2. شمای کلی زنجیره تولید تا مصرف نهایی گاز

به‌صورت کلی گاز تولیدی در کشور از محل گازهای همراه و میادین مستقل گازی است که تحویل شرکت ملی گاز می‌شود. در سال 1403 گاز تحویلی به شرکت ملی گاز از محل میادین مستقل گازی و تأسیسات نفتی 830 م.م.م.ر بوده است که 62/7 م.م.م.ر از آن به‌طور مستقیم به خطوط انتقال گاز و 767/3 م.م.م.ر دیگر تحویل پالایشگاه‌های گازی شده است. پس از کسر مصارف پالایشگاه و محصولات جانبی و لحاظ گاز طبیعی تأسیسات نفتی، واردات و مخازن ذخیره‌سازی، در نهایت 767 م.م.م.ر به خطوط سراسری انتقال گاز تحویل داده می‌شود. از این بین حدود 798 م.م.م.ر گاز طبیعی به مصارف گازرسانی و حدود 69/3 م.م.م.ر نیز به سایر مصارف مانند صادرات، تزریق به میادین نفتی و مخازن ذخیره‌سازی اختصاص می‌یابد [۱]. در شکل ۱ خلاصه‌ای از فرایند تولید تا مصرف نهایی گاز طبیعی در کشور به تصویر ‌کشیده شده است.

شکل ۱. شمای کلی زنجیره تولید تا مصرف نهایی گاز در سال 1403 [۱]

3. وضعیت تولید گاز طبیعی

در سال 1403 تولید گاز خام معادل 1097 میلیون مترمکعب در روز بوده است که با رشد 13 درصدی (معادل 127 م.م.م.ر) نسبت به سال 1402 همراه بوده است [2]. همچنین عرضه گاز طبیعی در کشور که از طریق پالایشگاه‌های گازی و تأسیسات نفتی صورت می‌پذیرد برابر با 831/2 م.م.م.ر بوده و به شرکت ملی گاز تحویل داده شده است. میزان عرضه گازطبیعی در سردترین ماه سال (بهمن) این عدد به 922 و در گرم‌ترین ماه سال (مرداد) به 762 م.م.م.ر می‌رسد. 73/1 درصد از کل گاز تحویلی به شرکت ملی گاز مربوط به پالایشگاه‌های گازی پارس جنوبی است که در سال‌های اخیر تقریباً این سهم ثابت بوده است [1 و3 ].

4. وضعیت ذخیره‌سازی گاز طبیعی در مخازن زیرزمینی

ذخیره‌سازی گاز طبیعی، از طریق کمک به تأمین پایدار و مدیریت شبکه انتقال گاز، یکی از مهم‌ترین راهکارهای حل مسئله ناترازی فصلی گاز از سمت عرضه است. ذخیره‌سازی گاز طبیعی در ایران از طریق دو مخزن سراجه (استان قم) با ظرفیت 1/2 و شوریجه (استان خراسان رضوی) با ظرفیت 2/2 میلیارد مترمکعب در سال صورت می‌پذیرد.  به صورت متوسط میزان گاز تحویلی به شبکه سراسری گاز طبیعی از طریق این دو مخزن برابر با 1/1 درصد از کل مصرف داخلی در سال است، این درحالی است که این عدد در کشورهای اروپایی به‌صورت متوسط 23 درصد و در دنیا ۱۱ درصد است [۴]. براساس بند «پ» ماده (۴۴) قانون برنامه هفتم پیشرفت، میزان تولید از محل ذخیره‌سازی در دوره اوج مصرف باید به‌ حداقل‌ 120 میلیون مترمکعب در روز افزایش یابد.‌ این عدد برای مخازن زیرزمینی در حال حاضر برابر با 30 میلیون مترمکعب در روز است. براساس هدف‌گذاری سالیانه، باید در سال سوم برنامه با ۱۵ م.م.م.ر افزایش، این شاخص به ۴۵ برسد [2].

