خلاصه مدیریتی

 بیان/ شرح مسئله

یکی از روش‌های ارتقای کارایی و اثربخشی فعالیت هیئت‌های دیپلماتیک و گروه‌های دوستی مجلس شورای اسلامی، پایش و مستندسازی تجارب موفق و دستاوردهای بازوهای مطالعاتی مجالس دنیا و بومی‌سازی آنها براساس نیازسنجی نمایندگان مجلس شورای اسلامی است. در همین رابطه، رصد محتوایی ابتکار عمل دیپلماتیک مراکز مطالعاتی مجالس دنیا در چهار حوزه جغرافیایی آسیا، اتحادیه اروپا، ‌آفریقا و آمریکا و پردازش آنها می‌تواند بانک اطلاعات مهمی را برای غنای دانش و ادبیات دیپلماسی پارلمانی جمهوری اسلامی ایران فراهم کند.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

•         مجالس کشورهای عضو اتحادیه اروپا ازطریق برگزاری همایش‌های پارلمانی و مشارکت در اجلاس‌های رؤسای مراکز پژوهشی به سمت انعقاد تفاهم‌نامه مشارکت راهبردی دوجانبه و چندجانبه گام برداشته‌اند.
•         اغلب مراکز پژوهشی مجالس اروپا با ارسال فرم اولویت‌ها به نمایندگان، تلاش می‌کنند در فرایند ریل‌گذاری نقشه‌راه دیپلماسی پارلمانی، دغدغه نمایندگان را لحاظ کنند. این ابتکار در راستای نماینده‌محوری و بخشی از سیاست پژوهشی اندیشکده‌های پارلمانی برای تقویت رابطه منسجم با کمیسیون‌های تخصصی و نیازهای پارلمان است. از طرفی همسویی سند راهبرد مطالعاتی اندیشکده‌های پارلمانی با نظام مسائل اساسی مورد نظر نمایندگان، فرایند افزایش جذب اعتبار و بودجه را تسریع و تسهیل می‌کند. بخشی دیگر از اولویت‌های سند راهبرد مطالعاتی، ازطریق هم‌اندیشی با صاحبان دانش، تجربه و مهارت‌های دیپلماتیک مشخص می‌شود.
•         از دهه سوم هزاره سوم میلادی، رویکرد بازوهای پژوهشی مجالس اروپا به سمت مطالعات بنیادین و میان رشته‌ای متمایل شده است و بیشتر گزارش‌ها به‌صورت کارگروهی انجام می‌شود. برای مثال از سال 2025 میلادی بررسی نقش هوش مصنوعی در توانمندسازی فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان، دیپلماسی کریدور و تبیین فرصت‌های دیپلماسی پارلمانی اقتصادی با همکاری بخش مطالعات سیاسی در دستورکار مراکز مذکور قرار گرفته است تا توان پیش‌بینی‌پذیری نمایندگان در سناریوهای عدم‌قطعیت تقویت شود.
•         برخی مراکز پژوهشی مجالس اتحادیه اروپا با تهیه بولتن سالیانه دیپلماسی پارلمانی، مهم‌ترین منافع مشترک، اختلاف‌زا و متضاد با کشورهای همسو، رقیب و دشمن را طبقه‌بندی و راهکارهایی را متناظر با شرح وظایف گروه‌های دوستی منتشر کرده‌اند.
•         نظام تحزب در کشورهای اروپایی به تقویت کنشگری فراکسیون‌ها و جایابی مناسب آنها در چرخه دیپلماسی پارلمانی کمک شایانی کرده است. به همین دلیل اغلب مراکز پژوهشی پارلمانی ازطریق برقراری پل ارتباطی با دبیران فراکسیون‌ها و مشاوران ارشد قانونگذارن، ارزش‌افزوده فعالیت‌های دیپلماتیک آنان را افزایش داده‌اند.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

•         بهبود مستمر فرایندها و تقویت تعامل هوشمندانه بین پارلمان و شبکه خبرگان روابط بین‌الملل و سیاست خارجی با رویکرد تقویت منطقه‌گرایی قاره‌ای به یک رویه مرسوم مراکز پژوهشی مجالس اتحادیه اروپا تبدیل شده است. در همین رابطه ریل‌گذاری نقشه‌راه هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم با اولویت مجالس چین، روسیه و کشورهای همسایه می‌تواند فرایند منطقه‌گرایی پارلمانی و کمک به تحقق سرفصل سیاست خارجی قانون برنامه هفتم پیشرفت را تسهیل کند.
•         بخشی از دیپلماسی پارلمانی پژوهشی مجالس اتحادیه اروپا به جای کشورمحور، به سمت نهاد محوری معطوف شده است. در این میان دیپلماسی فعال پارلمانی با شانگهای، بریکس، مجمع مجالس آسیایی، اتحادیه بین‌المجالس اسلامی، اتحادیه بین‌المجالس جهانی و مجامع پارلمانی آسیای میانه از اهمیت بالایی برخوردارند. پیشنهاد می‌شود قبل از حضور هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم در اجلاس‌های اتحادیه بین‌المجالس جهانی، متناسب با اهداف اجلاس، مهم‌ترین حوزه‌های مشترک همکاری با هر یک از کشورهای عضو مشخص شوند.
•         افزایش سهم هوش مصنوعی و فنون آینده‌پژوهی در کارگاه‌های شبیه‌سازی دیپلماسی پارلمانی، نقش مهمی را در ارتقای توان پیش‌بینی‌پذیری سناریوهای محتمل سیاست خارجی ایفا می‌کند. ایجاد سازمان ملی هوش مصنوعی و ارتباط نظام‌مند با خبرگان این سازمان، به‌صورت غیرمستقیم فرصت نوظهوری را برای قوام بخشی به سیاست‌های کلان هوشمندسازی دیپلماسی پارلمانی با محوریت خانه خلاق و نوآوری قوه مقننه ایفا می‌کند.
•         پارلمان دانشجویی می‌تواند زمینه تبادل اندیشه‌های نو با صاحب‌نظران دانشگاهی را فراهم کند. توصیه می‌شود بخشی از راهبرد پارلمان دانشجویی، به سمت ارتقای سواد رسانه‌ای دیپلماسی پارلمانی معطوف شود.
•         توصیه می‌شود در راستای مردمی‌سازی فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان، عملکرد گروه‌های دوستی و هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم ازطریق مرکز افکارسنجی خانه ملت به‌صورت دوره‌ای سنجش شود. این اقدام بخشی از فرایند تقویت نظارت همگانی مستمر و دیده‌بانی مستقیم مردم بر فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان است.

