کند.

این گزارش درصدد است تا با بررسی ظرفیت‌های واقعی این حوزه، امکان تحقق هدف تعیین شده را ارزیابی کند. تحلیل وضعیت موجود شامل بررسی زیرساخت‌های فنی و نرم‌افزاری، نیروی انسانی و استودیوهای فعال، وضعیت مالی و شبکه تولید و توزیع در این حوزه خواهد بود. ارزیابی این ابعاد به همراه ظرفیت‌های ایجاد شده در حوزه پویانمایی، امکان شناسایی موانع و نقاط قوت موجود را فراهم می‌کند تا از این طریق راهکارهای سیاستی مشخصی برای تقویت ظرفیت‌های تولید پویانمایی و نزدیک شدن به اهداف کمّی برنامه ارائه شود.

2. پیشینه

2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز

جدول 1. تحلیل پیشینه پژوهشی

ماخذ: نگارنده.

گزارش «ارزیابی وضعیت پویانمایی در کشور؛ ارائه بسته سیاستی در جهت رفع چالش‌ها» به ریشه‌یابی چالش‌های کلیدی مانند وابستگی به بودجه دولتی، نبود نگاه درآمدزایی، ضعف زیرساختی و عدم هماهنگی در سیاستگذاری پرداخته است. بااین‌حال، این گزارش و سایر مطالعات مشابه، عمدتاً بر تحلیل کیفی وضعیت موجود و شناسایی مشکلات و ارائه راهکارهای تقنینی متمرکز بوده‌اند. با وجود این، گزارش حاضر به واکاوی چالش‌های تحقق اهداف ماده (74) و بند «پ» ماده (76) قانون برنامه هفتم پیشرفت با موضوع افزایش تولید پویانمایی به میزان 7300 ساعت  تا پایان برنامه، می‌پردازد.

2-2. سوابق تقنینی به همراه آسیب‌شناسی

در ادامه اسناد سیاستی و تقنینی در حوزه پویانمایی به همراه نکات برجسته و نقاط ضعف و قوت احصا شده است.

جدول 2. تحلیل پیشینه تقنینی

مأخذ: همان.

جدول فوق، طیف متنوعی از اسناد بالادستی و قوانین از مجلس شورای اسلامی و شورای عالی انقلاب فرهنگی تا مصوبات و اساسنامه‌های نهادی دربرگرفته، که به جز سند ملی توسعه فناوری‌های فرهنگی و نرم که چشم‌اندازی کلان برای حوزه پویانمایی درنظر گرفته مابقی اسناد عمدتاً به اهمیت پویانمایی به‌صورت کلی و به‌عنوان یکی از قالب‌های ارائه محتوا با موضوعات مختلف پرداخته‌اند. قانون برنامه هفتم پیشرفت با هدف‌گذاری افزایش تولید پویانمایی داخلی و همچنین فراهم کردن زیرساخت‌های آن گام مثبتی در این حوزه محسوب می‌شود. با وجود این، لازم بود با ایجاد رویکرد تولید کیفی از طریق توجه به گروه‌های کوچک، تشکیل چرخه کامل بازارپردازی و همچنین تولید شخصیت‌های بومی و ملی، ضمن تحقق اهداف کمّی، جهت‌گیری بهتری نسبت به افزایش میزان7300 ساعت تولید پویانمایی اتخاذ شود. گزارش حاضر، ضمن بررسی چالش‌های تحقق اهداف مذکور در قانون، پیشنهادهایی در راستای تحقق اهداف کیفی ارائه خواهد داد.

3. قالب‌های تولید در پویانمایی

پویانمایی با تنوع در سبک‌ها، روش‌های تولید و قالب‌های ارائه، طیف وسیعی از آثار را شامل می‌شود که هرکدام نیازمند برنامه‌ریزی دقیق منابع، تیم‌های تخصصی و درک صحیحی از مخاطب هدف هستند. در ادامه، به انواع سبک‌های پویانمایی و قالب‌های آن پرداخته خواهد شد.

3-1. قالب‌های تولید پویانمایی

پویانمایی مشتمل بر قالب‌های متنوعی است که هر یک از منظر زیبایی‌شناسی، فرایند فنی، جامعه مخاطبان و شاخص‌های اقتصادی (زمان و هزینه)، اقتضائات ویژه‌ای دارند. قدیمی‌ترین گونه، «پویانمایی سنتی» (دوبُعدی کلاسیک) است که بر پایه طراحی دستی قاب‌ها (فریم‌ها) و رنگ‌آمیزی روی طلق استوار بود. با نفوذ فناوری، این عرصه متحول شد؛ ابتدا در قالب «پویانمایی رایانه‌ای (کامپیوتری)» (تلفیق طراحی دستی با رنگ‌آمیزی نرم‌افزاری) و سپس با ظهور «پویانمایی دوبُعدی رقومی (دیجیتال)» که در آن تمامی مراحل طراحی و تولید در بستر نرم‌افزارهای پیشرفته صورت می‌گیرد. اوج این پیشرفت در «پویانمایی سه‌بُعدی رقومی (دیجیتال)» متبلور شده است که با ایجاد عمق میدان و زوایای دید متعدد، فضایی واقع‌گرایانه و ابعادی تازه به شخصیت‌ها می‌بخشد. در کنار این روش‌ها که مبتنی‌بر تصویر هستند، پویانمایی صحنه‌ای (استاپ‌موشن) با استفاده از اشیای فیزیکی و جابه‌جایی تدریجی آنها در هر قاب، پویانمایی‌های متحرکی را خلق می‌کند. پویانمایی خمیری نیز زیرمجموعه‌ای از پویانمایی صحنه‌ای (استاپ‌موشن) است که در آن، شخصیت‌ها از خمیر ساخته شده و با رعایت اصول سینمایی، قاب‌به‌قاب متحرک می‌شوند. هر یک از این روش‌ها، با اتکا به خلاقیت سازندگان پویانمایی و ابزارهای فنی، دنیایی از داستان و تصویر را پیش‌روی مخاطب می‌گشایند[1].

3-2. قالب‌های پویانمایی براساس مدت‌زمان

آثار پویانمایی را می‌توان براساس مدت‌زمان تولید و قالب ارائه، به سه دسته اصلی تقسیم کرد: پویانمایی کوتاه، با مدت‌زمان کمتر از ۱۵ یا نهایتاً ۴۰ دقیقه، که زمان ساخت آن بسته به پیچیدگی از چند هفته تا ۱ سال متغیر است و معمولاً برای جشنواره‌ها، اکران‌های هنری یا فضای مجازی تولید می‌شود. پویانمایی بلند، که شامل فیلم‌های سینمایی با مدت زمان بیش از ۶۰ دقیقه بوده و نیازمند سرمایه‌گذاری هنگفت، تیم‌های بزرگ و زمان تولید ۲ تا ۵ سال برای دستیابی به کیفیت بصری بالا و مخاطب سینمایی و بین‌المللی است. مجموعه‌های پویانمایی که در قالب قسمت‌های متوالی (۵ تا ۳۰ دقیقه) ساخته شده و زمان تولید هر فصل آن (۱۰ تا ۲۶ قسمت) معمولاً بین ۶ ماه تا ۲ سال است که با تثبیت فضا و شخصیت‌ها، هزینه تولید هر قسمت کاهش یافته و امکان توسعه شخصیت‌ها و ایجاد مخاطب وفادار را فراهم می‌کند و عمدتاً برای پخش تلویزیونی و نمایش خانگی، به‌خصوص برای کودکان و نوجوانان، طراحی می‌شود.

4. الزامات و زیرساخت‌های کلیدی صنعت پویانمایی

تولید پویانمایی نیازمند مجموعه‌ای از الزامات و زیرساخت‌های اساسی است که از توانمندی‌های نیروی انسانی متخصص و زیرساخت‌های فناورانه پیشرفته گرفته تا نظام‌های حمایتی کارآمد، شبکه‌های توزیع مؤثر و چارچوب‌های حقوقی شفاف را دربرمی‌گیرد.

.4-1نیروی انسانی متخصص

نخستین رکن این چرخه، نیروی انسانی متخصص است. این حوزه نیازمند حضور طیف گسترده‌ای از مهارت‌هاست. از ایده‌پردازی و نگارش تا طراحی، متحرک‌سازی، صداگذاری و تدوین، نقش نیروهای خلاق و فنی در تمامی مراحل تولید، تعیین‌کننده است. در کنار این گروه‌ها، حضور مدیران تولید، کارشناسان هماهنگی، برنامه‌ریزی و امور حقوقی نیز برای پیشبرد مراحل مختلف ضروری است. به این ترتیب، فرایند تولید پویانمایی حاصل تعامل و همکاری مجموعه‌ای از تخصص‌هاست که در قالب یک ساختار سامان‌یافته عمل می‌کنند.

.4-2زیرساخت‌های فنی و نرم‌افزاری

در بُعد زیرساختی نیز این صنعت بر وجود محیط‌های تولیدی سازمان‌یافته همچون استودیوهای تخصصی تکیه دارد. این استودیوها بستری را برای تجمع نیروهای خلاق، برنامه‌ریزی مراحل کار و هدایت جریان تولید فراهم می‌کنند. فضای کاری منسجم، امکان همکاری منظم میان بخش‌های طراحی، متحرک‌سازی، صدا، تدوین و آماده‌سازی خروجی نهایی را مهیا ساخته و نقش واسط میان مراحل مختلف تولید را برعهده دارد. این زیرساخت‌ها شامل سخت‌افزارهای پردازشی، تجهیزات ذخیره‌سازی و شبکه‌های داخلی است که امکان انجام فرایندهای پیچیده تولید و مدیریت پروژه‌های حجیم را فراهم می‌کنند. نرم‌افزارهای تخصصی استاندارد نیز ابزار اصلی اجرای فرایندهای طراحی، مدل‌سازی و متحرک‌سازی هستند.

.4-3ابعاد اقتصادی و نظام مالی

ابعاد اقتصادی نیز از مؤلفه‌های جدایی‌ناپذیر چرخه تولید پویانمایی است. این صنعت به‌علت چرخه طولانی و پیچیدگی مراحل تولید، نیازمند تخصیص منابع مالی گسترده و مدیریت دقیق بودجه است. هزینه‌های مرتبط با نیروی انسانی، فناوری، تجهیزات و مراحل مختلف تولید باعث می‌شود که ساختار اقتصادی این حوزه به‌صورت یک زیرساخت کلیدی عمل کند.

