نوع گزارش : گزارش های نظارتی
نویسندگان
1 کارشناس گروه برق، دفتر مطالعات انرژی، صنعت و معدن، مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی
2 پژوهشگر ارشد گروه برق، دفتر مطالعات انرژی، صنعت و معدن ، مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی
گزیده سیاستی
براساس شاخصهای برق، در ششماهه نخست سال 1404 میزان تحقق اهداف برنامه هفتم پیشرفت بسیار پایینتر از انتظار بوده است و با وضعیت مطلوب فاصله دارد.
۱. مقدمه
با توجه به آغاز برنامه هفتم پیشرفت از ابتدای سال 1403، نظارت مستمر بر بخش برق بهمنظور ارزیابی تحقق اهداف این برنامه از اهمیت ویژهای برخوردار است. در این گزارش، تحلیل و پایش شاخصهای کلان بخش برق در سه حوزه تولید، مصرف و اقتصاد صنعت برق در ششماهه اول سال 1404 مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
2. وضعیت تولید برق در ششماهه اول سال 1404
در شکل 1، روند مورد انتظار افزایش تولید برق در ساعات اوج مصرف براساس سنجههای کمّی برنامه هفتم پیشرفت1 برای سال 1403 تا 1407 نشان داده شده است. همچنین برمبنای دادههای واقعی، روند مذکور بین سالهای 1395 تا پایان ششماهه سال 1404 رسم شده است. براساس اهداف تعیین شده در قانون برنامه هفتم پیشرفت، باید توان تولید برق در ساعت اوج مصرف در سال پایانی برنامه به رقم 87,140 مگاوات و در سال دوم برنامه به 76,191 مگاوات برسد. حداکثر تولید همزمان برق در تابستان 1404 (سال دوم برنامه) معادل 62,751 مگاوات بوده و در حدود 13,440 مگاوات کمتر از هدف مدنظر در این سال است که این امر بهمعنای عملکرد 13/7 درصدی از هدف پایان سال دوم برنامه هفتم (برش سالیانه) و عملکرد 8 درصدی نسبت به هدف پایانی برنامه است [1و2].
شکل ۱. نمودار مقایسه روند تغییرات حداکثر توان تولید برق در اوج بار و برنامه هفتم [1و2]
همچنین براساس قانون برنامه هفتم پیشرفت، ظرفیت اسمی نصب شده در پایان این برنامه باید به 124,485 مگاوات افزایش یابد. برای لذا به منظور دستیابی به این هدف، باید سالیانه حدود 6,400 مگاوات به ظرفیت شبکه برق کشور افزوده شود. از ابتدای برنامه تاکنون 3,838 مگاوات به ظرفیت اسمی شبکه افزوده شده که این میزان معادل ۱۲ درصد تحقق هدفگذاری در پایان برنامه است. این عامل به تشدید ناترازی میان تقاضا و تولید برق در سالهای آینده منجر خواهد شد. جزئیات واحدهای نیروگاهی اضافه شده به شبکه در ششماهه اول سال 1404 به این شرح است:
3. وضعیت مصرف برق در ششماهه اول سال 1404
در ششماهه اول سال 1404، مجموع مصرف برق در کشور بالغبر 171,626 میلیون کیلووات ساعت بوده است. در شکل 2 سهم مصرفکنندگان مختلف نشان داده شده است. طبق آمار مصرف برق در ششماهه 1404، بخش صنعت بهعنوان بزرگترین مصرفکننده برق، 34/6 درصد از کل مصرف برق کشور را به خود اختصاص داده و بخش خانگی با 33/5 درصد در رتبه دوم قرار دارد. بخش کشاورزی با 13/8 درصد و سایر مصارف با 8/7 درصد در رتبههای بعدی قرار دارند.