1. مقدمه

 تقریباً تمامی کشورهای جهان به‌نوعی از مجلس برخوردارند. مجالس قانونگذاری دنیا، «تک‌مجلسی» یا «دو‌مجلسی» هستند ]1[. با استناد به گزارش اتحادیه بین‌المجالس جهانی، در 78 کشور دنیا، قوه قانونگذاری به‌صورت دو‌مجلسی و در 112 کشور به‌صورت تک‌مجلسی است ]2[. یکی از روش‌های ارتقای کیفیت فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم، مطالعه تطبیقی دستاوردهای دیپلماسی پارلمانی مراکز مطالعاتی مجالس دنیا و بومی‌سازی آنها براساس قانون اساسی، سیاست‌های کلی ابلاغی مقام معظم رهبری و سرفصل سیاست خارجی قانون برنامه هفتم پیشرفت است. به همین دلیل یکی از اولویت‌های پژوهشی گروه مطالعات پارلمانی در سال 1404، مطالعه تطبیقی مراکز پژوهشی مجالس آسیا، اتحادیه اروپا، آمریکا و آفریقا بوده است. در پژوهش حاضر، با مطالعه تطبیقی نوآوری‌های دیپلماسی پارلمانی مراکز پژوهشی مجالس اروپایی، تلاش شده است از آن به‌عنوان فرصتی برای ارتقای کارآمدی گروه‌های دوستی و هیئت‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم استفاده شود.

 2. پیشینه

 2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز

جدول 1. سوابق پژوهش‌های مرتبط با مطالعه تطبیقی مراکز پژوهشی مجالس دنیا

2-2. سوابق تقنینی

جدول 2. پیشینه قوانین مرتبط با دیپلماسی پارلمانی

3. مرکز علوم و فناوری مجلس نمایندگان اسپانیا

 در بخش سوم قانون اساسی (اصول 66 تا 96)، به ساختار، مأموریت و شرح وظایف پارلمان اسپانیا اشاره شده است. پارلمان اسپانیا، دو‌مجلسی و از «کنگره» و «سنا» تشکیل شده است (بند «اول» اصل (66) قانون اساسی). مجلسین اسپانیا، قدرت قانونگذاری کشور را اعمال می‌کنند، بودجه را تصویب و بر عملکرد دولت نظارت دارند (بند «دوم» اصل (66) قانون اساسی). با استناد به اصل (67) قانون اساسی، هیچ کس نمی‌تواند هم‌زمان عضو هر دو مجلس باشد، یا هم‌زمان نماینده مجلس یک جامعه خودمختار و عضو کنگره باشد. در هر مجلس یک هیئت نمایندگی دائمی، متشکل از حداقل بیست و یک عضو وجود دارد که نماینده گروه‌های پارلمانی خواهند بود (بند «اول» ماده (78) قانون اساسی). هیئت نمایندگی دائمی توسط رئیس مجلس مدیریت می‌شود. در صورت انقضای دوره یا در صورت انحلال، هیئت‌های نمایندگی دائمی تا تشکیل مجلسین جدید به وظایف خود ادامه خواهند داد. هنگامی که مجلس مربوطه تشکیل جلسه می‌دهد، هیئت نمایندگی دائمی در مورد موضوع‌های مورد بحث، تصمیم‌های خود را به پارلمان جدید گزارش می‌دهد.

با استناد به اصل (79) قانون اساسی، برای تصویب توافق‌نامه‌ها، مجلسین باید طبق روال قانونی و با حضور اکثریت اعضا تشکیل جلسه دهند. برای اعتبار، چنین توافق‌نامه‌هایی باید توسط اکثریت اعضای حاضر تصویب شوند. هر سه نهاد دولت، کنگره و سنا، می‌توانند «ابتکار قانونگذاری» را برعهده داشته باشند (بند «اول» اصل (87) قانون اساسی). با استناد به اصل (91) قانون اساسی، پادشاه ظرف پانزده روز، لوایح تهیه شده توسط مجلسین را تأیید و آنها را توشیح و دستور انتشار فوری آنها را صادر خواهد کرد. کنگره و سنا با استناد به اصل (94) قانون اساسی، به‌صورت غیرمستقیم نقش مهمی را در ترسیم سیاست خارجی و دیپلماسی دفاعی دارند، به‌طوری‌که اعلام رضایت دولت برای انعقاد هرگونه تعهد ازطریق معاهده یا توافق، در موارد زیر به مصوبه مجلس نیاز دارد:

•       معاهدات با ماهیت سیاسی؛
•      معاهدات با ماهیت نظامی؛
•      معاهداتی که مستلزم تعهدات مالی برای خزانه عمومی هستند؛
•       معاهده‌هایی که مستلزم اصلاح یا لغو برخی قوانین هستند یا برای اجرای آنها نیاز به اقدام‌های قانونی است.

پارلمان اسپانیا در سال 2021، «مرکز علوم و فناوری مجلس نمایندگان اسپانیا» را جهت تقویت سیاستگذاری علمی و تخصصی راه‌اندازی کرد که مأموریت آن، جمع‌آوری شواهد علمی و فناوری در مورد موضوع‌های مورد علاقه مجلس و ایجاد پل ارتباطی بین جامعه علمی، نمایندگان و شهروندان است. این مرکز توسط یک «کمیته مشورتی علمی و فناوری» متشکل از ۱۲ خبره علمی از مؤسسات پیشرو در حوزه علوم و فناوری پشتیبانی می‌شود.