.4-4شبکه توزیع و پخش

شبکه‌های توزیع و نمایش، بخش مهم دیگری از این هنر صنعت را تشکیل می‌دهند. آثار پویانمایی پس از تولید از طریق مسیرهای مختلفی مانند سینما، تلویزیون، سکو‌های رقومی (دیجیتال) و بازارهای بین‌المللی عرضه می‌شوند. هر یک از این مسیرها ویژگی‌ها و مخاطبان خاص خود را دارند و نقش مهمی در میزان دسترسی مخاطب و بازده اقتصادی اثر ایفا می‌کنند.

.4-5نظام حقوقی و مالکیت فکری

چارچوب‌های حقوقی و نظام مالکیت فکری، پایه‌ای اساسی برای حفاظت از حقوق مؤلفان، تولیدکنندگان و سرمایه‌گذاران در این صنعت هستند. ثبت آثار، رعایت قوانین تکثیر، مدیریت حقوق شخصیت‌ها و رعایت استانداردهای بین‌المللی، نقش مهمی در نظم‌بخشی به فعالیت‌های تولید و عرضه ایفا می‌کنند. این ساختار حقوقی، ضمن حفاظت از حقوق ذی‌نفعان، امکان تعامل قانونی میان بازیگران مختلف صنعت را فراهم کرده و چارچوب کلی فعالیت‌ها را مشخص می‌کند.

5. وضعیت موجود پویانمایی در ایران

در دو دهه اخیر، پویانمایی ایران بعد از فراز و نشیب‌های طولانی به رشدی تدریجی در جذب مخاطب و تولید رسیده است. بااین‌حال، این حوزه همچنان با چالش‌های متعددی روبه‌رو بوده که در ادامه در محورهای تولید، شبکه توزیع، مخاطب، بودجه و هدف‌گذاری برنامه هفتم پیشرفت بررسی شده است.

5-1. وضعیت تولید پویانمایی

زیست‌بوم پویانمایی در ایران چند بازیگر اصلی دارد که بزرگ‌ترین آنها به لحاظ شبکه تولید، مرکز پویانمایی صباست و بعد از آن، مرکز پویانمایی سازمان سینمایی سوره وابسته به حوزه هنری و مرکز کودک و نوجوان سازمان هنری رسانه‌ای اوج قرار دارد. در کنار این مجموعه‌ها می‌توان از مرکز مهوای سازمان بسیج مستضعفین، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و همچنین مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی و پویانمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به عنوان تولیدکنندگان اصلی این حوزه در ایران نام برد.

5-1-1. بازیگران اصلی تولید پویانمایی

مرکز پویانمایی صبا به‌عنوان تنها نهاد تولید پویانمایی در کشور است که مستقیماً برای رسانه ملی فعالیت کرده؛ به‌طوری‌که بیش از 60درصد از پویانمایی کشور را تولید می‌کند و به‌طور متوسط روزانه بالغ بر چهار ساعت پویانمایی جدید و آرشیوی تولیدی این مرکز در ردیف پخش قرار می‌گیرد. مرکز صبا به‌طور میانگین سالیانه بالغ بر ۲۰۰ ساعت پویانمایی تولید می‌کند[2].

مرکز پویانمایی سوره، نیز از سال 1401 تاکنون حدوداً در هر سال، بین 35 تا 50 ساعت پویانمایی اعم از سینمایی یا سریالی تولید کرده است. پویانمایی لوپتو جزو موفق‌ترین تولیدات این مرکز است که با فروش بیش از 21 میلیارد تومان توانست در سال 1401 نصاب تازه‌ای را در حوزه پویانمایی ثبت کند. این مرکز در سال 1402 فیلم سینمایی «مسافری از گانورا» را به جشنواره فیلم‌های کودک و نوجوان و سپس اکران‌ سینماها برد و در همان سال فیلم «رؤیاشهر» را در جشنواره فجر شرکت داد. همچنین در بهار سال 1404 پس از اکران فیلم «رؤیاشهر»، فیلم «یوز» را در پاییز روی پرده سینماها برد. مرکز کودک و نوجوان اوج نیز در سال‌های 1401 تا 1403 حدوداً 25 تا 30 ساعت پویانمایی تولید داشته است. پویانمایی پسر دلفینی یکی از موفق‌ترین محصولات این سازمان بوده که در استودیوی اسکای فریم تولید شده است. علاوه‌بر این پویانمایی ببعی قهرمان نیز جزو محصولات موفق این سازمان محسوب می‌شود.

مجتمع مهوا، در سال ۱۴۰۲ با مأموریتی مشخص در زمینه توسعه زیرساخت‌های تخصصی تولید محتوا در ایران پایه‌گذاری شد. این مجموعه حاوی مجهزترین و مدرن‌ترین سامانه‌های پیشرفته تولید محصولات مختلف در عرصه هنرهای رقومی (دیجیتال) است. در حوزه تولید پویانمایی، این مجموعه سالیانه در سال‌های ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳، حدوداً بین ۲۰ تا ۲۵ ساعت پویانمایی تولید کرده است که از جمله آنها باید به حضور سه فیلم سینمایی «شمشیر و اندوه»، «افسانه سپهر» و «نگهبانان خورشید» در جشنواره فیلم فجر و اکران سینمایی‌شان اشاره کرد.

مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی نیز نهادی دولتی وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بوده که متولی حمایت مالی و معنوی از تولید آثار پویانمایی کوتاه و بلند در ایران است. این مرکز در سال ۱۴۰۳، بیش از ۵۰ دقیقه پویانمایی کوتاه تولید کرد. آثار مرکز گسترش که عمدتاً در زمره تولیدات تجربی و هنری قرار می‌گیرند، با هدف حضور در جشنواره‌های بین‌المللی تولید شده و توانسته‌اند جوایزی را از آن خود کنند. این الگو، یعنی تولید آثار همراه با حضور در عرصه‌های بین‌المللی و کسب جوایز، به یکی از مهمترین عوامل جذب دانشجویان هنر به سمت تولید پویانمایی تبدیل شده است.

کانون پرورش فکری، نیز در سال 1403 بالغ بر 70 دقیقه تولید پویانمایی داشته است که این تولیدات، عمدتاً بر پویانمایی‌های کوتاه و با هدف حضور رقابتی در جشنواره‌های بین‌المللی تولید شده‌اند. کانون، در سال ۱۴۰۳ جایزه اسکار را برای پویانمایی «در سایه سرو» کسب کرد. همچنین این مجموعه، در سال 1401 فیلم سینمایی «بچه زرنگ» را در جشنواره فجر داشت که توسط استودیو هنر پویا تولید شده و سال 1402 روی پرده سینماها رفته است.

5-1-2. طرح‌های ارائه شده برای تولید

صنعت پویانمایی ایران بر پایه یک ساختار تولیدی شبکه‌ای بنا شده است که در آن، مراکز اصلی تولید، ضمن ایفای نقش محوری، همکاری‌های گسترده‌ای با گروه‌های خُرد و استودیوهای کوچک و بزرگ سراسر کشور دارند؛ به‌نحوی که بخشی از تولیدات این مراکز از طریق برون‌سپاری به این گروه‌ها انجام می‌شود. گروه‌های مذکور با ارائه طرح‌ها و نمایش توانمندی‌های خود وارد این فرایند همکاری مشترک می‌شوند. در حال حاضر، نسبت طرح‌های ورودی به طرح‌های تأیید شده در حوزه پویانمایی، نشان‌دهنده یک تقاضای بالا و ظرفیت قابل توجه تولید در این هنر صنعت است؛ به‌طوری‌که در مرکز کودک و نوجوان سیما، از هر هفت طرح پویانمایی ورودی، تنها یک طرح تأیید شده و وارد فرایند تولید می‌شود[3]. این روند در مراکز پویانمایی سوره و سازمان رسانه‌ای اوج نیز با تفاوتی اندک مشاهده می‌شود؛ در این مراکز، از هر شش طرح ورودی تنها یک طرح به مرحله تولید راه می‌یابد. بخشی از طرح‌های ردشده به‌علت عدم تأمین مالی و محدودیت‌های بودجه‌ای از چرخه تولید خارج می‌شوند و بخشی دیگر نیز به سبب ضعف‌های محتوایی و مضمونی، یا نبود تناسب میان ابعاد و ادعای طرح با توان فنی و مدیریتی گروه پیشنهاددهنده، امکان تولید پیدا نمی‌کنند. با این حال، شایان ذکر است طرحی که از کیفیت مناسب برخوردار باشد و همراه با گروهی توانمند ارائه شود، بدون فرصت ساخت باقی نمی‌ماند. در مجموع، حجم بالای طرح‌های پیشنهادی، نشان‌دهنده وجود ظرفیت‌های گسترده و سرمایه انسانی بااعتمادبه‌نفس و آماده‌به‌کار در صنعت پویانمایی کشور است[4].

5-1-3. وضعیت استودیوهای تولیدکننده

در حال حاضر، حدود 100 گروه و استودیوی پویانمایی، در شهرهای مختلف کشور مانند البرز، اردبیل، اصفهان، تبریز، تهران، خراسان رضوی، خراسان شمالی، زنجان، سمنان، سیستان‌ و بلوچستان، فارس، قم، کاشان، کرمان، کرمانشاه، لرستان، همدان و یزد فعالانه در این عرصه حضور دارند. این پراکندگی جغرافیایی، فارغ از تمرکز نسبی استودیوهای بزرگ در پایتخت، گواه گسترش این هنر در اقصی نقاط ایران است. این استودیوها، اغلب بین 15 تا 50 نیروی متخصص دارند و در دوره‌های اوج کاری ممکن است تا 150 نفر نیز افزایش نیرو داشته باشند. براساس گزارش‌های ارائه شده، مرکز کودک و نوجوان سیما با حدود 50 تیم تولیدی (شامل استودیوها، شرکت‌ها و تهیه‌کنندگان خصوصی) که بالغ بر 1000 نفر نیروی انسانی را دربر می‌گیرد، بنیاد پویانمایی با حدود 45 تیم و مرکز هنر‌ی رسانه‌ای مهوا با 12 تیم، گواه توانمندی چشمگیر نیروی انسانی فعال در این حوزه است. در مجموع می‌توان گفت جمعیتی بالغ بر 2000 تا 2500 نفر در مجموعه زیست‌بوم پویانمایی در ایران اعم از مراکز دولتی، وابسته و یا بخش‌های خصوصی مشغول فعالیت هستند. کیفیت و خروجی تولیدات این استودیوها با استانداردهای تلویزیونی و سکوهای داخلی هم‌سطح بوده و قابلیت توسعه به مقیاس‌های جهانی را دارند.