شکل 2. نمودار سهم بخشهای مختلف مصرفکننده برق در ششماهه اول سال 1404 [1]
در شکل 3، روند افزایش حداکثر نیاز مصرف در اوج بار از سالهای 1395 تا ششماهه نخست سال 1404 (براساس دادههای واقعی) و همچنین روند مورد انتظار براساس سنجههای کمّی برنامه هفتم پیشرفت و گزارش برشهای سالیانه سازمان برنامه و بودجه برای سالهای 1403 تا 1407 نمایش داده شده است. مطابق اهداف برنامه هفتم پیشرفت، نیاز مصرف برق در زمان اوج بار تا پایان سال دوم برنامه باید به حداکثر 76,933 مگاوات برسد، اما نیاز مصرف اوج بار به 77,497 مگاوات افزایش یافته که این میزان بیانگر 564 مگاوات انحراف از برنامه است. لازم به ذکر است؛ بررسی میزان خاموشی در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ و همچنین اختلاف بین حداکثر توان تولید و تقاضا در دو سال ذکر شده نشان میدهد که میزان ناترازی برق در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال ۱۴۰۳ کاهش یافته، اما مقدار خاموشی اعمال شده براساس واقعیت افزایش یافته است. بنابراین بهنظر میرسد، برآورد میزان تقاضای برق در اوج مصرف در یکی از این دو سال با واقعیت همخوانی نداشته و نیازمند تدقیق بیشتری است.
شکل 3. نمودار روند تغییرات حداکثر نیاز مصرف برق در اوج بار [1و2]
4. معرفی شاخص امنیت انرژی
در این گزارش شاخصی با عنوان «امنیت انرژی» به جداول عملکردی بخش برق در ردیف ۱۲ جدول ۱ اضافه شده است. ارزیابی کمّی سطح امنیت انرژی بهکمک شاخصها، ابزاری کارآمد برای درک عمیقتر وضعیت، شناسایی نقاط قوت و ضعف و تصمیمگیری آگاهانه در جهت ارتقای آن ارائه میدهد. مفهوم امنیت انرژی یکی از موضوعات مهم در مقوله گذار انرژی است که مورد توجه بسیاری از سیاستگذاران جهان قرار گرفته است. مهمترین ابعاد شاخص امنیت انرژی عبارتاند از: استقلال از واردات انرژی، ذخیرهسازی انرژی و تنوع در سبد تولید برق. ایران بهدلیل دسترسی به منابع قابلتوجه نفت و گاز، وابستگی اندکی به واردات انرژی داشته است، همچنین درخصوص ذخیرهسازی انرژی نیز بهدلیل عدم امکانپذیری ذخیرهسازی قابلتوجه برق بهدلایل فنی، این موضوع در حوزه برق مطرح نیست. بنابراین تنوع در سبد تولید برق که یکی از مهمترین ابعاد امنیت انرژی است، در گزارش حاضر مدنظر قرار میگیرد ]3[.
در زمینه بُعد تنوع منابع تولید برق شاخصهای متعددی ارائه شده که از بین شاخصهای موجود در این زمینه، پرکاربردترین شاخص، شاخص برابری شانون-وینر است که بهصورت زیر تعریف شده است:
شاخص برابری شانون- وینر براساس سهم نسبی هر منبع انرژی اولیه در کل تولید برق محاسبه میشود و بهطور مستقیم تحت تأثیر تعداد منابع مورد استفاده و نحوه توزیع سهم آنها قرار دارد. در فرمول این شاخص، هرچه تعداد منابع انرژی اولیه (گاز طبیعی، فراوردههای نفتی، برقابی، زغال سنگ، تجدیدپذیر، هستهای و سایر) بیشتر باشد و سهم هر منبع بهصورت یکنواختتری در کل تولید برق توزیع شود، مقدار شاخص افزایش مییابد. برعکس، اگر تولید برق بر یک یا چند منبع محدود متمرکز باشد و سایر منابع سهم ناچیزی داشته باشند، مقدار شاخص کاهش پیدا میکند. این شاخص بهطور همزمان اثر تنوع منابع انرژی و درجه وابستگی سیستم برق به منابع غالب را در یک مقدار عددی خلاصه کرده و تصویری واضح و مشخص از تعادل و پایداری ساختار تولید برق ارائه میدهد. مقدار بالای شاخص بیانگر تنوع و تعادل بیشتر در ساختار تولید برق و درنتیجه تابآوری بالاتر شبکه برق در برابر شوکها و بحرانهایی نظیر کمبود یا اختلال در تأمین یک منبع خاص انرژی است. در مقابل، پایین بودن این شاخص نشاندهنده تمرکز تولید برق بر تعداد محدودی از منابع و وابستگی بالا به آنهاست که میتواند آسیبپذیری سیستم برق را در شرایط بحرانی افزایش دهد. حداقل مقدار این شاخص صفر است که بهمعنای عدم تنوع بوده و حداکثر آن یک است که بهمعنای تنوع کامل و مطلوب است. محدوده شاخص برابری شانون- وینر در محدودههای بسیار ضعیف (0/2-0)، ضعیف (0/4-0/2)، قابل قبول (0/6-0/4)، خوب (0/8-0/6) و عالی (1-0/8) قابل تقسیمبندی است ]3[. براساس محاسبات انجام شده، مقدار این شاخص برای سبد تولید برق ایران در ششماهه ابتدایی سال 1404 معادل 0/3 است و در تقسیمبندی ضعیف قرار میگیرد. روند تغییرات این شاخص و همچنین سهم هریک از منابع انرژی در آن از سال 1401 تا 1403، بهشرح شکل 4 است.