با استناد به اصل ششم قانون اساسی، احزاب سیاسی مظهر «کثرت‌گرایی سیاسی» هستند، آنها در شکل‌گیری و بیان اراده مردم نقش دارند و ابزاری اساسی برای مشارکت سیاسی هستند. ایجاد و اجرای فعالیت‌های آنها تا جایی که به قانون اساسی و قانون احترام بگذارند، آزاد است. ساختار داخلی و عملکرد آنها باید دمکراتیک باشد. به همین دلیل یکی از اولویت‌های مرکز علوم و فناوری مجلس نمایندگان، ارتباط مستمر با دبیران و رهبران احزاب اکثریت و اقلیت پارلمان و دریافت دغدغه آنان در حوزه دیپلماسی پارلمانی است.

با استناد به بند سوم اصل دهم قانون اساسی، دولت می‌تواند با کشورهای آمریکای لاتین یا کشورهایی که پیوندهای ویژه‌ای با اسپانیا داشته‌اند یا دارند، «معاهدات تابعیت دوگانه» منعقد کند. در این کشورها، اسپانیایی‌‌تبارها می‌توانند بدون از دست دادن تابعیت اصلی خود، تابعیت اسپانیا را کسب کنند، حتی اگر آن کشورها حق متقابلی به شهروندان خود اعطا نکنند. به همین دلیل یکی از اولویت‌های دیپلماسی پارلمانی اسپانیا، انتفاع حداکثری از زبان و ادبیات مشترک با کشورهای آمریکای لاتین با هدف تقویت روابط دیپلماتیک با مجالس کشورهای مذکور است. در حوزه همکاری‌های مطالعاتی، بازوهای پژوهشی پارلمان اسپانیا همکاری‌های نزدیکی را نیز با اندیشکده‌های پارلمانی مجالس آمریکای لاتین برقرار کرده‌اند.

یکی از اولویت‌های مطالعاتی مرکز علوم و فناوری مجلس نمایندگان اسپانیا، توجه به تحقیقات میان‌رشته‌ای است. بیشترین حوزه مطالعاتی این مرکز به سمت مباحث اجتماعی، سیاسی، حقوقی و فناوری‌های نوظهور معطوف شده است. از منظر این مرکز، برگزاری همایش‌ها و ایجاد کارگاه‌های مطالعاتی، می‌تواند به شکل‌گیری خرد جمعی در پشتیبانی از نمایندگان کمک کند. ریاست این مرکز را از سال 2024 میلادی، خانم «آنا الورزا» برعهده دارد [3[. او مدرک دکترای شیمی و زیست‌شناسی مولکولی را از دانشگاه مادرید و مدرک کارشناسی ارشد در رشته «کمک‌های بشردوستانه (کمیسیون اروپا)»  را از «دانشگاه اوپسالا» دریافت کرده و بر این باور است استفاده از ظرفیت‌های دیپلماسی علمی به‌صورت مستقیم بر کارآمدسازی فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان کمک می‌کند [4[.

از سال 2024 میلادی، مطالعات مرتبط با سهم و جایگاه هوش مصنوعی و طراحی سند راهبرد دیپلماسی پارلمانی هوش مصنوعی در اولویت این مرکز قرار گرفته است. تهیه گزارش‌هایی با عناوین هوش مصنوعی ـ امنیت سایبری، هوش مصنوعی ـ سلامت و هوش مصنوعی و دیپلماسی پارلمانی نشان می‌دهند که رویکرد نوین این مرکز در حال گذار از دیپلماسی پارلمانی سنتی به دیپلماسی دیجیتال نوآورانه است 5][.

جهت ساماندهی سفرهای دیپلماتیک قانونگذاران، «هیئت رسمی سنا» که شامل نمایندگانی از هیئت‌رئیسه هستند با بررسی ضرورت سفر و میزان اهمیت آن برای منافع ملی اسپانیا، درخصوص موافقت یا مخالفت با آن تصمیم‌گیری می‌کنند. به‌عبارتی به‌دلیل پیشگیری از تعارض منافع بین مأموریت‌های کمیسیون و سفرهای دیپلماتیک، مرجعیت موافقت با مأموریت‌های دیپلماتیک نمایندگان به هیئت‌رئیسه تفویض شده است تا متناسب با اهداف و مأموریت سفر، از پتانسیل تمام نمایندگان در کمیسیون‌های مختلف استفاده شود. سفر دیپلماتیک رؤسای مجلسین اسپانیا نیز باید براساس دعوت رئیس پارلمان یا رئیس دولت کشور هدف باشد و خروجی آن به ارتقای دیپلماسی پارلمانی دوجانبه کمک کند. به‌عبارتی گاهی ممکن است دعوت انجام شود ولی کمیته هیئت‌رئیسه سنا به این نتیجه برسد که سفر منفعتی برای منافع ملی یا بهبود روابط دو‌سویه ندارد و با سفر رئیس پارلمان مخالفت کند. در صورت موافقت این هیئت با سفر دیپلماتیک رئیس پارلمان، او می‌تواند متناظر با اهداف سفر، نمایندگانی از کمیسیون‌های مختلف را به‌عنوان تیم مشاوران با خود همراه کند. در طول یک سال، انجام بیش از یک سفر دیپلماتیک مجاز نیست. شایان ذکر است در ترکیب کمیته هیئت‌رئیسه، دو نفر نماینده از فراکسیون اکثریت و نمایندگانی از سایر گروه‌های سیاسی مجلس حضور دارد و برای پیشگیری از استبداد حزبی، رؤسای کمیته به‌صورت چرخشی تغییر می‌کنند. نقش هیئت‌رئیسه در راهبرد دیپلماسی پارلمانی اسپانیا چنان حائز اهمیت است که ترکیب گروه‌های دوستی و ضرورت پایه‌گذاری گروه‌های جدید نیز با نظر نمایندگان هیئت‌رئیسه انجام می‌شود.

4. مرکز خدمات پژوهشی مجلس فدرال آلمان

 ساختار سیاسی آلمان از سال 1949 میلادی براساس «جمهوری فدرال پارلمانی» پایه‌گذاری شده است. در این نوع نظام‌ها، رئیس‌جمهور دارای مقامی تشریفاتی با اختیارات محدود و نماد وحدت ملی است. قوه قانونگذاری این کشور دو‌مجلسی و شامل مجلس فدرال (بوندستاگ) و شورای‌عالی فدرال (بوندسرات) است. در فصل سوم قانون اساسی جمهوری فدرال آلمان (اصول 38 تا 49) و فصل چهارم (اصول 50 تا 54) به‌ترتیب قوانین و اصول مرتبط با ساختار، اهداف و مأموریت مجلس فدرال و شورای فدرال آورده شده است.