5-2. وضعیت شبکه توزیع محصولات پویانمایی

شبکه‌های توزیع داخلی عملاً به سه بخش سینما، تلویزیون و سکوهای جهان‌پهنا (اینترنتی) تقسیم می‌شوند. در سینما، از سال 1401 به بعد، 13 اثر پویانمایی اکران شده است. در تلویزیون نیز با وجود سه شبکه تخصصی کودک و نوجوان (پویا، نهال و امید)، مجموع زمان پخش هر شبکه (اعم از آثار داخلی، خارجی و بازپخش آنها) از چهار ساعت در روز فراتر نمی‌رود. افزون بر این، در شبکه‌های دو، تهران، قرآن و آموزش نیز در مجموع حدود دو ساعت ظرفیت پخش پویانمایی وجود دارد. ازسوی‌دیگر، سکوهای جهان‌پهنا (اینترنتی) به‌دلایل اقتصادی تمایلی به سرمایه‌گذاری در تولید و پخش پویانمایی‌های داخلی ندارند و عمدتاً محصولات خارجی را در چرخه توزیع و پخش قرار می‌دهند. این وضعیت ظرفیت محدود پخش در داخل را آشکار می‌کند و عملاً مانع از آن می‌شود که تولیدکنندگان بتوانند تمام توان تولیدی خود را به کار بگیرند و نظامی پایدار برای عرضه آثارشان داشته باشند. در حوزه بین‌الملل، بخش پویانمایی ما فاقد یک شبکه منسجم بازاریابی و ارتباطات بین‌المللی برای معرفی آثار و ارتباط نظام‌مند با شبکه‌های جهانی پخش است. جشنواره‌های داخلی نیز عمدتاً کارکرد هنری دارند و کمتر توانسته‌اند نقش بازار پویانمایی یا نقطه اتصال استودیوهای ایرانی با شبکه‌های خارجی را ایفا کنند.

با وجود محدودیت‌های شبکه توزیع داخلی و بین‌المللی، موفقیت نسبی پویانمایی ایران در سال‌های اخیر، توجه بازارهای جهانی را برانگیخته و زمینه جذب نیروهای کارآمد ایرانی را فراهم کرده است. بسیاری از تولیدکنندگان و متخصصان حرفه‌ای، در نبود بازار داخلی پویا و فقدان امکان انتشار گسترده آثار، با پیشنهادهای مالی و کاری جذاب ازسوی استودیوهای خارجی مواجه می‌شوند. در چنین شرایطی، برخی استودیوهای خارجی نه‌تنها متخصصان ایرانی را جذب می‌کنند، بلکه حتی برخی استودیوهای داخلی را به خطوط تولید خود بدل می‌کنند. این روند نه ارزآوری مؤثری برای کشور به همراه داشته و نه موجب دیده ‌شدن خلاقیت ایرانی می‌شود؛ بلکه باعث شده ارزش‌افزوده تلاش نیروی متخصص داخلی در محصولات خارجی مستقر شود و ایران در عمل به تأمین‌کننده نیروی کار ارزان شباهت یابد، وضعیتی که به خام‌فروشی در صنایع دیگر بی‌شباهت نیست.

5-3. وضعیت مخاطب در آثار پویانمایی

بررسی وضعیت مخاطبان پویانمایی باید منطبق بر شبکه توزیع محصولات پویانمایی باشد به نحوی که شناخت الگوهای مصرف در بسترهای شبکه توزیع از سینما گرفته تا تلویزیون و سکوهای شبکه نمایش خانگی و اینترنتی، می‌تواند تصویر دقیقی از دامنه و تنوع جذب مخاطب ارائه دهد. در ادامه، به بررسی وضعیت مخاطب در هر یک از این شبکه‌های توزیع و پخش پرداخته می‌شود.

5-3-1. سینما

در دهه ۸۰ شمسی، پویانمایی سینمایی ایران با چالش‌هایی در اکران و استقبال مخاطب روبه‌رو بود. پویانمایی «خورشید مصر» (۱۳۸۲) با هزینه ۳۰۰ میلیون تومان، تنها ۲۹ هزار مخاطب جذب و ۱۴ میلیون تومان (حدود 2 میلیارد و 100 میلیون تومان با محاسبه نرخ تورم) فروش داشت. این تجربه، نماد محدودیت‌های اکران و عدم استقبال عمومی بود.

دهه ۹۰ شمسی تحول بزرگی برای پویانمایی سینمایی ایران رقم زد. «تهران ۱۵۰۰» (۱۳۹۲) با ۳۸۰ هزار مخاطب و فروش ۱.۵ میلیارد تومانی (حدود 40 میلیارد و 500 میلیون تومان با محاسبه نرخ تورم)، آغازگر موجی جدید شد. بعد از آن «شاهزاده روم» (۱۳۹۴) با جذب ۹۱۸ هزار مخاطب و فروش ۳.۷ میلیارد تومان (حدود 79 میلیارد و 400 میلیون تومان با محاسبه نرخ تورم) نقطه اوجی در گیشه بود. در نهایت، پویانمایی «فیل‌شاه» (۱۳۹۷) با ۱.۲ میلیون مخاطب و ۸ میلیارد تومان فروش (حدود 92 میلیارد تومان با محاسبه نرخ تورم)، دوران تثبیت پویانمایی سینمایی در گیشه را رقم زد.

با آغاز دهه ۱۴۰۰ شمسی و پس از رکود ناشی از بحران کرونا، صنعت پویانمایی ایران با رویکردی نو و پرقدرت بازگشت. این دهه با اکران «پسر دلفینی» در سال ۱۴۰۱ آغاز شد. این فیلم پیش از اکران در ایران، با فروش ۱.۷ میلیون دلاری در روسیه موفقیت چشمگیری داشت و در ایران نیز با جذب ۹۱۷ هزار مخاطب و فروش ۲۳.۶ میلیارد تومان (حدود 60 میلیارد و 400 میلیون تومان با محاسبه نرخ تورم) به یکی از پدیده‌های اکران تبدیل شد. در همین سال(1401) ، «لوپتو» با ۸۸۵ هزار مخاطب و فروش ۲۱.۴ میلیارد تومانی (حدود 39 میلیارد و 600 میلیون تومان با محاسبه نرخ تورم) و «مسافری از گانورا» با فروش ۱۴ میلیارد تومان (حدود 25 میلیارد و 900 میلیون تومان با محاسبه نرخ تورم) جایگاه پویانمایی را در گیشه حفظ کردند. اوج‌گیری واقعی این دوره با «بچه‌زرنگ» در همین سال رقم خورد که با ۶۳ میلیارد تومان (حدود 116 میلیارد و 700 میلیون تومان با محاسبه نرخ تورم) فروش رکوردشکنی کرد. در سال ۱۴۰۳، «ببعی قهرمان» با فروش ۶۸ میلیارد تومانی (حدود 90 میلیارد و 300 میلیون تومان با محاسبه نرخ تورم) فصل دیگری از موفقیت‌های اقتصادی پویانمایی سینمایی ایران را رقم زد به نحوی که در نخستین آخر هفته اکران، این پویانمایی با فروش حدود ۸۵ هزار بلیت و ثبت رقمی در حدود 5.5 میلیارد تومان، عملکردی کم‌سابقه را به ثبت رساند؛ به‌گونه‌ای که در زمان خود به ششمین اکران افتتاحیه پرفروش تاریخ سینمای ایران و پرفروش‌ترین پویانمایی کودک و نوجوان کشور تبدیل شد. در اکران ۱۴۰۴ «پسر دلفینی ۲» با فروش ۳۲ میلیارد تومانی (حدود 40 میلیارد و 900 میلیون تومان با محاسبه نرخ تورم) در نوروز موفقیت قسمت اول را ادامه داد. سپس «رؤیاشهر» با فروش ۲۳ میلیارد تومانی (حدود 29 میلیارد و 400 میلیون تومان با محاسبه نرخ تورم) ظرفیت بالای گونه (ژانر) پویانمایی را به نمایش گذاشت. اوج اکران ۱۴۰۴ با «یوز» در روز کودک رقم خورد که با جذب ۷۰ هزار مخاطب و فروش ۳.۳۶ میلیارد تومانی، رکورد پرفروش‌ترین روز تاریخ سینمای ایران برای یک فیلم کودک را شکست. «یوز» در مدت اکران 5ماهه، با جذب بیش از 1.5 میلیون مخاطب، فروش خود را به حدود 94 میلیارد تومان رساند و پیش‌بینی می‌شود این اثر تا پایان زمان اکران در سینما با فروش بیش از 100 میلیارد تومان رکوردشکنی دیگری را رقم بزند[5].

شکل 1. نمودار میزان فروش و تعداد بلیت فروخته شده پویانمایی های سینمایی شاخص از سال 1382 تا 1404

مأخذ: نگارنده.

شمار بلیت‌های فروخته‌ شده در این حوزه، با وجود نوسانات گذشته، روندی صعودی داشته و از سال ۱۴۰۱ تاکنون شتابی قابل توجه یافته؛ به‌طوری‌که در این مدت، بیش از ۸ میلیون بلیت برای ۱۱ پویانمایی شاخص به فروش رسیده و درآمدی نزدیک به ۳۵۰ میلیارد تومان حاصل شده است. این رشد، حتی در مقیاس جهانی نیز پدیده‌ای کم‌سابقه محسوب می‌شود. نکته مهم دیگر، تولید و اکران پویانمایی‌های سینمایی با مضامین سالم و خانوادگی است که توانسته‌اند در رقابت با فیلم‌های کمدی سطحی و آثار اجتماعی سیاه، جایگاهی قابل قبول میان مخاطبان کسب کنند. این موفقیت، ضمن ارائه آثاری باکیفیت و حرفه‌ای، نویدبخش آینده‌ای روشن برای پویانمایی ایران است. در حال حاضر، تقریباً هر سه ماه یک پویانمایی سینمایی اکران می‌شود؛ در‌حالی‌که تا پیش از سال ۱۳۹۷ این آمار به‌طور متوسط هر دو سال یک‌بار بود. این افزایش چشمگیر در تعداد آثار، نشان‌دهنده تحولی بنیادین در صنعت پویانمایی ایران و بلوغ این هنرصنعت است.

