خلاصه مدیریتی

بیان/شرح مسئله

وقف، به‌عنوان نهادی دینی و ریشه‌دار در فرهنگ اسلامی، دارای ظرفیتی عظیم برای ایجاد مشارکت اجتماعی در پیشرفت کشور و تأمین‌ مالی غیر دولتی بخش‌های مختلف اجتماعی است. اگر وقف در جامعه حضور داشته باشد، موقوفات حفظ شود، نیت‌های واقفین امینانه اجرا شده و بهره‌وری موقوفات افزایش یابد، آنگاه گره بسیاری از مشکل‌ها نیز گشوده می‌شود. براساس شواهد متعدد، مانند «موج دوم پیمایش ملی گرایش مردم ایران به نیکوکاری» که توسط مؤسسه خیر ماندگار در سال 1401 انجام گرفته، این نهاد جایگاه شایسته خود را در جامعه امروز ایران نیافته و به‌درستی، به‌عنوان راهی پیش ‌روی مردم برای مشارکت در حکمرانی کشور، مطرح نیست. ازآنجاکه سازمان اوقاف و امور خیریه، بازوی اصلی حکمرانی جمهوری اسلامی ایران در حوزه‌ وقف است، اعتماد مردم به سازمان اوقاف و امور خیریه و اقدام‌های آن، نقش مهمی در تمایل مردم به وقف دارد. اما پیمایش‌های انجام‌شده نشان ‌می‌دهد که از یک‌سو استقبال مردم از شیوه‌های سنتی تأمین‌ مالی، مانند وقف کمتر شده و ازسوی دیگر نیز اعتماد عمومی به سازمان اوقاف و امور خیریه در وضعیت مطلوبی قرار ندارد. ازهمین‌رو گزارش حاضر به «ارزیابی‌ عملکرد سازمان اوقاف و امور خیریه» در زمینه ترویج فرهنگ وقف می‌پردازد؛ چراکه سازمان ذکرشده متولی بسیاری از موقوفات بوده و بازوی اصلی حکمرانی در حوزه‌ وقف به‌شمار می‌رود. بنابراین عملکرد آن را باید یکی از مهم‌ترین عوامل گرایش مردم به وقف دانست. بر همین‌ اساس با آسیب‌شناسی، احصای چالش‌ها و ارزیابی‌ عملکرد سازمان اوقاف و امور خیریه در موضوع ترویج فرهنگ وقف، می‌توان بستر مناسبی را برای احیا و ترویج سنت حسنه‌ وقف فراهم کرد.

نقطه‌نظرات/یافته‌های کلیدی

مهم‌ترین چالش‌های سازمان اوقاف و امور خیریه در ترویج فرهنگ وقف عبارت‌اند از:

1.      پایین ‌بودن اعتماد عمومی به سازمان اوقاف: ازآنجاکه سازمان اوقاف بازوی اصلی حکمرانی جمهوری اسلامی ایران در حوزه‌ وقف است، «اعتماد عمومی به آن» و «تمایل مردم به وقف» با یکدیگر رابطه‌ای مستقیم دارند. هرچه اعتماد عمومی به سازمان اوقاف بهبود پیدا کند، تمایل مردم نیز به انجام وقف افزایش می‌یابد. بنابراین «بهبود اعتماد عمومی و اصلاح تصویر سازمان اوقاف در اذهان» گام مهمی در راستای ترویج فرهنگ وقف است. پیمایش‌های مربوطه در سال‌های اخیر مانند «موج دوم پیمایش ملی گرایش مردم ایران به نیکوکاری»، نشان‌دهنده پایین بودن اعتماد عمومی به سازمان اوقاف و تصویر وضعیت نامناسب آن در اذهان عمومی است.