شکل 1. ساختمان مجالس قانونگذاری بوندستاگ و بوندسرات در برلین

کتابخانه بوندستاگ در سال 1949 پایه‌گذاری شد. با توجه به گستردگی فعالیت کتابخانه پارلمان و تخصصی شدن موضوع‌ها و درخواست‌های متنوع نمایندگان، به توصیه کمیسیون امور داخلی مجلس فدرال آلمان، «مرکز خدمات پژوهشی مجلس فدرال آلمان» در سال 1964 تأسیس شد. فرق کتابخانه با مرکز خدمات پژوهشی پارلمان این است که از منابع این مرکز فقط نمایندگان پارلمان می‌توانند استفاده کنند و امکان استفاده شهروندان، صاحبان رسانه و جامعه دانشگاهی از آن وجود ندارد. نمایندگان، اعضای کمیته‌های دائمی و اعضای گروه‌های سیاسی پارلمان، سه متقاضی تولیدات مرکز خدمات پژوهشی پارلمان آلمان هستند [6[. در سال 2023 «ماریو پیل» به‌عنوان رئیس مرکز خدمات پژوهشی مجلس فدرال آلمان انتخاب شد.

شکل 2. ماریو پیل؛ رئیس مرکز خدمات پژوهشی مجلس فدرال آلمان

امروزه،کتابخانه بوندستاگ با بیش از 1/600/000 جلد کتاب، مجموعه گسترده‌ای از متون تخصصی و ویژه را در اختیار دارد. این مجموعه شامل مطالب پارلمانی، انتشارات سازمان‌های ملی، بین‌المللی و فراملی از مؤسسات متعدد، گروه‌های ذی‌نفع، احزاب سیاسی، بنیادهای سیاسی، اتحادیه‌های کارگری، کلیساها، «گروه‌های اقدام شهروندی»، مؤسسات تحقیقاتی، انجمن‌های دانشگاهی و اندیشکده‌هاست که منعکس‌کننده طیف کامل و متنوع نظرهای یک جامعه کثرت‌گرا است. «دفترچه راهنمای برخط»، اطلاعات کاربردی را دسترس نمایندگان قرار می‌دهد.

کتابخانه بوندستاگ به «اعضای بوندستاگ» و «گروه‌های پارلمانی» خدمت‌رسانی و با در دسترس قرار دادن، نشریات مورد نیاز کارکنان پارلمان، از دبیرخانه‌ کمیته‌ها پشتیبانی می‌کند. کتابخانه در راستای انتفاع حداکثری از تجارب نمایندگان ادوار، از نظرهای مشورتی قانونگذاران آلمانی در ادوار پیشین پارلمان اروپا و مقام‌های فدرال و ایالتی مستقر در برلین و هیئت‌های دیپلماتیک نیز بهره می‌برد تا بتواند براساس نیاز و اولویت‌های سیاست خارجی به غنای منابع دیپلماسی پارلمانی اقدام کند[7[.

عموم شهروندان نمی‌توانند از منابع کتابخانه بوندستاگ استفاده کنند ولی دانشجویان و مدرسان دانشگاه با دریافت مجوز، می‌توانند از آنها استفاده کنند. از منظر مدیران ارشد بوندستاگ، ارتباط مستمر با نمایندگان ادوار، صاحبان رسانه و خبرگان می‌تواند به مردمی‌سازی مدیریت کلان کتابخانه کمک کند. امکان خروج منابع از کتابخانه وجود ندارد و قانونگذاران و جامعه خبرگان فقط می‌توانند در سالن مطالعه از منابع استفاده کنند. مرکز خدمات پژوهشی مجلس فدرال آلمان، یکی از شش اداره کل مجلس فدرال آلمان است که متناسب با درخواست نمایندگان، تهیه گزارش‌های تحلیلی را برعهده دارد. بیشترین درخواست‌ها، شامل مباحث سیاسی و حقوقی است. منابع این مرکز به‌صورت موضوعی فهرست‌بندی و مستندسازی شده‌اند تا سؤال نماینده با سرعت بیشتری پاسخ داده شود[8[. کارکنان این مرکز امکان بازدیدهای هفتگی شهروندان و دانشجویان از کتابخانه بوندستاگ را فراهم کرده و ازطریق برگزاری سمینارهای آموزشی، به تقویت سواد رسانه‌ای دیپلماسی پارلمانی کمک می‌کنند. وظایف کتابخانه و مرکز خدمات پژوهشی پارلمان آلمان براساس مصوبه هشتم نوامبر 2018 هیئت‌رئیسه عبارت‌اند از:

•  ارائه اطلاعات و متون به‌صورت چاپی و برخط به مجلس و نهادهای وابسته؛
•  نمایه‌سازی و تهیه متون ملی و بین‌المللی مرتبط با پارلمان در حوزه‌های، حقوق، اقتصاد، علوم اجتماعی و تاریخ؛
•  نمایه‌سازی مقالات از نشریات، سالنامه‌ها و آثار جمع‌آوری شده به زبان آلمانی و سایر زبان‌ها؛
•  ارائه اطلاعات در مورد موجودی کتابخانه و خرید جدیدترین منابع علمی مورد نیاز نمایندگان؛
•  تهیه بانک دیجیتال آثار پژوهشی؛
•  مشاوره تخصصی به نمایندگان کمیته‌ها درخصوص بهترین منابع مورد نیاز نماینده[9[.

شکل 3. کتابخانه مجلس فدرال آلمان (بوندستاگ)

مرکز خدمات پژوهشی بوندستاگ از یازده بخش مطالعاتی تشکیل شده است که هر کدام به مسائل اساسی مربوط به چندین وزارتخانه تخصصی می‌پردازند. این مرکز هر‌ساله به چندین هزار سؤال پاسخ می‌دهد. گاهی اوقات، پاسخ به درخواست نماینده ممکن است چندین هفته طول بکشد.