5-3-2. تلویزیون

در تلویزیون عمده پویانمایی‌های تولید شده در شبکه‌های پویا، نهال و امید پخش می‌شوند. این شبکه‌ها در حال حاضر به سطحی از جذب مخاطب دست یافته‌اند که از آن به‌عنوان یک مزیت راهبردی برای رسانه ملی یاد می‌شود. براساس نظرسنجی‌های مرکز تحقیقات صدا و سیما، اقبال عمومی، به‌ویژه در رده خردسال، روندی افزایشی را نشان می‌دهد. شبکه پویا با افزایش سهم مخاطب خود از ۵۶.۹درصد در پاییز سال ۱۴۰۲ به ۷۱.۶درصد در بهار سال ۱۴۰۴، توانسته است جایگاه پرمخاطب‌ترین شبکه در این رده سنی را به خود اختصاص دهد. در حال حاضر، مجموع محتوای تولید جدید روزانه در شبکه پویا ۱.۵ ساعت (شامل ۳۰ دقیقه پویانمایی جدید)، در شبکه نهال ۲ ساعت (شامل ۳۰ دقیقه پویانمایی جدید) و در شبکه امید ۴ ساعت (شامل ۱۵ دقیقه پویانمایی جدید) است. بنابراین حجم تولید پویانمایی مرکز کودک و نوجوان در سال 1404 شامل 1500 قسمت (اپیزود) محتوا می‌شود که مدت زمان آن حدود 265 ساعت پویانمایی است[3]. شایان ذکر است در این میان، خردسالان، پویانمایی ایرانی را بر نمونه‌های خارجی ترجیح می‌دهند. آثاری چون «ببعی» با ۶۴.۴درصد مخاطب، «ماجراهای نوید» با 51.1 درصد، «آقا معلم و بچه‌ها» با 50 درصد و «داینا کوچولوها» با ۵۰درصد، توانسته‌اند درصد مخاطبان قابل توجهی را جذب کنند. این الگو در شبکه نهال برای کودکان نیز تکرار شده و پویانمایی‌های ایرانی مانند «پسر دلفینی» و «پهلوانان» با درصد مخاطبانی بالاتر از ۴۵درصد، از آنها استقبال شده است. افزون بر این، شبکه پویا با ۶۲.۴ درصد، به‌عنوان مؤثرترین ابزار تبلیغاتی برای محصولات سینمایی مرتبط (مانند «ببعی قهرمان») معرفی شده است[6].

5-3-3. سکوهای جهان‌پهنا (اینترنتی) پخش محتوا

سکوهای جهان‌پهنا (اینترنتی) پخش محتوا، که امکان دسترسی برخط و بنابرتقاضا (وی‌او‌دی) را برای کاربران فراهم می‌کنند به‌عنوان بسترهای اصلی توزیع و مصرف محتوا در فضای مجازی عمل هستند و نقشی حیاتی در تعیین الگوهای مصرف فرهنگی جامعه، به‌ویژه کودکان و نوجوانان دارند. پویانمایی خارجی محبوب‌ترین گونه محتوایی در این سکوها بوده؛ به‌نحوی که در آخرین گزارش منتشر شده از سکوی فیلیمو در سال ۱۳۹۹، محبوب‌ترین گونه محتوایی در این سکو، پویانمایی بوده و پویانمایی «باب اسفنجی» با ۲ میلیارد و ۳۰۰ میلیون دقیقه تماشا توسط کاربران، بیشترین بازدید را در آن سال به‌خود اختصاص داده است[7].

بررسی گزارش‌های منتشر شده از سکوهای داخلی نشان می‌دهد که مصرف‌کننده داخلی دسترسی آسان و گسترده‌ای به پویانمایی‌های خارجی در مقایسه با تولیدات بومی دارد. به‌نحوی که سکوهای داخلی بخش قابل توجهی از درآمد خود را از پخش پویانمایی خارجی کسب می‌کنند و ۷۰درصد مخاطبانشان را کودکان و نوجوانان تشکیل می‌دهند. این موضوع، نشان‌دهنده حجم عظیم مصرف پهنای باند کشور برای محتوای خارجی است. این سکوها، با صرف هزینه‌ای اندک برای پخش دوبله محصولات خارجی، درآمد هنگفتی به دست می‌آورند. به‌عنوان مثال هزینه دوبله و پخش یک پویانمایی بلند سینمایی خارجی در سکوهای داخلی بین ۱۵0 تا 500 میلیون تومان است در صورتی که هزینه تولید یک پویانمایی بلند سینمایی داخلی در سال 1404 از 30 تا 50 میلیارد تومان تخمین زده می‌شود. این شکاف عظیم در هزینه‌ها، تمرکز سکوهای جهان‌پهنا (اینترنتی) بر تولید و انتشار محتوای داخلی را از منظر اقتصادی غیرمنطقی می‌کند و گواه تسلط حجم گسترده مصرف محتوای خارجی بر بازار فرهنگی کشور است. این وضعیت نه‌تنها چرخه اقتصادی تولیدات داخلی را تحت فشار قرار داده، بلکه تأثیرات عمیقی بر شکل‌گیری ذهنیت، نرم‌افزارهای رفتاری و سبک زندگی جامعه به‌خصوص قشر کودک و نوجوان برجای گذاشته است.

5-4. وضعیت بودجه پویانمایی

بودجه و گردش مالی زیست‌بوم پویانمایی کشور عمدتاً در میان بازیگران بزرگ این حوزه متمرکز شده است که بیشترین سهم از تولید و توزیع را به‌خود اختصاص داده‌اند. براساس برآوردهای صورت‌گرفته از هزینه‌های ساخت، هزینه تولید پویانمایی‌های دوبُعدی سریالی معمولاً بین ۲۰ تا ۲۵ میلیون تومان به ازای هر دقیقه تخمین زده می‌شود و برای سه‌بُعدی سریالی این رقم به ۴۰ تا ۴۵ میلیون تومان در دقیقه می‌رسد؛ درحالی‌که ساخت پویانمایی‌های سه‌بُعدی سینمایی نیازمند بودجه‌ای به‌مراتب بالاتر و معادل ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون تومان به ازای هر دقیقه است. با در نظر گرفتن این آمار و حجم تولید نهادهای اصلی، مجموع بودجه تخصیص‌یافته به حوزه پویانمایی کشور در سال ۱۴۰۳ بالغ بر ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد تومان برآورد می‌شود. سهم تقریبی نهادهای اصلی در این سال شامل ۲۰۰ میلیارد تومان برای مرکز پویانمایی صبا، عددی بین ۷۵ تا ۱۰۰ میلیارد تومان برای هریک از سازمان سینمایی سوره و مرکز کودک و نوجوان اوج، در حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیارد تومان برای مرکز مهوای سازمان بسیج و همچنین بودجه‌ای در حدود ۳۰ میلیارد تومان برای هریک از مرکز گسترش سینمای مستند و کانون پرورش فکری کودک و نوجوان است. یکی از چالش‌های اساسی در حوزه پویانمایی، پراکندگی منابع مالی و فقدان یک نظام تأمین سرمایه پایدار برای تولیدات بلندمدت است. بخش عمده منابع مالی به‌صورت مقطعی و غیرقابل پیش‌بینی تخصیص یافته و همین وضعیت موجب توقف میان‌راهی طرح‌ها، کاهش کیفیت فنی و کمبود نقدینگی برای پرداخت مستمر حقوق نیروهای تولید می‌شود. این شرایط باعث شده بخش قابل توجهی از متخصصان به‌علت صرفه اقتصادی و فرصت‌های شغلی مطمئن‌تر، به همکاری با شبکه‌ها و کشورهای منطقه و جهان روی آورند که مزیت اقتصادی بیشتری دارند و درنتیجه استودیوهای داخلی از شکل‌گیری یک چرخه پایدار تولید محروم مانده‌اند.

5-5. هدف‌گذاری توسعه پویانمایی در قانون برنامه هفتم پیشرفت

قانون برنامه هفتم پیشرفت، هدف‌گذاری کلان و الزام‌آور برای صنعت پویانمایی کشور را در مواد (۷۴) و (۷۶) و جداول 16 و 1-16 تعیین کرده که مهم‌ترین آن، افزایش میزان تولید پویانمایی به ۷۳۰۰ ساعت تا پایان برنامه است.

در خصوص قابلیت تحقق هدف تولید ۷۳۰۰ ساعت پویانمایی تا پایان برنامه، در میان فعالان حوزه اختلاف دیدگاه وجود دارد. مخالفان تحقق هدف فعلی بر این باورند که ظرفیت واقعی زیست‌بوم پویانمایی ایران در شرایط کنونی حدود ۴۵۰۰ ساعت بوده و دستیابی به هدف فعلی با منابع موجود امکان‌پذیر نیست؛ زیرا برآوردهای آنان نشان می‌دهد تحقق هدف کمّی تولید سالیانه ۱۴۶۰ ساعت پویانمایی، نیازمند اعتباری حدود 3 همت در سال ۱۴۰۴ است، درحالی‌که حداکثر گردش مالی این حوزه در سال گذشته به ۰.۵ همت نیز نمی‌رسد. این عدم تناسب میان تعهدات قانونی و منابع مالی، اجرای برنامه‌ها را با مشکلات جدی مواجه می‌کند. بنابراین پیشنهاد اصلاح قانون و کاهش هدف تولید به ۴۵۰۰ ساعت در کل برنامه اعم از هدف کمّی جداول 16 و 1-16 ازسوی بنیاد ملی پویانمایی مطرح و در جدول پیوست به تفصیل برنامه‌ تحقق 4500 ساعت تا پایان برنامه ارائه شده است.