2.      عدم ‌توجه به عوامل بسترساز ترویج فرهنگ وقف: سه مؤلفه‌‌ «بهبود اعتماد عمومی»، «تسهیل‌گری وقف» و «بازاریابی وقف» به‌عنوان عوامل پایه و بستر‌ساز ترویج فرهنگ وقف در جامعه به‌شمار می‌روند، اما توجه سازمان اوقاف در موضوع ترویج فرهنگ وقف بیشتر معطوف به اقدام‌هایی بوده که «به‌طور مستقیم» به ترویج فرهنگ وقف می‌پردازد و به اندازه کافی بر این مؤلفه‌های حیاتی تمرکز نکرده است.

3.      عدم ‌استفاده از ظرفیت‌های بینابخشی: ظرفیت‌های قابل ‌توجهی در وزارت آموزش و پرورش برای آموزش، تربیت و فرهنگ‌سازی در رابطه با عمل وقف در کتا‌ب‌های درسی (و سایر فضاهای آموزشی و تربیتی تحت نظر آموزش و پرورش) و معرفی کارکردها و ثمره‌های آن به دانش‌آموزان وجود دارد. بر این اساس تاکنون تفاهم‌نامه‌ کارآمد و مؤثری با وزارت آموزش و پرورش و سایر نهادهای فرهنگی-آموزشی منعقد نشده و یا اگر در برخی از مقاطع این نوع از همکاری وجود داشته، به‌صورت فصلی و غیرپایدار بوده است. همچنین به ظرفیت گروه‌های مرجعی مانند ورزشکاران و هنرمندان در ترویج فرهنگ وقف نیز توجه شایسته‌ای نشده است.

4.      فقدان شاخص‌های ارزیابی ‌عملکرد: سازمان اوقاف در حوزه‌ مدیریت فرهنگی، فاقد شاخص‌های کلیدی عملکرد به‌منظور ارزیابی میزان اثربخشی اقدام‌های فرهنگی-ترویجی‌ است. گزارش‌های ارائه‌شده توسط سازمان اوقاف در حوزه‌های فرهنگی نیز فاقد داده‌های کمّی، میزان بودجه تخصیص‌یافته و جزئیات اقدام‌های انجام‌شده است. فقدان شاخص‌های ارزیابی‌ عملکرد و داده‌های کمّی دقیق، سازمان اوقاف را با چالش‌های جدی مواجه می‌سازد.

5.      عدم اجرای کامل اسناد بالادستی: با وجود گذشت پنج‌‌سال از تصویب و ابلاغ «برنامه ارتقای فرهنگ وقف کشور» به‌عنوان تنها سندی‌ که به‌طور مشخص به ترویج فرهنگ وقف اختصاص دارد، تاکنون اقدام قابل ‌توجهی در راستای برخی از بخش‌های سند مذکور (مثل جلب مشارکت مراجع تقلید) انجام نگرفته است.

6.      طولانی‌‌بودن فرایند رسیدگی به دعاوی مرتبط با موقوفات: رسیدگی به پرونده‌های قضایی مربوط به موقوفات به‌دلیل ذوابعاد بودن مسائل این حوزه، اغلب پیچیده و زمان‌بر بوده و با چالش‌های متعدد حقوقی، فقهی و اقتصادی همراه است. ازآنجاکه فرسایشی‌شدن و طولانی‌‌بودن فرایند رسیدگی به دعاوی مسائل ناظر به وقف، غالباً به سرخوردگی و آزردگی واقفان منجر می‌شود، ازاین‌رو تمایل آن‌ها برای انجام وقف‌های جدید کاهش می‌یابد.

پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی:

بر این اساس موارد زیر پیشنهاد شده است:

1. استقرار کامل «سامانه شفافیت اطلاعات موقوفات»؛

2. الزام به قید شدن حداقل مال‌الاجاره رقبات موقوفات با درنظرگرفتن شاخص‌های تورم و ارزش زمین/محله در آگهی‌های مزایده، در بند «و» ماده ‌(11) آیین‌نامه اجرایی قانون تشکیلات و اختیارات سازمان اوقاف؛

3. تعیین سازوکار نظارت قضایی ویژه بر پرونده‌های قضایی موقوفات؛

4. ایجاد سازوکار شفاف گزارش‌دهی از طریق طراحی «سامانه گزارش‌دهی تخلف‌های موقوفات»؛

5. طراحی شاخص‌های کمّی و کیفی ارزیابی ‌عملکرد به‌منظور ارزیابی اقدام‌ها در میزان تحقق اهداف حوزه ترویج فرهنگ وقف؛

6. طراحی، راه‌اندازی و استقرار سکوی اختصاصی مشاوره وقف تا سال پایانی قانون برنامه هفتم پیشرفت.