جدول 3. بخش‌های مرکز خدمات پژوهشی مجلس فدرال آلمان  [10]

گاهی پاسخ به سؤال نمایندگان ازطریق «یادداشت‌های توجیهی کوتاه» انجام می‌شود ولی برخی مواقع به‌دلیل فرابخشی بودن سؤال و ضرورت مشورت با سایر دفاتر مرکز، به مطالعات عمیق نیاز است. بخش قابل توجهی از درخواست نمایندگان در زمره تحقیقات بین رشته‌ای است و بدون دریافت نظرات سایر دفاتر تخصصی، نمی‌توان پاسخ درستی به نماینده سؤال کننده ارائه داد. مهلت پاسخ، پس از مشورت مستقیم با نماینده تعیین می‌شود. در محتوای پاسخ مرکز، اصل استقلال و بی‌طرفی از اصول مندرج در اساسنامه مرکز است و نماینده و رهبران ارشد گروه‌های سیاسی امکان نفوذ و تأثیرگذاری در محتوای تحقیق را ندارند. در ضمن، هیچ یک از رهبران احزاب، امکان تغییر نظرات کارشناسی مرکز را ندارند.

برای آزادی عمل و رفع ملاحظات نماینده سؤال کننده، نام او رسانه‌ای نمی‌شود. برخی مواقع، پاسخ به سؤال نماینده، نیازمند برگزاری جلسات توجیهی است. جهت آگاهی نماینده از آخرین رویدادهای سیاسی، مهم‌ترین اخبار روزنامه‌های داخلی و رویدادهای مهم منطقه‌ای به‌صورت برخط منتشر می‌شود. یکی از کارویژه‌های گروه‌های دوستی و هیئت‌های دیپلمات، انعقاد «تفاهم‌نامه شراکت راهبردی» با کشورهای همسو است. بوندستاگ با تشکیل 54 گروه دوستی تا ژانویه 2026، گسترش دیپلماسی پارلمانی دوجانبه را در اولویت قرار داده است[11[. رؤسای گروه‌های دوستی، ارتباط نزدیکی نیز با وزارت امور خارجه و جامعه مدنی دارند. هر قانونگذار، حداکثر می‌تواند در سه گروه عضویت داشته باشد. گروه‌های دوستی در آغاز هر دوره انتخاباتی مجدداً توسط هیئت‌رئیسه تشکیل می‌شوند.

یکی از ابتکارات بوندستاگ برای ارتقای مهارت‌های دیپلماتیک، تبادل دانشجویان مرتبط در بازدیدهای میدانی و برگزاری کارگاه‌های مشترک مطالعاتی است. برای مثال از سال ۱۹۸۳، «برنامه کارآموزی پارلمانی» به متخصصان جوان این فرصت را داده است که در یک برنامه تبادل سالیانه در ایالات‌متحده آمریکا شرکت کنند. هم‌زمان، برخی کارآموزان دیپلماسی پارلمانی در دانشگاه‌های آمریکا نیز در یک برنامه تبادل متقابل در آلمان شرکت می‌کنند. برنامه کارآموزی دیپلماسی پارلمانی، از برنامه‌های مشترک مجلس فدرال آلمان و کنگره آمریکا با حمایت رئیس بوندستاگ است. همچنین شهروندان اتحادیه اروپا، آمریکای لاتین و آسیا ـ اقیانوسیه می‌توانند از «بورسیه بین‌المللی پارلمانی» مجلس فدرال آلمان بهره‌مند شوند. برنامه بورسیه بین‌المللی پارلمانی در مجموع پنج ماه (۱ مارس تا ۳۱ ژوئیه) طول می‌کشد و شامل تعدادی رویداد ویژه ازجمله برگزاری سمینار و جلسات کارآموزی با یکی از اعضای مجلس فدرال آلمان است. هر ساله یکی از سه «دانشگاه آزاد برلین»، «دانشگاه هومبولت برلین» و «دانشگاه فنی برلین» متولی آشناسازی دانشجویان سایر کشورها با ساختار‌ها و روش‌های پیشبرد دیپلماسی پارلمانی در جمهوری فدرال آلمان می‌شوند.

 5. دفتر ارزیابی علمی و فناوری پارلمان فرانسه

 پارلمان فرانسه یک پارلمان دو‌مجلسی شامل«مجلس عوام» و «مجلس سنا» است. فصل چهارم قانون اساسی، شرح وظایف پارلمان را مشخص کرده است. طی سال‌های اخیر روابط دیپلماتیک پارلمانی جمهوری اسلامی ایران و فرانسه به‌دلیل مواضع خصمانه پاریس از شرایط مطلوبی برخوردار نبوده است و آخرین مراوده به ۲۰ تا ۲۴ اکتبر ۲۰۱۸ برمی‌گردد. در آن دیدار، هیئت نمایندگان مجلس سنا و مجلس ملی فرانسه با مقام‌های عالی‌رتبه قوای مقننه و مجریه ایران گفتگو کردند.

پارلمان فرانسه در سال 1983 «دفتر ارزیابی علمی و فناوری پارلمانی  مشهور به اوپکست» را طبق قانون شماره ۸۳-۶۰۹ مورخ ۸ ژوئیه ۱۹۸۳ برای «آگاه‌سازی پارلمان از پیامدهای انتخاب گزینه‌های علمی و فناوری، به‌ویژه، برای قادر ساختن آن برای تصمیم‌گیری‌های روشنگرانه» تأسیس کرد[12[. اعضای بازوی مطالعاتی پارلمان فرانسه، به‌گونه‌ای منصوب می‌شوند تا اطمینان حاصل شود که تناسب گروه‌های سیاسی در مجلس ملی و سنا رعایت شده باشد. این نهاد از هجده نماینده مجلس ملی و هجده سناتور تشکیل شده است. هدف از تشکیل نهاد مذکور این است که، گزینه‌ها و راهکارهای علمی در زمینه فناوری را به پارلمان ارائه دهد و پارلمان براساس آنها سیاستگذاری کند.