در مقابل، برخی دیگر از فعالان این حوزه معتقدند که تحقق این هدف را نباید صرفاً وابسته به بودجه‌های دولتی دانست، بلکه با تغییر رویکرد دولت و حاکمیت از جایگاه تأمین‌کننده مستقیم منابع مالی به نقش تسهیل‌گر و تنظیم‌گر، دستیابی به تولید ۷۳۰۰ ساعت پویانمایی را دور از دسترس نمی‌دانند. هرچند این هدف‌گذاری با توجه به سطح فعلی بودجه‌های دولتی، آمار رسمی تولید و وضعیت کنونی زیست‌بوم پویانمایی کشور متناسب به نظر نمی‌رسد و در شرایط موجود با ظرفیت‌های بالفعل فاصله‌ دارد، اما نمی‌توان آن را ذاتاً غیرقابل تحقق تلقی کرد. در صورت اجرای مجموعه‌ای از سیاست‌های تسهیل‌گرانه، توسعه زیرساخت‌های مشترک، به‌کارگیری مدل‌های نوین مالی، ایجاد و تقویت صندوق‌های سرمایه‌گذاری، ارتقای فناوری‌های تولید کم‌هزینه و مشارکت فعال‌تر بخش خصوصی، امکان ایجاد ظرفیتی در این مقیاس یا نزدیک به آن برای تولیدکنندگان داخلی قابل تصور خواهد بود. بر این اساس، رویکرد سیاستی این گزارش نیز به‌جای تمرکز بر فرایند پیچیده اصلاح قانون برنامه و کاهش هدف کمّی، بر ایجاد ظرفیت‌های عملیاتی و نهادی لازم برای دستیابی به حداکثر میزان تولید ممکن متمرکز است.

6. جمع‌بندی و پیشنهادها

هنرصنعت پویانمایی دارای ظرفیت عظیمی برای شکوفایی فرهنگی، آموزشی و اقتصادی کشور است. توفیقات اخیر در تولید پویانمایی بومی نشان‌دهنده لزوم اتخاذ یک رویکرد یکپارچه و راهبردی در این حوزه است. تحقق اهداف قانون برنامه هفتم پیشرفت و تثبیت جایگاه شایسته ایران در عرصه جهانی، مستلزم تمرکز بر توسعه منابع انسانی، تأمین زیرساخت‌های فناورانه، تقویت هدفمند شبکه‌های توزیع محتوا و ارائه حمایت‌های سیاستی و مالی مؤثر است تا تولید پویانمایی بومی و باکیفیت افزایش پیدا کند. در راستای تحقق این اهداف، پیشنهادهای سیاستی مشخصی در سه محور اصلی تولید، شبکه توزیع و پخش و منابع مالی ارائه می‌شود.

6-1. تولید

مطابق تکلیف قانون برنامه هفتم پیشرفت، محوری‌ترین موضوع در حوزه پویانمایی، افزایش تولیدات بومی است. اجرای این حکم به عوامل مختلفی وابسته است که نیازمند درک پیچیدگی‌های فرایندی، ارتقای ابزارها و دانش فنی است. از این‌رو در این حوزه پیشنهادهای ذیل ارائه می‌شود.

6-1-1. ارزیابی اثربخشی محصولات تولیدی از طریق پایش مستمر داده‌های حوزه پویانمایی

تحقق اهداف مذکور در صدر ماده (76) قانون برنامه هفتم پیشرفتصرفاً منوط به افزایش تولید به میزان 7300 ساعت تا پایان برنامه نبوده بلکه کیفیت ساخت محتوای تولیدی نیز باید تأمین‌کننده اهداف مذکور باشد. بر این اساس پیشنهاد می‌شود با توجه به همراستایی اهداف مندرج در اساسنامه بنیاد ملّی پویانمایی سامانه‌ای برای تجمیع و رصد داده‌های پراکنده مربوط به پویانمایی در کشور و همچنین اثرسنجی آ‌ها در بنیاد ملی پویانمایی ایجاد شود تا از طریق این سامانه، بتوان در پایان هر سال از قانون برنامه نسبت به تحقق کمّی و کیفی آثار تولید شده، ارزیابی دقیقی ارائه داد.

مقتضی است این سامانه به طور شفاف بیانگر همۀ جزییات مربوط به این حوزه با محوریت محصولات پویانمایی اعم از سرمایه‌گذار، مالک، تولیدکننده، سازندگان، سبک، محل، حجم، مدت تولید، محتوا، مخاطب، قالب، توزیع، جایزه و رویداد، زیرساخت و مانند اینها باشد. 

6-1-2. تغییر هدف‌گذاری با رویکرد صرفاً کمّی به‌سمت خلق شخصیت‌های پویانمایی بومی و ملی

پویانمایی یکی از اثرگذارترین قالب‌های تصویری است و نقشی تعیین‌کننده در انتقال مفاهیم، شکل‌دهی نگرش‌ها و القای ارزش‌ها، به‌ویژه برای کودکان و نوجوانان دارد؛ گروهی که بخش مهمی از الگوهای رفتاری و فرهنگی خود را از شخصیت‌های رسانه‌ای می‌پذیرند. برای مثال، شخصیت‌هایی چون باب‌اسفنجی، مرد عنکبوتی، بن‌تن، پت و مت، شِرِک و پاندای کونگ‌فوکار همگی به‌عنوان نمونه‌هایی از شخصیت‌های جهانی شناخته ‌شده‌اند که تأثیر زیادی بر رفتار و دیدگاه کودکان و نوجوانان دارند. این شخصیت‌ها نه‌تنها در عرصه جهانی محبوب هستند، بلکه هرکدام ویژگی‌ها و پیام‌هایی خاص را به مخاطبان خود منتقل می‌کنند. ازاین‌رو، تمرکز بر خلق شخصیت‌های بومی به‌جای صرفاً افزایش کمّی تولید، اهمیت راهبردی دارد. از این طراحی، شخصیت‌هایی ریشه‌دار در ارزش‌ها و زیست‌بوم فرهنگی کشور به تقویت هویت و سبک زندگی بومی منجر می‌شود. در این چارچوب، پیشنهاد می‌شود هدف‌گذاری میان‌مدتی برای توسعه حداقل ۱۰ شخصیت ملی جدید تا پایان برنامه هفتم پیشرفت تعیین شود.

تحقق این هدف مستلزم ایجاد الزام و سازوکارهای مؤثر برای همکاری و هم‌افزایی میان حوزه‌های مختلف مرتبط است؛ حوزه‌هایی که برخی به‌طور مستقیم ــ مانند صنعت بازی‌های رایانه‌ای ــ و برخی به‌طور غیرمستقیم ــ مانند صنعت پوشاک و محصولات جانبی ــ در توسعه، ترویج و بهره‌برداری از شخصیت‌های ملی نقش‌آفرینی می‌کنند. بدون شکل‌گیری این شبکه همکاری بین‌بخشی، ظرفیت‌های خلق‌شده در حوزه پویانمایی به زنجیره ارزش کامل و پایدار منتهی نخواهد شد.

در این چارچوب، می‌توان بخشی از پایگاه ملی داده پویانمایی و صنایع خلاق کشور را به توسعه و تقویت «مرکز (قرارگاه) بازارپردازی فرهنگی» اختصاص داد؛ مرکزی که در آن نقش و سهم هر یک از کنشگران در پازل چندوجهی ترویج و تجاری‌سازی یک شخصیت ملی به‌صورت شفاف تعریف و رصد شود و خلأهای موجود برای تکمیل این زنجیره نیز مشخص شود. چنین سازوکاری می‌تواند مبنایی برای سیاستگذاری هماهنگ، توزیع هدفمند مسئولیت‌ها و هدایت همکاری‌های تکمیلی در زیست‌بوم صنایع خلاق کشور فراهم آورد.

6-1-3. ایجاد الگوهای متنوع تولید و فناورانه برای جهش در تولید پویانمایی

برای افزایش تولید پویانمایی باید توجه داشت که پویانمایی بلند سینمایی، هرچند از منظر جذابیت بصری، قدرت روایی و موفقیت در گیشه جایگاه مهمی دارد، اما به‌علت دوره زمانی طولانی تولید (حدود دو تا سه سال) و هزینه‌های سنگین، به‌تنهایی قادر به تأمین نیاز کمّی برنامه هفتم نیست. ازاین‌رو، اتخاذ یک راهبرد ترکیبی که در آن قالب‌های مختلف پویانمایی با توجه به زمان، هزینه، نیروی انسانی و مقیاس تولید استفاده شود، ضرورت دارد. در این چارچوب، تمرکز بر قالب‌های کم‌هزینه و زودبازده به‌علت بازنشر فراوان در سکوها و شبکه‌های مجازی ایرانی و خارجی باید در اولویت قرار بگیرد. پویانمایی دوبُعدی، ، به‌علت سرعت بالاتر تولید، هزینه‌های کمتر و امکان اجرا با تیم‌های کوچک و البته جذابیت بالا، گزینه‌ای مناسب برای تولید مجموعه‌های تلویزیونی و همچنین محتواهای سکوهای برخط است. این رویکرد، ظرفیت تولید شمارگان بالا و دستیابی به اهداف کمّی در بازه زمانی کوتاه‌تر را فراهم می‌کند.

هدایت بخشی از سیاست‌های حمایتی به‌سوی توسعه سبک‌های بصری بومی و شکل‌دهی به «انیمه ایرانی» می‌تواند به مثابه یک راهبرد هویت‌ساز در حوزه پویانمایی تلقی شود. تجربه کشورهایی نظیر ژاپن نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری مستمر بر یک سبک متمایز، در کنار انسجام روایی و زیبایی‌شناسی مشخص، می‌تواند به تثبیت جایگاه جهانی محصولات فرهنگی منجر شود. در این چارچوب، «انیمه ایرانی» می‌تواند به‌عنوان بستری برای تولید پویانمایی‌های داستان‌محور با تمرکز بر مخاطب نوجوان تعریف شود؛ حوزه‌ای که ظرفیت آن را دارد تا با خلق جهان‌های روایی گسترده، شخصیت‌های الهام‌بخش و روایت‌های چندلایه، نوجوانان را درگیر تجربه‌ای مستمر و عمیق کند و زمینه‌ساز شکل‌گیری مجموعه‌های دنباله‌دار، زنجیره‌های فرهنگی توسعه‌پذیر و نشان‌های روایی ملی شود. از منظر رقابت‌پذیری، تشویق به نوآوری در طراحی بصری، روایتگری و الگوهای تولید می‌تواند مزیت نسبی صنعت پویانمایی کشور را در بازارهای داخلی و بین‌المللی تقویت کند. تمرکز بر روایت‌های ریشه‌دار در فرهنگ ایرانی، در عین بهره‌گیری از زبان جهانی تصویر، امکان حضور مؤثر در زیست‌بوم رسانه‌ای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای را فراهم ‌آورد.