5. وضعیت تجارت گاز طبیعی

جهت تأمین بخشی از نیاز گاز طبیعی در نواحی شمال و شمال شرقی کشور، واردات گاز در ماه‌های سرد سال از طریق ترکمنستان صورت می‌پذیرد. شایان ذکر است که مقداری از گاز با عنوان سوآپ بین آذربایجان و ایران برای تحویل به نخجوان تبادل شده که بخشی از آن برای مصارف داخلی نیز استفاده شده است. در خصوص صادرات گاز طبیعی نیز ایران به کشورهای ترکیه، عراق، ارمنستان و نخجوان صادرات دارد که در خصوص صادرات گاز به ارمنستان، قرارداد به‌صورت تهاتر گاز صادراتی و برق وارداتی از این کشور است. بر‌اساس بند «ت» ماده (۴۴) قانون برنامه هفتم پیشرفت، باید تا پایان برنامه حجم صادرات و واردات گاز کشور به ترتیب به میزان 40 و 20 میلیارد مترمکعب در سال (معادل ۱۰۹ و ۵۵ میلیون مترمکعب در روز) برسد، اما میزان صادرات در سال 1403 به صورت متوسط روزانه 45.4 م.م.م.ر بوده است [1و 2].

6. وضعیت مصارف گاز طبیعی

گاز طبیعی پس از تصفیه در پالایشگاه‌های گازی و تأسیسات نفتی، دریافت از مخازن ذخیره‌سازی و واردات، به خطوط لوله سراسری تزریق می‌شود و آنگاه قابلیت استفاده در بخش‌های مختلف شامل مصارف گازرسانی‌، صادرات، تزریق به میادین نفتی، مصارف عملیاتی، سوخت ایستگاه‌ها و همچنین تزریق به مخازن ذخیره‌سازی را دارد. جدول 1 خلاصه وضعیت شاخص مصرف گاز طبیعی در بخش‌های مختلف گازرسانی را به نمایش می‌گذارد. به صورت متوسط میزان مصرف گاز در سال 1403 در بخش‌های مصرفی حدود 2.6 درصد رشد داشته که بخش کشاورزی با 25.2 درصد بیشترین رشد و بخش سیمان با کاهش 13.2 درصدی، بیشترین کاهش را ثبت کرده است. همچنین به لحاظ میزان افزایش، بخش خانگی 24.5 م.م.م.ر افزایش مصرف داشته که علت این مساله کاهش دما در زمستان سال 1403 نسبت به مدت مشابه در سال‌های قبل است. متوسط دما در زمستان سال 1403 برابر با 8.1 درجه و در سال 1402 برابر با 9.6 بوده است [5]. همچنین بخش نیروگاهی با کاهش 11.1 م.م.م.ر بیشترین میزان کاهش را داشته است که علت این مساله کاهش تخصیص گاز به نیروگاه و استفاده از سوخت مایع بوده است. در سال 1402، جمعا 19.8 میلیارد لیتر و در سال 1403 حدود 24.5 میلیارد لیتر سوخت مایع در نیروگاه‌های کشور مصرف شده است [6 و 7]. شایان ذکر است که مصرف بخش حمل‌ونقل و سیمان نیز کاهشی بوده که در بخش حمل‌ونقل دلیل آن کاهش صرفه‌ اقتصادی سی‌ان‌جی و در بخش سیمانی افزایش استفاده از سوخت مایع بوده است.

با توجه به وابستگی مصرف گاز به ویژه در بخش‌های ساختمانی (خانگی، تجاری، عمومی و غیره) به دمای هوا، در شکل 2 سهم مصرف بخش‌های مختلف گاز در گرم‌ترین و سردترین ماه سال به نمایش گذاشته شده است. میزان مصرف در بخش کشاورزی در سردترین ماه سال 9/7 برابر گرم‌ترین ماه سال است. این عدد برای بخش خانگی 7/7 برابر و تجاری 5/8 برابر است. همان‌طور که مشخص است، سهم بخش کشاورزی از 0/6 درصد به 4/6 درصد و بخش خانگی از 8/1 درصد به 50/7 درصد در دی ماه می‌رسد. با توجه به اینکه کل میزان مصرف 1/2 برابر افزایش می‌یابد،‌ با افزایش سهم بخش‌های مصرفی، باید سهم سایر بخش‌ها کاهش یابد. به‌صورت کلی سهم مصرف گاز نیروگاه از 49/4 به 15/5 درصد و بخش صنعتی از 29/8 به 20/1 کاهش می‌یابد. در این بین نسبت مصرف گاز صنایع سیمان در سردترین ماه سال به گرم‌ترین ماه سال 0/2 و برای نیروگاه و پتروشیمی 0/4 است که نشان از بیشترین کاهش مصرف است. بخش‌های حمل‌ونقل، صنایع خُرد و پالایشگاه کاهش مصرف در ماه‌های سرد سال ندارد [1 و 8].