ریاست اوپکست به‌طور متناوب برای مدت سه سال توسط یکی از اعضای مجلس است و معاون اول رئیس مرکز حتماً باید عضو مجلس دیگر باشد. از سال 2024 میلادی، ریاست دفتر ارزیابی علمی و فناوری پارلمانی برعهده سناتور «استفان پیدنوآر» عضو کمیته فرهنگ، آموزش، ارتباطات و ورزش و نایب رئیس نیز «پیتر هنریت» نماینده مجلس عضو کمیته مالی، اقتصاد عمومی و کنترل بودجه است [13[.

 شکل 4. رؤسا و نشان دفتر ارزیابی علمی و فناوری پارلمانی  فرانسه

فقط اعضای پارلمان می‌توانند موضوع‌ها را به اوپکست ارجاع دهند. موضوع‌ها می‌تواند به درخواست رئیس پارلمان، شصت نماینده مجلس ملی، چهل سناتور یا توسط کمیته‌های دائمی، به اوپکست ارجاع داده شود. تاکنون مباحث مطرح شده به چهار موضوع اصلی انرژی، محیط‌زیست، فناوری‌های نوظهور و مهارت‌های زندگی تعلق داشته است. اوپکست برای انجام وظایفش، یک شورای علمی را ایجاد کرده است که تنوع رشته‌های علمی و فناوری را در ترکیب خود منعکس می‌کند و از بیست و چهار شخصیت برجسته علمی تشکیل شده است. این شورا به‌عنوان واسطه جهان سیاست با جهان تحقیقات عمل می‌کند و باید به سخنان محققان و پژوهشگران گوش دهد و نظرهای آنها را جویا شود. هر موضوعی که به اوپکست ارجاع می‌شود به انتصاب یک یا چند «گزارشگر» منجر می‌شود که منحصراً از بین اعضای اوپکست انتخاب شده‌اند و رسالت آنان، امکان‌سنجی انجام گزارش است. این مطالعه با هدف ارائه تصویری از دانش مرتبط، تعیین روش تحقیق و شناسایی ابزار لازم برای شروع یک برنامه مطالعاتی است. گزارشگران نتایج امکان‌سنجی را همراه با اظهارات روش‌شناختی به اعضای اوپکست ارائه می‌دهند. آنان یا پیشنهاد می‌دهند مطالعه مختومه اعلام شود که به ندرت اتفاق می‌افتد یا طرح مطالعاتی اصلاح شود. سپس گزارشگر در جلسات استماع مختلف حضور می‌یابد و بدون استثنا، همه نظرهای افراد و سازمان‌های مربوط را جمع‌آوری می‌کند. او همچنین ممکن است برای راستی‌آزمایی تحقیق به شهرهای فرانسه یا خارج از کشور سفر کند. گزارشگر در طول مطالعه خود توسط یک کارمند دولتی پارلمانی و در صورت نیاز، توسط یک گروه مطالعاتی شامل متخصصان خارج از پارلمان همراهی می­شود. او همچنین ممکن است فردی فرانسوی یا کارشناس خارجی را جهت انجام امور پژوهش و تحقیقات، برای بررسی بیشتر در موارد خاص به‌صورت موقت استخدام کند. نتیجه‌ کار گزارشگران، به نمایندگان مجلس ارائه می‌شود و توصیه‌ها باید به‌گونه‌ای ارائه شوند که به‌طور مستقیم برای ارتقای کیفی قانونگذاری یا بحث بودجه مفید واقع شوند. اعضای اوپکست باید تصمیم بگیرند که آیا تمام یا بخشی از گزارش منتشر شود یا خیر. در این راستا، تصمیم‌های اوپکست اکثراً مبتنی‌بر اتفاق‌نظر است و اجماع تصمیم‌های آن، یکی از ویژگی‌های اصلی اوپکست است. اوپکست هر‌ساله، چندین همایش و سمینار در رابطه با یکی از اولویت‌های علمی یا فناوری برگزار و در اجلاس و رویدادهای مختلف در سطح اروپا شرکت می‌کند [14[.

پارلمان فرانسه به‌ویژه مجلس سنا، نقشی بسیار کلیدی در حوزه دیپلماسی پارلمانی ایفا می‌کند. به‌طوری‌که تا ژانویه 2026، ۸۱ گروه دوستی با هدف ارتقای روابط دیپلماتیک با سایر مجالس دنیا ایجاد شده است. ۲۱ مورد از آنها به گروه‌های دوستی منطقه‌ای و ۶۰ مورد به گسترش روابط پارلمانی دوجانبه با سایر کشورها اختصاص دارد.

گروه‌های دوستی پس از هر دوره سه‌ساله تجدید می‌شوند. ریاست و معاونت گروه‌های دوستی براساس نمایندگی متناسب گروه‌های سیاسی سنا تعیین می‌شود. سپس رؤسای گروه‌ها توسط گروه‌های سیاسی منصوب می‌شوند. فعالیت‌های مختلف گروه‌ها باید بازتاب کثرت‌گرایی سنا باشد و نمایندگانی از تمامی فراکسیون‌ها در گروه دوستی حضور داشته باشند. برای سفرهای خارجی که توسط مجلس سنا مجاز است، رئیس سنا تضمین می‌کند که هیئت با در نظر گرفتن اصول تعادل و برابری سیاسی تشکیل شود.

یک سناتور نمی‌تواند بیش از دو سفر در سال در قالب گروه‌ دوستی و بیش از یک سفر به کشورهای غیراروپایی داشته باشد. بیست و پنج درصد هزینه‌های سفر، اقامت و معیشت، توسط خود اعضای هیئت دیپلماتیک پرداخت می‌شود. چنین بازدیدهایی در قالب دیپلماسی پارلمانی اقتصادی، به گسترش نفوذ فرانسه در خارج از کشور به‌ویژه در حوزه‌های تجاری، بازرگانی و فرهنگی کمک شایانی می‌کند.