1. مقدمه و بیان مسئله

در طول تاریخ تمدن اسلامی، وقف به‌‌عنوان یکی از کارکردهای اجتماعی دین، جایگاهی محوری در تأمین ‌مالی غیر دولتیِ نهادهای دینی داشته است و همچنان می‌تواند به‌عنوان یک سازوکار مهم غیردولتی برای تحقق پیشرفت در حوزه‌هایی متعدد (همچون عدالت اجتماعی، سلامت، محیط ‌‌زیست، میراث فرهنگی و فناوری) استفاده شود[1]. تحلیل‌ها و پیمایش‌های موجود در رابطه با جایگاه این سازوکارِ دیرینه، سنتی و مهم تأمین ‌مالی نشان می‌هد استقبال مردم از وقف کاهش یافته و از این‌ جهت اهتمام بیشتر در راستای ترویج فرهنگِ آن در جامعه، ضرورت می‌یابد [2]، [3] و [4]. براساس این پژوهش‌ها، عملکرد سازمان اوقاف و امورخیریه -به‌عنوان ‌بازوی اصلی حکمرانی جمهوری اسلامی ایران در حوزه وقف- در جلب اعتماد عمومی، رابطه‌ مستقیمی با میزان میل مردم به وقف دارد. در همین رابطه، پیمایش‌های انجام‌گرفته درباره‌ اعتماد مردم به وقف و نیکوکاری از طریق سازمان‌های دولتی و حکومتی، نشان‌ می‌دهد که اولاً قریب به 2درصد از شرکت‌کنندگان به انجام کمک‌های‌ خود از طریق نهادها و سازمان‌ها‌ی دولتی و حاکمیتی مایل بوده‌اند و ثانیاً در میان همان نهادها و سازمان‌ها نیز اعتماد به سازمان اوقاف با کسب قریب به 2.3درصد آرا به‌طور قابل ‌توجهی کمتر بوده است[3].

با توجه به بیانات مقام معظم رهبری (مدظله‌) در دیدار مسئولان سازمان اوقاف با ایشان در تاریخ 1390/12/23، دو رویکرد را می‌توان به مقوله «ترویج فرهنگ وقف» اتخاذ کرد: ترویج زبانی و عملی. ترویج زبانی، همان تبلیغ و توصیه‌های مستقیم به عمل وقف است. در این روش، ابعاد مختلف احکام و ثمره‌های وقف، تبلیغ و با استفاده از رسانه‌ها‌ در جامعه مطرح می‌شود. اما رویکرد دوم و البته مهم‌تر، ترویج عملی وقف است. در این رویکرد، نقطه تمرکز ترویج، بر «عمل امینانه نسبت به موضوع وقف» و سایر متعلق‌های این عمل (اجرای امینانه نیت درباره موقوف‌علیهم، ادای حقوق واقف، حفظ مصالح موقوفه و غیره) و ظهور برکت‌ها و ثمره‌های عینیِ وقف از خلال این مدیریتِ امینانه در جامعه است، که در نهایت مردم با دیدن آن‌ها، به‌صورت عملی به انجام این عمل خیر ترغیب می‌شوند.^و بنابراین می‌توان «جلب اعتماد عمومی»، «اصلاح تصویر سازمان اوقاف در اذهان» و «افزایش سرمایه‌ اجتماعی سازمان اوقاف» را به‌‌عنوان سه مؤلفه‌ محوری ترویج فرهنگ وقف در نظر گرفت.