شکل4. نمودار شاخص برابری شانون- وینر ایران از سال 1401 تا 1403
مأخذ: محاسبات نگارنده براساس دادههای آمار تفصیلی صنعت برق ایران ویژه مدیریت راهبردی، شرکت مادرتخصصی توانیر.
5. شاخصهای کلان بخش برق در ششماهه اول سال 1404
مهمترین شاخصهای کلان بخش برق در ششماهه اول سال 1404در جدول 1 ارائه شده و با سال 1403 و اهداف برنامه هفتم مورد مقایسه قرار گرفته است.
جدول 1. وضعیت شاخصهای کلان بخش برق در ششماهه نخست سال 1404 [4-1]
|
|
ردیف |
شاخص |
واحد |
ششماهه اول 1403 |
ششماهه اول 1404 |
میزان تحقق برنامه هفتم |
توضیحات |
|
شاخصهای تولید |
1 |
ظرفیت اسمی کل نیروگاهها |
مگاوات |
93,798 |
96,679 |
3،838 مگاوات معادل 12 درصد تحقق نسبت به هدف کل برنامه |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، رسیدن به ظرفیت منصوبه 124,485 مگاوات است. |
|
2 |
ظرفیت اسمی نیروگاههای تجدیدپذیر |
مگاوات |
1288/48 |
2,300 |
در کل طول برنامه 1،264 مگاوات ظرفیت تجدیدپذیر اضافه شده که معادل 11/5 درصد تحقق به هدف کل برنامه |
252 مگاوات در نیمه اول سال 1403 و 653 مگاوات در نیمه اول سال 1404 افزوده شده است. هدفگذاری قانون برنامه هفتم، رسیدن به ظرفیت تجدیدپذیر 12,000 مگاوات، معادل احداث 10,964 مگاوات نیروگاه تجدیدپذیر جدید است. |
|
|
3 |
ظرفیت اسمی نیروگاههای هستهای |
مگاوات |
1,020 |
1,020 |
صفر درصد تحقق |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، رسیدن به ظرفیت هستهای 3,000 مگاوات، معادل احداث 1,980 مگاوات نیروگاه هستهای جدید است. |
|
|
4 |
توان تولید همزمان در اوج تقاضا |
مگاوات |
62,057 |
62,751 |
عملکرد 13/7 درصدی از هدف تعیین شده برای سال دوم برنامه (برش سالیانه) و عملکرد 8 درصدی نسبت به هدف پایان برنامه |
در هدفگذاری قانون برنامه هفتم، باید توان تولید برق در ساعت اوج مصرف در سال پایانی برنامه به رقم 87,140 مگاوات و در سال دوم برنامه به 76،191 مگاوات برسد. |
|
|
5 |
میلیارد کیلوواتساعت |
225/6 |
228/7 |
* |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، تولید 489/3 میلیارد کیلووات برق در سال آخر برنامه است. |
||
|
6 |
تولید برق نیروگاههای تجدیدپذیر |
میلیون کیلوواتساعت |
1,516 |
2,033 |
* |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، 21,000 میلیون کیلووات در سال آخر برنامه است. |
|
|
7 |
سهم تولید برق از نیروگاههای تجدیدپذیر |
درصد |
0/67 |
0/89 |
** |
0/22 واحد درصد افزایش نسبت به سال قبل |
|
|
8 |
سوخت مصرفی نیروگاههای حرارتی |
میلیارد مترمکعب معادل گاز طبیعی |
53/9 |
56/9 |
** |
3 میلیارد مترمکعب (5/5 درصد) نسبت به مدت مشابه سال 1403 (ششماهه نخست) افزایش یافته است. |
|
|
9 |
سهم سوخت مایع از مجموع سوخت مصرفی نیروگاههای حرارتی |
درصد |
11/9 |
16/4 |