همچنین بهره‌گیری هدفمند از فناوری‌های نوین ـ به‌ویژه هوش مصنوعی ـ در صورت دستیابی به مقیاس تولید صنعتی، می‌تواند به بهینه‌سازی زنجیره تولید، کاهش هزینه‌های تمام‌شده و افزایش سرعت عرضه منجر شود. در این رویکرد، کاهش هزینه نه از مسیر تقلیل کیفیت، بلکه از طریق استانداردسازی فرآیندها و سازمان‌دهی صنعتی تحقق می‌یابد. چنین تحولی افزون بر ارتقای بهره‌وری، موانع ورود برای تیم‌های خلاق کوچک را کاهش داده و امکان شکل‌گیری زیست‌بومی پویا، رقابتی و نوآور را در صنعت پویانمایی کشور فراهم می‌سازد.

6-1-4. تمرکز بر ایجاد و ارتقای گروه‌های خُرد و استودیوهای کوچک غیرمتمرکز

از راه‌حل‌های اساسی و راهبردی در حوزه افزایش تولید پویانمایی، تمرکز بر ایجاد گروه‌های خرد و استودیوهای کوچک غیرمتمرکز و ارتقای گروه‌های موجود برای تشکیل خط‌ تولید به‌صرفه و باکیفیت در زیست‌بوم پویانمایی کشور است. با توجه به نیاز به تولید ۷۳۰۰ ساعت پویانمایی، این امر تنها با توسعه مجموعه‌های پویانمایی‌های (سریالی) و کوتاه می‌تواند تحقق یابد و استودیوهای خرد در این زمینه نقش کلیدی خواهند داشت. در این راستا باید رویکرد سرمایه‌گذاری در حوزه تجهیزات سخت‌افزاری پیشرفته به زیرساخت‌های نرم‌افزاری و ابری اشتراکی تغییر پیدا کند. سخت‌افزارهای پیشرفته عمر کوتاهی دارند و نیازمند به‌روزرسانی‌های هزینه‌بر هستند، لذا ادامه سرمایه‌گذاری حاکمیتی یا دولتی در این حوزه توجیه اقتصادی ندارد و کمک چندانی به شکل‌گیری و تقویت گروه‌های خرد و استودیوهای کوچک نمی‌کند؛ علاوه‌بر اینکه با گسترش و توسعه فناوری‌ هوش مصنوعی شکل زیرساخت تولید پویانمایی نیز تغییر می‌کند. از طرفی ایجاد زیرساخت‌های اشتراکی با تجهیزات متناسب برای ایجاد خط تولیدی به‌صرفه در این حوزه و همچنین ایجاد یک «مرکز ملی پردازش و پس‌تولید اشتراکی» با مشارکت دولت، بخش خصوصی و نهادهای رسانه‌ای با کار ویژه تسهیل دسترسی به نرم‌افزارهای متن‌باز خارجی تخصصی، همچنین ایجاد و توسعه زیرساخت شبکه پردازش ابری در مقیاس ملی، به استودیوهای کوچک اجازه می‌دهد بدون نیاز به تجهیزات گران‌قیمت، به قدرت پردازش حرفه‌ای دسترسی داشته باشند و طرح‌های بزرگ را در زمان کوتاه‌تر و با هزینه کمتر تولید کنند.

با توجه به اینکه ضعف در مدیریت طرح از چالش‌های اساسی تولیدکنندگان پویانمایی به شمار می‌رود و بخش قابل‌توجهی از هدررفت منابع، تأخیر در اجرا یا غیراقتصادی‌شدن آثار، ناشی از همین کاستی است، طراحی و راه‌اندازی «سامانه مدیریت فرآیند و انتقال محتوای ملی» می‌تواند به‌عنوان یک مداخله سیاستی مؤثر در دستور کار قرار گیرد. این سامانه می‌تواند به‌صورت یک امکان حمایتی در اختیار تمامی تولیدکنندگان قرار گیرد و برای طرح‌هایی که از بودجه رسمی و عمومی استفاده می‌کنند، بهره‌گیری از آن الزامی شود تا امکان رصد مستمر پیشرفت پروژه، آسیب‌شناسی به‌هنگام و رفع پویای موانع فراهم شود.

همچنین این سامانه، که شایسته است به‌عنوان بخشی از پایگاه جامع داده‌های پویانمایی کشور تعریف شود، می‌تواند کارکردی پشتیبان در شرایط خاص ــ از جمله بروز اختلالات اینترنتی یا محدودیت‌های ارتباطی ــ ایفا کرده و از ایجاد وقفه در فرآیند تولید جلوگیری کند. به این ترتیب، استقرار چنین زیرساختی علاوه بر ارتقای بهره‌وری و شفافیت، به تقویت تاب‌آوری زیست‌بوم تولید پویانمایی کشور نیز خواهد انجامید. 

در نهایت، این استودیوهای خرد می‌توانند با راهبری دولت، طرح‌های کلان بین‌المللی را انجام دهند و در تولید آثار پویانمایی در سطح جهانی مشارکت داشته باشند. این رویکرد نه‌تنها تولید محتوای بومی را افزایش می‌دهد، بلکه می‌تواند فرصت‌های جدیدی برای حضور در بازارهای بین‌المللی ایجاد کند.

6-2. شبکه توزیع و پخش

یکی دیگر از عوامل اثرگذار بر میزان تولید پویانمایی‌های داخلی، وجود شبکه‌ای قوی و وسیع برای توزیع و انتشار آثار تولید شده است زیرا ضعف و محدودیت در این شبکه، مانع دیده شدن و شکل‌گیری چرخه پایدار اقتصادی خواهد شد بنابراین پیشنهادهای ذیل ارائه می‌شود.

6-2-1. به تعادل رساندن نسبت محتوای داخلی به خارجی در حوزه پویانمایی تا پایان برنامه

برای غلبه بر عدم توازن هزینه تولید و پخش پویانمایی داخلی به خارجی و همچنین حجم گسترده مصرف پویانمایی خارجی در سکوهای شبکه نمایش خانگی، پیشنهاد می‌شود سکوهای جهان‌پهنا (اینترنتی) تولید و توزیع محتوا، طی یک برنامه پنج‌ساله، نسبت پویانمایی‌های داخلی به خارجی را به 50درصد مساوی (به نفع تولید داخل) تغییر دهند. برای تحقق این هدف، لازم است مشوق‌ها و سازوکارهایی اتخاذ شود که به ازای میزان مصرف محتوای خارجی، سکوها موظف به سرمایه‌گذاری در تولید محتوای داخلی شوند. این امر تضمین می‌کند که درآمد حاصل از مصرف پهنای باند شبکه جهانی، در راستای تولیدات داخلی در حوزه پویانمایی و سایر گونه‌های فرهنگی و هنری هزینه شود.  در این راستا حکم قانونی زیر برای الحاق به برنامه هفتم پیشرفت پیشنهاد می‌شود:

در جهت حمایت از تولید ملّی و کمک به رشد تولید در عرصه پویانمایی داخلی، مقرر گردید از تاریخ لازم‌الاجرا شدن این بند، دریافت مجوز پخش و توزیع پویانمایی خارجی ازسوی هر شخص حقیقی یا حقوقی و برای پخش در هر بستری (اعم از شبکه نمایش خانگی، شبکه ویدیو درخواستی و مانند آنها) منوط به ارائه مجوز پخش پویانمایی داخلی (به نسبت مقرر) باشد.

این نسبت در سه سال اول این طرح 4 به 1 است به این معنا که هر متقاضی برای دریافت مجوز پخش هر 4 دقیقه پویانمایی خارجی می‌بایست مجوز پخش 1 دقیقه پویانمایی داخلی را ارائه نماید. مجوز پخش هر عنوان پویانمایی داخلی تنها یک‌بار ازسوی هر متقاضی امکان ارائه برای دریافت مجوز پخش پویانمایی خارجی دارد.

صدور مجوز فوق‌الذکر، تدوین آیین‌نامه اجرایی و نظارت اجرای بند و نیز تعیین نسبت مقرر برای سال‌های بعد بر عهده وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (بنیاد ملی پویانمایی) است.

اتخاذ سیاست‌های نسبت محتوای داخلی به خارجی، یکی از ارکان اصلی موفقیت کشورهای پیشرو در صنایع خلاق محسوب می‌شود. به‌عنوان نمونه، کشور چین از سال 2012 با وضع قوانین حمایتی، توانست نسبت محتوای داخلی به خارجی را به‌طور چشمگیری متحول کند به نحوی که در ابتدا، 80درصد محتوای تولیدی به محصولات خارجی اختصاص داشت، اما با اجرای سیاست‌های حمایتی، این نسبت به 80درصد محتوای داخلی در مقابل 20درصد محتوای خارجی تغییر یافت. این رویکرد، همراه با بازارسازی محصولات جانبی و بهره‌گیری از بازار داخلی عظیم 1.3 میلیارد نفری، به رشد شگرف صنعت پویانمایی این کشور و دستیابی به گردش مالی 25 میلیارد دلاری تا سال 2019 منجر شد.