علاوه‌بر فعالیت‌های روزمره، ابتکارات جدیدی با حمایت بهبود فضای کسب‌وکار با کمک ظرفیت‌های دیپلماسی پارلمانی شکوفا شده است. چنین رویدادهایی به خلق فرصت‌های نوین برای شرکت‌های فرانسوی کمک می‌کنند. این جلسات، میزبان نمایندگان مجلس، رؤسای مقامات محلی، چهره‌های سیاسی خارجی و کارآفرینان است. متعاقباً ممکن است تماس‌های اثربخشی بین نمایندگان مشاغل صادرکننده فرانسوی با همتایان خارجی برقرار شود. گروه‌های دوستی در اقدامی موازی با حمایت «اداره روابط بین‌الملل و پروتکل»، «مؤسسه علوم سیاسی در پاریس» و «مؤسسه روابط بین‌الملل فرانسه»، مشارکت‌های خود را افزایش داده‌اند تا ظرفیت دیپلماتیک سنا را ارتقا دهند. برای مثال نمایندگان چپ‌گرا و میانه‌رو در پارلمان فرانسه در 20 نوامبر 2024 تشکیل گروه دوستی فرانسه و فلسطین را در مجلس ملی پایه‌گذاری کنند. متعاقباً از ۸ تا ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۵، هیئتی از گروه دوستی فرانسه و فلسطین به رهبری «ژیسل ژوردا»، رئیس گروه دوستی، شامل «ریموند پونسه-مونژ»، معاون رئیس گروه دوستی، «اتین بلان» از بیت‌المقدس، رام‌الله و بیت‌ا‌لحم بازدید کرد. در فرانسه، گروه‌های دوستی معمولاً زمانی تشکیل می‌شوند که یک کشور دارای پارلمان و عضو سازمان ملل متحد باشد و روابط دیپلماتیک خود را با فرانسه حفظ کند[15[. 

6. مرکز همکاری پارلمان هلند با مراکز دانش‌بنیان

 پارلمان هلند در سال 2009، «مرکز همکاری پارلمان و علم»را به‌عنوان بازوی پژوهشی مجلس تأسیس کرد و از سال 2025 میلادی، «بلیندا ون در گاگ» ریاست آن را برعهده دارد. پیشینه تشکیل این مرکز به تمایل مجلس نمایندگان برای تقویت ارتقای جایگاه مهارت و دانش‌های نوظهور در حوزه‌های تقنین، نظارت و دیپلماسی پارلمانی برمی‌گردد. کمیته‌های مجلس یک «هماهنگ‌کننده دانش» و یک «متخصص اطلاعات» دارند و توسط «اداره تحلیل و تحقیق» پشتیبانی می‌شوند. هر کمیته یک نقشه‌راه جدید را برای سال تقویمی جدید تدوین می‌کند که شامل موضوع‌هایی است که نمایندگان در مورد آنها باید دانش بیشتری کسب کنند و لازم است بودجه‌ای برای تهیه آن مصوب شود. در راستای تقویت خرد جمعی، دو «سازمان تحقیقات علمی کاربردی هلند» در اوایل سال ۲۰۱۹ و «فدراسیون مراکز پزشکی دانشگاهی هلند» در اوایل سال ۲۰۲۰ به شرکای بازوی مطالعاتی پارلمان هلند اضافه شدند. از اول ژانویه ۲۰۱۹، سازمان‌های علمی یک رابط تمام‌وقت را برای ارتباط با پارلمان و نهادهای دانش‌بنیان انتخاب کرده‌اند ]16[.

در این مرکز متناسب با حوزه‌های تخصصی کارشناسان، شبکه‌ای از خبرگان ایجاد شده است که متناسب با نیاز جلسات از آنان دعوت به عمل می‌آید. در یک جلسه صبحانه کاری، پژوهشگران در مورد موضوع‌های جاری با نمایندگان مجلس هلند بحث می‌کنند. این جلسه معمولاً با ارائه یک مقاله از دانشمندان شرکت‌کننده آماده می‌شود. از سال ۲۰۱۸ میلادی، هر ساله یک «مینی سمپوزیوم» توسط مرکز همکاری پارلمان و علم با حضور نمایندگان پارلمان هلند برگزار می‌شود. در سال ۲۰۱۸ موضوع «رباتیک‌سازی» و در سال ۲۰۱۹ «بلاکچین» محور اجلاس بودند ولی به‌دلیل همه‌گیری کرونا، برگزاری این اجلاس تا سال 2022 میلادی به تعویق افتاد. موضوع اجلاس در سال‌های 2022 و 2023 به ترتیب «قدرت دانش» و «فناوری کوانتومی» بود. در کشور هلند، تمامی نهادهای پژوهشی و کتابخانه‌ها، عضو «فدراسیون بین‌المللی خدمات کتابخانه‌ای و پژوهشی برای پارلمان‌» هستند. موضوع نوآوری و خلاقیت نیز از اولویت‌های مرکز همکاری پارلمان هند و مراکز دانش‌بنیان است، به‌طوری‌که عنوان اجلاس سالیانه این فدراسیون در اوت 2023 «گذار به خدمات کتابخانه‌ای و پژوهشی پارلمانی پایدار و نوآورانه» بود.

مجلس سنای هلند، بسیار بین‌المللی‌گراست و به‌طور فعال در دیپلماسی پارلمانی مشارکت دارد. هیئت‌های دیپلماتیک سنای هلند با مشارکت فعال در «مجامع پارلمانی سازمان‌های بین‌المللی»، سازماندهی سفرهای دوجانبه، میزبانی از هیئت‌های دیپلماتیک و دیپلماسی فعال در «مجمع پارلمانی ناتو» و «سازمان امنیت و همکاری اروپا و شورای اروپا» به دنبال کنشگری فعال در حوزه سیاست خارجی‌اند  ]17[.