** |
عمده مصرف سوخت مایع در نیروگاهها مربوط به نیمه دوم سال است، با این وجود مصرف سوخت مایع در نیمه اول سال جاری نیز قابلتوجه بوده است. |
|
|
10 |
راندمان نیروگاههای حرارتی |
درصد |
39/56 |
- |
* |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، 44 درصد در انتهای برنامه است. |
|
|
11 |
شاخص امنیت انرژی |
- |
0/35 |
0/30 |
** |
شاخص در محدوده ضعیف قرار دارد که بهمعنای تنوع اندک در منابع تولید برق است. |
|
|
شاخصهای مصرف |
12 |
حداکثر نیاز مصرف برق (شبکه سراسری) |
مگاوات |
79,872 |
77,497 |
در سال دوم برنامه، میزان انحراف 564 مگاوات برآورد میشود که معادل 14/7 درصد انحراف منفی از هدف سال دوم و حدود 4/5 درصد انحراف منفی نسبت به هدف کل برنامه است. |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، حداکثر ۷۶,۹۳۳ مگاوات در سال دوم و حداکثر ۸۵,۵۰۸ مگاوات در پایان برنامه است. |
|
13 |
بار تأمین نشده در اوج تقاضا |
مگاوات |
17،557 |
14,746 |
در سال دوم برنامه، میزان انحراف ۱۴,۰۰۴ مگاوات برآورد میشود که معادل ۱۹ درصد انحراف منفی از هدف سال دوم و حدود ۱۶ درصد انحراف منفی نسبت به هدف کل برنامه است. |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، حداکثر 742 مگاوات بار تأمین نشده در اوج تقاضا در سال دوم و مثبت شدن تراز برق در اوج بار به میزان 1,632 مگاوات در پایان برنامه است. |
|
|
14 |
مجموع مصرف برق |
میلیارد کیلوواتساعت |
171/9 |
171/6 |
** |
0/17- درصد کاهش |
|
|
15 |
مصرف بخش خانگی |
میلیارد کیلوواتساعت |
57/8 |
57/5 |
** |
0/52- درصد کاهش |
|
|
16 |
مصرف بخش صنعت |
میلیارد کیلوواتساعت |
58/4 |
59/3 |
** |
1/5درصد افزایش |
|
|
17 |
مصرف بخش کشاورزی |
میلیارد کیلوواتساعت |
24/2 |
23/6 |
** |
2/5- درصد کاهش |
|
|
18 |
مصرف سایر بخشها (تجاری، عمومی و روشنایی معابر) |
میلیارد کیلوواتساعت |
31/6 |
31/2 |
** |
1/2- درصد کاهش |
|
|
19 |
طول خطوط شبکه |
هزار کیلومتر |
975/5 |
991 |
16 هزار کیلومتر از ابتدای برنامه معادل 6/5 درصد تحقق نسبت به هدف کل برنامه |
0/5 هزار کیلومتر در نیمه اول سال 1403 و 2 هزار کیلومتر در نیمه اول سال 1404 افزوده شده، هدفگذاری قانون برنامه هفتم، 25 درصد رشد در انتهای برنامه و هر سال 5 درصد است. |
|
|
20 |
ظرفیت پستهای انتقال و توزیع |
هزار مگاولت آمپر |
567 |
590 |
23 هزار مگاولت آمپر از ابتدای برنامه معادل 16 درصد تحقق نسبت به هدف کل برنامه |
تقریباً هیچ ظرفیت جدید در نیمه اول سال 1403 اضافه نشده، در نیمه اول سال 1404 مقدار 7 هزار مگاولت آمپر افزوده شده است. هدفگذاری قانون برنامه هفتم، 25 درصد رشد در انتهای برنامه و هر سال 5 درصد است. |
|
|
شاخصهای اقتصادی |
21 |
ریال بر کیلوواتساعت |
2231 |
*** |
** |
بعد از بخش کشاورزی، بخش خانگی دارای کمترین تعرفه برق است. |
|
|
22 |