البته این الزام باید در کنار یک محور مکمل و تعیین‌کننده دنبال شود و آن، وضع و اخذ مالیات از محل پخش محتوای خارجی است. صرف تعیین سهمی برای محتوای داخلی در سبد عرضه، هرچند می‌تواند به ورود آن به بسترهای پخش کمک کند، لزوماً به دیده‌شدن و اثرگذاری آن منجر نخواهد شد. از این‌رو، نخستین راهکار سیاستی این است که پخش‌کنندگان از طریق اهرم‌های اقتصادی، به تبلیغ و ترویج محتوای داخلی ترغیب شوند؛ از جمله پیش‌بینی مشوق‌هایی نظیر معافیت‌ها یا تخفیف‌های مالیاتی در مقابل اخذ مالیات ۲۵ درصدی از محل پخش محصولات خارجی.

راهکار دوم باید به‌گونه‌ای طراحی شود که در امتداد همین سیاست، به تقویت توان تولید داخلی بینجامد. در این چارچوب، می‌توان درآمد حاصل از مالیات بر پخش محتوای وارداتی را به صندوقی متمرکز برای حمایت از تولید پویانمایی اختصاص داد؛ صندوقی که منابع آن به‌صورت شفاف و براساس نیازهای پایش‌شده روز، به طرح‌های تولیدی واجد شرایط تخصیص یابد. در عین حال، ضروری است از الزام توزیع‌کنندگان به ورود مستقیم به عرصه تولید پرهیز شود چون توزیع‌کننده الزاماً تخصص و زیرساخت لازم برای تولید را در اختیار ندارد و ورود تکلیفی او می‌تواند به اخلال در نظام حرفه‌ای تولید بینجامد. بر این اساس، تفکیک کارکرد تنظیم‌گری، توزیع و تولید، و طراحی سازوکارهای مالی هوشمند، شرط تحقق اهداف حمایتی در این حوزه خواهد بود.

6-2-2. ایجاد زیرساخت فنی برای حفاظت از نشانی شبکه (IP)

نظام تناسبی محتوایی نیازمند پشتوانه‌ای فنی است تا اجرای آن تضمین شود. این امر مستلزم همکاری با وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات برای حفاظت از نشانی شبکه (IP) است. با استفاده از هوش مصنوعی، می‌توان کلیه محتواهایی که قرار است در فضای مجازی کشور منتشر شوند، شناسایی و کنترل کرد. اجرای آزمایشی این طرح به روی محتواهای پویانمایی، برای پیاده‌سازی حکم پیشنهادی نسبت محتوای داخلی به خارجی، می‌تواند بسترساز اجرای آن برای سایر محتواهای موجود در فضای مجازی باشد. این اقدام، ضمن ثبت و تجمیع داده‌های مربوط به محتوا، نوع و زمان انتشار آنها را مشخص کرده و پیگیری حکم پیشنهادی نسبت محتوا را تسهیل می‌کند.

6-2-3. توسعه سکوهای برخط برای کودک و نوجوان

یکی دیگر از راه‌های غلبه بر محدودیت شبکه توزیع و انتشار داخلی و بین‌المللی آثار پویانمایی بومی، توسعه سکوهای تخصصی با محوریت پویانمایی کودک و نوجوان است. عدم تمایل جدی شبکه‌های توزیع داخلی در نمایش آثار ایرانی موجب شده است که صنعت پویانمایی همچنان به شبکه‌های محدود سینمایی و تلویزیونی وابسته باشد. ازاین‌رو ایجاد یک بستر پایدار، تخصصی و رقابتی می‌تواند مسیر دسترسی مخاطبان به آثار بومی را به‌صورت مستمر و قابل اعتماد فراهم کند. طراحی چنین سکویی با استانداردهای فنی قابل رقابت، قابلیت ارائه منظم آثار داخلی و امکان مصرف گسترده محتوای ایرانی، علاوه‌بر تقویت بازار داخلی، زمینه ورود آثار به بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی را از طریق آماده‌سازی نسخه‌های دوبله و زیرنویس‌ شده به زبان‌های مختلف فراهم می‌کند.

در کنار توسعه سکوهای تخصصی کودک و نوجوان، ایجاد مدل‌های نوین نظارتی مبتنی‌بر مشارکت فعال و مستمر کلیه ذی‌نفعان، مانند والدین، معلمان، کارشناسان حوزه رسانه و حتی خود نوجوانان، می‌تواند الگویی مؤثر برای نظارت پسینی بر محتواهای تولید شده باشد. این سامانه برمبنای نظام رتبه‌بندی شفاف و سن‌محور بنا خواهد شد که به‌طور دقیق جنبه‌های مختلف محتوا را ارزیابی می‌کند. چنین رویکردی نه‌تنها اعتبار و جامعیت سکوهای تولید محتوا را افزایش خواهد داد، بلکه اعتماد خانواده‌ها را نیز جلب کرده و مسئولیت‌پذیری تولیدکنندگان محتوا را ارتقا می‌دهد.

تحقق این رویکرد نیازمند هماهنگی و همکاری نزدیک میان نهادهای فرهنگی و رسانه‌ای اصلی کشور است. سازمان صدا و سیما می‌تواند نقش تنظیم‌گر و تسهیل‌کننده انتشار محصولات داخلی و کودک‌محور را ایفا کرده؛ وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات زیرساخت‌های لازم برای سکوهای رقومی (دیجیتال) و ابزارهای هوشمند ارزیابی را فراهم آورد؛ و سازمان سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چارچوب‌های محتوایی، معیارهای سن‌محور و دستورالعمل‌های انتشار را تدوین کند. علاوه‌بر این، مقتضی است مرکز ملی فضای مجازی مأموریت تعیین استانداردهای کلان، ترویج سلامت رقومی (دیجیتال) و نظارت بر زیست‌بوم سکوها را برعهده گیرد. ترکیب این اقدام‌ها می‌تواند به ایجاد یک سامانه ملی جامع سواد و سلامت رسانه‌ای منجر شود که هم پاسخگوی نیازهای خانواده‌ها باشد و هم قدرت انتخاب آگاهانه را تقویت کند.

باید دقت داشت که فقدان نظام رده‌بندی سنی برای محتواهایی با مخاطب کودک و نوجوان، به‌شدت در کشور ما مشکل‌زاست و باعث شده تشخیص‌ها و برچسب‌های سلیقه‌ای روی محتواها در تولید و پخش زده شود. از‌این‌رو لازم است پیش از پخش چه در بسترهای اختصاصی کودک و نوجوان و چه عمومی، نظام مرجع ملی رده‌بندی اجرا شود که مشخص شود چه محتوایی برای کدام گروه سنی طراحی و تولید شده است.

6-2-4. تقویت ظرفیت حضور در بازار بین‌الملل

ایجاد ظرفیت سازمان‌یافته برای حضور مستمر در بازارهای بین‌المللی، یکی از راهبردی‌ترین مسیرهای رفع چالش توزیع و گسترش پویانمایی ایرانی است. اگرچه برخی بخش‌های صنعت تاکنون ارتباطاتی پراکنده با بازارهای جهانی داشته‌اند، اما تبدیل این تعاملات به سازوکاری رسمی می‌تواند نقطه‌عطفی در ایجاد شبکه پایدار توزیع، ارتقای کیفیت و تقویت استقلال مالی باشد. چنین ظرفیتی موجب می‌شود آثار داخلی علاوه‌بر دیده ‌شدن در کشور، به بازارهای گسترده جهانی راه یابند و از طریق افزایش شمارگان پخش، جذب منابع مالی پایدار و توسعه مخاطب، چرخه تولید خود را تقویت کنند. در این راستا، پیشنهاد می‌شود «دفتر بین‌المللی پویانمایی» یا «مرکز ملی پخش و صادرات پویانمایی ایرانی» ذیل بنیاد ملی پویانمایی ایران ایجاد شود تا مسئولیت راهبری ارتباط با سکوها، شبکه‌ها و بازارهای بین‌المللی را برعهده گرفته و فرایند حضور آثار ایرانی در جشنواره‌ها، بازارهای فیلم، قراردادهای هم‌تولیدی و توزیع منطقه‌ای را تسهیل کند. این راهکار، یک گام فراتر از تلاش برای بهبود رتبه در نظام‌ها، بسترها و شبکه‌های موجود است و به دنبال «تغییر قواعد بازی» و گذار از جایگاه یک بازیگر صرفاً تأثیرپذیر و واکنشی به یک کنشگر فعال و تعریف‌کننده معیارها در سطح جهانی است. این راهبرد می‌تواند در دو قالب موازی و مکمل پیگیری شود؛ نخست، راه‌اندازی «سکوی بین‌المللی پویانمایی جهان اسلام» که می‌تواند با مشارکت نهادهایی چون «سازمان همکاری اسلامی» یا «سازمان جهانی اسلامی برای آموزش ‌و پرورش، علوم و فرهنگ» (آیسسکو) انجام شود. این سکو با مبنا قراردادن شاخص‌هایی سازگار با نظام ارزشی اسلامی (مانند عدالت، معنویت، خانواده، کرامت انسانی و همبستگی امت)، می‌تواند به یک معیار جایگزین و معتبر در سطح جهان اسلام و فراتر از آن تبدیل شود. قالب دوم، پیشنهاد ایجاد شبکه تولید، توزیع و پخش منطقه‌ای است که می‌تواند از طریق ارائه طرحی جامع، همکاری در حوزه صنایع خلاق به‌خصوص پویانمایی به سازمان‌های «بریکس» یا «شانگ‌های» پیگیری شود. در گامی پیشرفته‌تر، این راهبرد باید بر تولید مشترک پویانمایی، بازی‌های رقومی و مجموعه‌های تلویزیونی با کشورهای عضو سازمان‌های بریکس و اکو (مانند چین، هند، روسیه، ترکیه، امارات متحده عربی، پاکستان، تاجیکستان، ازبکستان و آذربایجان) و نیز دیگر کشورهای همسایه و یا همسو (مانند قطر، عمان و عربستان) متمرکز شود. این رویکرد، ضمن بهره‌گیری از سرمایه و فناوری مشترک، دسترسی تضمین ‌شده به بازارهای بزرگ آسیایی را فراهم کرده و محصول‌هایی را خلق می‌کند که از ابتدا دارای ماهیتی بین‌المللی بوده و با موضوع‌هایی الهام ‌گرفته از میراث فرهنگی و روایت‌های تمدنی مشترک هستند.