7. دفتر تخصص و ارزیابی آثار نظارتی پارلمان لهستان

 فعالیت «دفتر تخصص و ارزیابی آثار نظارتی پارلمان لهستان» که به اختصار «دفتر مطالعات و تخصص» نامیده می‌شود، از سال 1990 آغاز شد. در مصوبه هیئت‌رئیسه مجلس نمایندگان در ۲۵ سپتامبر ۱۹۹۰، «اساسنامه دفتر ریاست مجلس» به تصویب رسید و فعالیت خود را به‌عنوان یکی از ارکان دفتر ریاست مجلس نمایندگان آغاز کرد که پاسخی به تقاضای فزاینده مجلس نمایندگان برای پشتیبانی کارشناسی از نمایندگان بود و امروزه به مرجعی برای تدوین قوانین ملی و تصمیم‌گیری در مورد مسائل مهم شهروندان تبدیل شده است. دفتر مطالعات و تخصص شامل «بخش تحقیقات»، «بخش مشاوران پارلمانی»، «بخش ترجمه» و «بخش مکاتبات»، پس از دریافت نظرهای کارشناسی، پایش رسانه‌ها و مطالعه منابع خارجی، خروجی تحقیقات را برای هیئت‌رئیسه و کمیته‌های پارلمان ارسال می‌کند. برگزاری همایش براساس نیازسنجی نمایندگان و دغدغه‌های ملی در کنار ارائه مشاوره به نمایندگان و تهیه پیش‌نویس متن سخنرانی برای آنان، از دیگر وظایف دفتر مطالعات و تخصص است [18[.

در اول آوریل ۲۰۰۶، عنوان دفتر مطالعات و تخصص به «دفتر تحقیقات پارلمان» تغییر یافت. در ۲۶ فوریه ۲۰۲۴، با سازماندهی مجدد دفتر ریاست پارلمان، «دفتر ارزیابی و کارشناسی آثار نظارتی» تأسیس شد. با این تغییر، مسئولیت‌های زیر به وظایف این دفتر اضافه شدند:

•          انطباق پیش‌نویس قوانین پارلمان لهستان با مصوبات اتحادیه اروپا؛
•          انطباق سیاست‌های پارلمان با مصوبات «دادگاه قانون اساسی»؛  
•          فعالیت‌های مشاوره‌ای و اطلاع‌رسانی در زمینه امور مربوط به عضویت جمهوری لهستان در اتحادیه اروپا؛
•          انجام پژوهش و ارائه تحلیل‌ در مورد مسائل مربوط به تصویب و اجرای قانون بودجه؛
•          برگزاری سمینارها و سخنرانی‌های تخصصی؛
•          انتشار مجلات در مورد موضوع‌ها، در محدوده صلاحیت دفتر؛
•          بررسی ابعاد حقوقی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مصوبات پارلمان در هر دو جنبه ملی و بین‌المللی؛
•          نظارت بر کمیته قانونگذاری؛
•          شرکت در رسیدگی به پیش‌نویس قوانین و قطعنامه‌ها؛
•          تهیه نظرها، در مورد «دادخواست‌های» ارائه شده به مجلس قانونگذاری.

شکل 5. ساختمان دفتر تخصص و ارزیابی آثار نظارتی

دفتر تخصص و ارزیابی آثار نظارتی دارای یک مدیر و دو معاون شامل «بخش ارزیابی تأثیر نظارتی»، «بخش رسیدگی به دعاوی در دادگاه قانون اساسی»، «بخش حقوق اروپا و بین‌الملل»، «بخش حقوق پارلمانی» و «بخش حقوق عمومی و خصوصی» است.

یکی از ابتکارات پارلمان لهستان برای پیشرفت دیپلماسی پارلمانی، تشکیل «هیئت‌های دائمی پارلمانی» در مجامع پارلمانی همچون مجمع پارلمانی شورای اروپا، مجمع پارلمانی ناتو، مجمع پارلمانی سازمان امنیت و همکاری اروپا، کنفرانس پارلمانی دریای بالتیک و اتحادیه بین‌المجالس جهانی است. هیئت‌های بین پارلمانی، نهادهای دائمی پارلمان هستند که رسالت گسترش دیپلماسی پارلمانی متوازن با کشور هدف را برعهده دارند [19[.

مجلس لهستان با بیش از 70 پارلمان دنیا گروه دوستی دارد. این تعداد گروه دوستی، گویای آن است که نماینده ـ دیپلمات‌های این کشور به دنبال آن هستند در عرصه سیاست خارجی کنشگری فعالی را داشته باشند، البته هنوز گروه دوستی پارلمانی بین ایران و لهستان ایجاد نشده است. ترکیب کشورهایی که مجلس لهستان با آنها گروه دوستی دارد بیانگر توجه و تمرکز خاص این کشور به قاره آسیا و آفریقاست. از آغاز تأسیس دفتر تخصص و ارزیابی آثار نظارتی، بیش از 25 سال می‌گذرد که طی آن‌، 4 بار ساختار و شرح وظایف دفتر، اصلاح و بازنگری شده است که بیانگر به‌روزرسانی مستمر ساختار، کارگزار و بهبود مستمر فرایندها متناسب با نیاز پارلمان است. از دیگر ابتکارات پارلمان لهستان در راستای دیپلماسی پارلمانی تشکیل هیئت‌های دائمی پارلمانی است. پارلمان لهستان اقدام به تأسیس یازده هیئت‌ دائمی پارلمانی کرده است که در کنار گروه‌های دوستی نقش پررنگی را در تقویت دیپلماسی پارلمانی دارند.

 8. جمع‌بندی

 تحول، نوآوری و به‌روزرسانی ساختار، شرح وظایف و مأموریت‌های مراکز مطالعات پارلمانی براساس نیاز نمایندگان و کمیسیون‌ها و افق تهدیدهای نوظهور از مهم‌ترین ویژگی‌های اندیشکده‌های پارلمانی اتحادیه اروپاست. محدودسازی سفرهای دیپلماتیک و پرداخت بخشی از هزینه سفر برعهده نمایندگان است تا از توریسم پارلمانی پیشگیری شود. از طرفی مراکز مطالعات پارلمانی با ترسیم مهم‌ترین منافع مشترک و اهمیت سایر کشورها در سیاست خارجی، به جهت‌گیری دیپلماسی پارلمانی کمک می‌کنند. همایش‌ها نیز براساس خرد جمعی و نیازسنجی نمایندگان برگزار می‌شود. در این میان اهمیت همایش‌های منطقه‌ای و قاره‌ای که در سطح اتحادیه اروپا برگزار می‌شود، بالاتر است.

جدول 4. توصیه‌های سیاستی برای توانمندسازی ظرفیت‌های دیپلماسی پارلمانی جمهوری اسلامی ایران

مأخذ: یافته‌های تحقیق.