شکل 2. نمودار سهم بخش‌ها از مصرف گاز طبیعی در سال ۱۴۰۳ [5]

7. وضعیت مشترکان گاز طبیعی

در مجموع 29.02 میلیون مشترک گاز طبیعی در کشور وجود دارد که مصرفی حدود 254.6 میلیارد مترمکعب در سال دارند. در سال 1403 حدود 620 هزار مشترک جدید به شبکه گاز اضافه شده‌اند که معادل 2.1 درصد رشد نسبت به سال 1402 است که بیشترین میزان مربوط به بخش خانگی با 590 هزار مشترک جدید است. به لحاظ سرانه مصرفی، بخش خانگی به ازای هر مشترک حدود 2527 مترمکعب گاز در سال مصرف شده است که این عدد برای بخش عمومی حدود 4783 و برای بخش کشاورزی برابر با 97245 مترمکعب است. شایان ذکر است که در حال حاضر 1265 شهر معادل 94.4 شهرهای کشور گازدار شده و این عدد برای روستاها برابر با 40756 روستا، معادل 80.3 درصد از کل روستاهایی است که قابلیت گازرسانی دارند می‌باشد [1، 3 و 8].

8. شاخص‌های کلان بخش گاز در سال 1403

مهمترین شاخص‌های کلان بخش گاز در سال 1403 در جدول 1 ارائه شده و با سال‌ قبل مورد مقایسه قرار گرفته است. همچنین درصد تحقق شاخص‌های موجود در برنامه هفتم پیشرفت مرتبط با بخش گاز نیز در توضیحات جدول زیر ذکر شده است.

جدول 1. وضعیت شاخص‌های کلان بخش گاز در دو سال اخیر [1، 2، 3 و 8]

* تا زمان انتشار این گزارش آمار قابل استناد در دسترس نبوده است .

9. جمع‌بندی

حدود 70/6 درصد از کل انرژی تولیدی در کشور مرتبط با گاز است که نشان از وابستگی بالای ایران به این حامل انرژی دارد. گاز تولیدی از دو محل میادین مستقل گازی و تأسیسات نفتی به شرکت ملی گاز تحویل می‌شود. در سال 1403 کل گاز خام تولیدی معادل 1097 م.م.م.ر و گاز تحویلی به شرکت ملی گاز 830 میلیون مترمکعب در روز بوده است که در نهایت با کسر مصارف عملیاتی و محصولات جانبی در پالایشگاه و لحاظ واردات و تأمین گاز از محل ذخیره‌سازی، 767 میلیون مترمکعب در روز به خطوط سراسری انتقال گاز تحویل شده است. مجموع تجارت گاز طبیعی در ایران در سال 1403 برابر با 46 میلیون مترمکعب در روز بوده که ۱۱ درصد نسبت به سال گذشته کاهش داشته و با هدف برنامه هفتم فاصله دارد. در خصوص استفاده از مخازن ذخیره‌سازی نیز در اوج مصرف حدود 3/1 درصد از کل گاز طبیعی مورد نیاز از محل ذخیره‌سازی تأمین شده که برابر با 25 میلیون مترمکعب در روز است. بر اساس اهداف برنامه هفتم این عدد باید به ۱۲۰ میلیون مترمکعب در روز اوج مصرف برسد. از کل گاز تحویلی به خطوط سراسری انتقال گاز نیز‌ جمع مصارف گازرسانی حدود 698 میلیون مترمکعب در روز است که افزایش 2/6 درصدی را نشان می‌دهد. بخش کشاورزی با 25.2 درصد بیشترین رشد و بخش سیمان با کاهش 13.2 درصدی، بیشترین کاهش را ثبت کرده است. همچنین به لحاظ میزان افزایش، بخش خانگی 24.5 م.م.م.ر افزایش مصرف داشته که علت این مساله کاهش دما در زمستان سال 1403 نسبت به مدت مشابه در سال‌های قبل است. همچنین بخش نیروگاهی با کاهش 11.1 م.م.م.ر بیشترین میزان کاهش را داشته است که علت این مساله کاهش تخصیص گاز به نیروگاه و استفاده از سوخت مایع بوده است. جدول زیر خلاصه‌ای از مهمترین شاخص‌های بخش گاز را در کشور در سال 1403 نشان می‌دهد. 

جدول 2. خلاصه‌ای از وضعیت شاخص‌های کلان بخش گاز در دو سال اخیر