حضور هدفمند در بازارهای منطقه‌ای و جهانی، علاوه‌بر ایجاد درآمد پایدار، یکی از مؤثرترین ابزارها برای کاهش مخاطره مالی و ارتقای استانداردهای تولید است. تجربه جهانی نشان می‌دهد که ورود حتی یک اثر ایرانی به چرخه اکران کشورهایی مانند چین می‌تواند درآمدی چندبرابر کل بودجه فعلی این حوزه ایجاد کند. همچنین قراردادهای هم‌تولیدی و توافق‌های توزیع منطقه‌ای با کشورها و سکوهای نمایش بین‌المللی می‌تواند مسیر دسترسی پایدار آثار ایرانی به بازارهای هدف را تضمین و نقش مهمی در تقویت زنجیره ارزش پویانمایی ایفا کند.

در عرصه رقابت بین‌الملل فقدان فضای آموزشی و تجربه‌پژوهی حرفه‌ای باعث شده نیروی فعال کافی برای کنشگری در عرصه برون‌مرزی پویانمایی وجود نداشته باشد، ازاین‌رو لازم است تمرکز نهادهای متولی مانند بنیاد پویانمایی به جای تبدیل شدن به کارگزار و عملگر مستقیم، بر گسترش حرفه‌ای این حوزه با تربیت و فرصت‌سازی برای افراد حقیقی و حقوقی مستعد در این عرصه متمرکز شود تا تعداد کارگزاران برون‌مرزی پویانمایی متناسب با تولید داخلی افزایش پیدا کند.

6-3. نظام مالی و بودجه

تأمین مالی پایدار و متنوع، سنگ‌بنای توسعه صنعت پویانمایی است. ایجاد سازوکارهای حمایتی و تشویقی هدفمند در کنار تسهیل جذب سرمایه‌گذاری ماندگار دولتی و خصوصی، برای تضمین رشد مستمر این هنرصنعت حیاتی است. از این‌رو پیشنهادهای ذیل ارائه می‌شود.

6-3-1. ایجاد ساختار مالی منسجم و چندلایه برای تأمین پایدار سرمایه

برای غلبه بر چالش پراکندگی منابع مالی، توقف طرح‌ها و مهاجرت متخصصان باید منابع مالی منسجم و قابل برنامه‌ریزی، به‌جای حمایت‌های موردی و غیرقابل پیش‌بینی، ایجاد شود. تعریف یک ساختار مالی روشن و چندلایه، استودیوها را قادر می‌سازد تا برای طرح‌های میان‌مدت و بلندمدت برنامه‌ریزی کنند، نیروی انسانی خود را به‌صورت پایدار حفظ کرده و از وابستگی کامل به حمایت‌های موردی دولتی فاصله بگیرند. تأمین نقدینگی مستمر برای پرداخت حقوق عوامل تولید، کلید ایجاد خط تولید پایدار و ارتقا ظرفیت تولید کشور خواهد بود و باید اقدام‌های زیر صورت بگیرد.

الف) هماهنگی نهادی و سامان‌دهی تخصیص منابع حمایتی

تزریق بودجه‌های دولتی و حاکمیتی به بخش پویانمایی امری ضروری است، اما این اعتبارات باید با دقت و هدفمندی بیشتری تخصیص یابند تا وابستگی دائمی ایجاد نکنند. ازاین‌رو باید عدم هماهنگی‌های نهادی که باعث تداخل وظایف دستگاه‌های مختلف و هدررفت منابع و موازی‌کاری شده رفع شود. ورود نهادهای غیرمتخصص و تخصیص بودجه‌های نامنظم و بدون هماهنگی، نه‌تنها به توسعه زیست‌بوم کمکی نکرده بلکه موجب هدررفت منابع و اختلال در روند طبیعی تولید شده است. ایجاد یک نهاد تخصصی در بنیاد ملی پویانمایی با مشارکت فعالان پویانمایی و تدوین برنامه یکپارچه برای تخصیص اعتبارات می‌تواند منابع حمایتی را به‌سمت نیازهای واقعی و اولویت‌دار هدایت کرده و از مداخلات غیرکارشناسی جلوگیری کند.

یکی از اجزای پایگاه جامع پویانمایی کشور داده‌نمای شفاف بودجه موجود و تخصیص‌یافته بر مبنای نیازهای افق پویانمایی ایران است که از تصمیم‌های سلیقه‌ای در محافل محدود به چند شخص جلوگیری می‌کند.

ب) حفاظت از مالکیت فکری آثار پویانمایی و تقویت حضور پایدار ایران در بازارهای بین‌المللی

یکی از محورهای کلیدی برای تحول در بخش بازار پویانمایی، چه در مقیاس داخلی و چه جهانی، بازتعریف مدل‌های قرارداد و مالکیت آثار است. کلید اصلی این تحول، در عدم انحصار مالکیت فکری (IP) شخصیت‌های تولید شده توسط دولت نهفته است. در مدل‌های موفق جهانی، معمولاً حق پخش توسط نهادهای دولتی یا شبکه‌های پخش خریداری می‌شود، درحالی‌که مابقی حقوق اثر در اختیار تولیدکننده باقی می‌ماند. این رویکرد، انگیزه لازم را در تولیدکنندگان برای شناسایی و توسعه بازارهای مختلف، هم در عرصه بین‌المللی و هم در داخل، فراهم می‌کند. در حال حاضر، مجموعه‌ای عظیم از محتوا و شخصیت‌های رسانه‌ای تولید شده، به‌علت محصور بودن مالکیت اثر، بدون بهره‌برداری اقتصادی و فرهنگی شایسته رها شده‌اند. درحالی‌که هر یک از این شخصیت‌ها، ظرفیت بالقوه‌ای برای خلق بازارهای ملی و بین‌المللی در حوزه محصولات جانبی و تجاری مختلف دارند.

شبکه‌های پخش دولتی و غیردولتی می‌توانند با آزاد گذاشتن مالکیت اثر و مشارکت در بخشی از سود بازارهایی که توسط تولیدکنندگان ایجاد می‌شود، انگیزه لازم را برای شناسایی، گسترش و تقویت بازارهای ملی و منطقه‌ای را برای تولیدکنندگان فراهم کنند.

ج) ایجاد بازارهای داخلی تأمین مالی جمعی برای پویانمایی

یکی از رویکردهای نوین در تأمین نقدینگی بخش پویانمایی، بهره‌گیری از مدل‌های تأمین مالی جمعی برای طرح‌های فرهنگی با ظرفیت اقتصادی، سودآوری و بازدهی ثابت شده است. این مدل، استودیوهای پویانمایی را قادر می‌کند تا آثاری با پیش‌بینی فروش بالا و قابلیت جذب مخاطب گسترده را در سکوهای تأمین مالی جمعی ثبت کنند. پس از بررسی کارشناسی و تأیید امکان‌سنجی اقتصادی طرح‌ها، این پروژه‌ها در معرض دید سرمایه‌گذاران حقیقی و حقوقی قرار می‌گیرند. سرمایه‌گذاران دارای کد معاملاتی می‌توانند به میزان دلخواه (با تعیین بازه حداقل سرمایه‌گذاری) در این طرح‌ها مشارکت کنند. گواهی مشارکت ازسوی فرابورس صادر شده و این امر، شفافیت مالی پروژه را تضمین می‌کند. سرمایه جذب شده، صرف تولید مجموعه‌ای از آثار پویانمایی کوتاه یا یک سریال کوتاه خواهد شد. دوره گردش طرح، با توجه به زمان‌بندی معمول تولید و عرضه آثار در شبکه‌های داخلی (سینما، تلویزیون، سکوهای نمایش درخواستی) و بین‌المللی، متغیر خواهد بود. سود پیش‌بینی شده طرح در دوره شش‌ماهه برآورد شده و سود علی‌الحساب هر سه ماه پرداخت خواهد شد. بازگرداندن اصل سرمایه نیز در پایان دوره صورت می‌گیرد.

برای آنکه این مدل بتواند جایگاه پایدار و گسترده‌ای در صنعت پویانمایی پیدا کند، اتخاذ مجموعه‌ای از اقدام‌های سیاستی ضروری است. مهم‌ترین اقدام در این زمینه، اصلاح و تسهیل فرایندهای مقرراتی مربوط به صدور مجوزهای تولید و انتشار برای طرح‌هایی است که از مسیر تأمین مالی جمعی، تأمین سرمایه می‌شوند. به‌علاوه، ارائه مشوق‌های مالی نظیر یارانه تولید برای طرح‌هایی که بخش عمده سرمایه آنها از مشارکت مردمی تأمین می‌شود و نیز اعمال معافیت‌های مالیاتی محدود برای سرمایه‌گذاران خرد می‌تواند جذابیت اقتصادی این روش را افزایش دهد.

6-3-2. ایجاد صندوق اعتباری توسعه پویانمایی و صنایع خلاق تصویری

ایجاد صندوق اعتباری تخصصی پویانمایی می‌تواند زیست‌بوم مالی این صنعت را تقویت کرده و دسترسی استودیوها به منابع پایدار را ممکن کند. این صندوق با تکیه بر ترکیبی از سرمایه اولیه دولتی، مشارکت بخش خصوصی و ابزارهای نوآورانه مانند تأمین مالی جمعی، امکان تأمین نقدینگی، ارائه تسهیلات کم‌بهره و مشارکت در سرمایه‌گذاری پروژه‌ها را فراهم می‌کند و به‌ویژه برای گروه‌ها و استودیوهای کوچک و متوسط که معمولاً از کانال‌های رسمی تأمین مالی محروم‌اند، کارکردی تعیین‌کننده دارد. تمرکز صندوق بر سه محور اصلی است: ارائه خط اعتباری تولید و تسهیلات سرمایه در گردش برای کاهش فاصله میان هزینه‌های تولید و درآمدهای دیرهنگام؛ مشارکت در سرمایه‌گذاری پروژه‌های دارای ظرفیت بازار داخلی یا بین‌المللی با تقسیم مخاطره میان تولیدکننده و صندوق؛ و فراهم‌سازی بسترهای مکمل شامل ارزش‌گذاری دارایی‌های ناملموس، استانداردسازی قراردادها و تقویت سازوکارهای مالکیت فکری تا امکان پذیرش دارایی‌های پویانمایی در فرایندهای مالی تسهیل شود.