متوسط نرخ تعرفه برق مشترکان صنعتی (متوسط نرخ قراردادهای تبدیل انرژی) |
ریال بر کیلوواتساعت |
7,243 |
9,983 |
** |
طبق ماده (3) قانون مانعزدایی از توسعه صنعت برق، متوسط تعرفه برق صنایع معادل متوسط نرخ قراردادهای تبدیل انرژی تعیین شده است. |
|
|
23 |
متوسط نرخ تعرفه برق مشترکان کشاورزی |
ریال بر کیلوواتساعت |
490 |
*** |
** |
در میان مشترکان مختلف، بخش کشاورزی کمترین میزان تعرفه برق را دارد. |
|
|
24 |
سهم معاملات برق در بورس انرژی |
درصد |
32 |
21 |
* |
براساس برنامه هفتم، سهم بورس انرژی از معاملات برق در پایان برنامه باید به حداقل 60 درصد برسد؛ که در ششماهه اول سال 35 درصدمحقق شده است. |
|
|
25 |
سهم معاملات دوجانبه برق |
درصد |
12/6 |
5/6 |
** |
کاهش قابلتوجه نسبت به سال قبل |
|
|
26 |
مجموع تبادلات برونمرزی برق |
میلیارد کیلوواتساعت |
4 |
*** |
* |
هدف قانون برنامه هفتم، دستیابی به تبادلات برونمرزی برق به میزان 20 میلیارد کیلوواتساعت در سال است. |
* با توجه به سالیانه بودن هدفگذاری، ارزیابی میزان تحقق از آمار ششماهه امکانپذیر نیست.
** برنامه هفتم پیشرفت هدفگذاری در این زمینه نداشته است.
*** با وجود نامهنگاری، اطلاعات مذکور توسط دستگاه متولی ارسال نشده است.
5. جمعبندی
بخش برق کشور براساس اهداف تعیین شده در قانون برنامه هفتم پیشرفت نیازمند رصد مداوم شاخصهای کلیدی است. بررسی عملکرد صنعت برق در ششماهه نخست سال 1404، یعنی دومین سال اجرای این برنامه، نشان میدهد که روند پیشرفت این حوزه از سطح مورد انتظار فاصله دارد. نتایج این پایش بیانگر آن است که حرکت بخش برق به سمت اهداف ترسیم شده با کندی همراه بوده و در صورت ادامه این مسیر، تحقق تعهدات برنامه دشوار خواهد بود. از مهمترین نقاط ضعف مشاهده شده، میتوان به عقبماندگی در توسعه نیروگاههای جدید، انحراف در میزان بار تأمین نشده در اوج تقاضا نسبت به اهداف برنامه و کاهش سهم معاملات برق در بازار بورس و دوجانبه اشاره کرد. خلاصهای از دادههای مرتبط با این شاخصها در جدول 2 ارائه شده که تصویری روشن از چالشهای مسیر تحقق اهداف برنامه ارائه میدهد.
جدول 2. خلاصه شاخصهای کلان بخش برق در ششماهه اول سال 1404 [1]
|
ردیف |
شاخص |
واحد |
ششماهه اول 1403 |
ششماهه اول 1404 |
|
1 |
ظرفیت اسمی نیروگاهها |
مگاوات |
93,798 |
96,679 |
|
2 |
ظرفیت اسمی نیروگاههای تجدیدپذیر |
مگاوات |
1288 |
2،300 |
|
3 |
سهم تولید برق از نیروگاههای تجدیدپذیر |
درصد |
0/67 |
0/89 |
|
4 |
سهم سوخت مایع از مجموع سوخت مصرفی نیروگاههای حرارتی |
درصد |
11/9 |
16/4 |
|
5 |
حداکثر نیاز مصرف برق در اوج بار |
مگاوات |
79,872 |
77,497 |
|
6 |
بار تأمین نشده در اوج تقاضا |
مگاوات |
17,557 |
14,746 |
|
7 |
سهم معاملات برق در بورس انرژی |
درصد |
32 |
21 |
|
8 |
شاخص امنیت انرژی |
درصد |
34/9 |
30/4 |