براساس بررسی‌های انجام‌شده، مهم‌ترین اسناد سیاستی و تقنینی مربوط به ترویج و تقویت فرهنگ وقف را می‌توان، ماده (75) قانون برنامه‌ هفتم پیشرفت (مصوب 1403/04/18 مجلس شورای اسلامی) و «برنامه ارتقای فرهنگ وقف در کشور» (مصوب 1399/03/12 شورای فرهنگ عمومی) دانست. برنامه ارتقای فرهنگ وقف اولین سند سیاستی‌ بوده که از زمان تصویب قانون تشکیلات و اختیارت سازمان حج و اوقاف و امور خیریه (مصوب 1363/10/02 مجلس شورای اسلامی) تاکنون، به‌طور اختصاصی به موضوع ترویج فرهنگ وقف پرداخته است.

بر این اساس، گزارش پیش ‌رو می‌کوشد تا عملکرد سازمان اوقاف را -که متولیِ بسیاری از موقوفات بوده و مطابق «قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه» عهده‌دار مدیریت، نظارت و راهبری امور مربوط به موضوع وقف است- در نسبت با یکی از وظایفش، یعنی ترویج فرهنگ وقف ارزیابی کند. سپس چالش‌ها، نقاط قوت و کاستی‌های احتمالی در این زمینه را احصا کند و در ادامه با ارائه‌ پیشنهادهای سیاستی و تقنینی به بهینه‌سازی عملکرد سازمان اوقاف در اجرای قوانین این حوزه مانند بند «ج» ماده (75) قانون برنامه‌ هفتم پیشرفت کمک کند.

بدین‌منظور اقدام‌های سازمان اوقاف برای ترویج فرهنگ وقف به دو بخش اقدام‌های ساختاری و غیرساختاری تقسیم شده‌اند. مقصود از اقدام‌های ساختاری، همان ترویج عملی فرهنگ وقف است که در نسبتی عمیق با عملکرد سازمان اوقاف در حیطه‌های عملکردی آن قرار دارد و سه محور مهم آن عبارت‌اند از: 1. اقدام‌های سازمان اوقاف برای بهبود اعتماد عمومی و افزایش سرمایه‌ اجتماعی؛ 2. اقدام‌های سازمان اوقاف برای تسهیل‌گری وقف؛ 3. اقدام‌های سازمان اوقاف برای بازاریابی وقف. اما مقصود از اقدام‌های غیرساختاری، همان ترویج زبانی وقف است که تبلیغ‌های رسانه‌ای و مواردی مانند آن را دربر می‌گیرد. در جدول 1 گونه‌بندی کلی اقدام‌های سازمان اوقاف برای ترویج فرهنگ وقف ارائه شده است:

جدول 1. گونه‌بندی اقدام‌های سازمان اوقاف در راستای ترویج فرهنگ وقف [5]

2. پیشینه

2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز

پژوهش‌هایی که تاکنون در مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی ذیل کلان‌ حوزه وقف انجام شده را می‌توان در سه دسته کلی جای داد. دسته نخست، پژوهش‌های تاریخی-تبارشناسانه هستند که دو گزارش را شامل می‌شوند و به مسائلی نظیر سیر تطورِ تاریخی سازمان اوقاف و آشنایی کلی با وضعیت اوقاف در کشور می‌پردازند. دسته دوم، شامل پژوهش‌هایی در موضوع‌های مشخص سیاستی و تقنینی است و عمدتاً درباره یک قانون یا ماده مشخص نوشته شده‌اند. در این تقسیم‌بندی، دسته سوم دربردارنده‌ پژوهش‌هایی هستند که به‌طور خاص به ارزیابی‌ عملکرد سازمان اوقاف و بررسی چالش‌ها و بایدهای مربوط به دستیابی اهداف مصرحِ آن پرداخته که دو گزارش را شامل می‌شود. اما در میان این سه دسته و گزارش‌هایی که تاکنون در این مرکز در زمینه‌ وقف یا سازمان اوقاف و امور خیریه نگاشته شده‌ است، گزارشی که به‌طور مشخص به مسئله‌ ترویج فرهنگ وقف و ارزیابی ‌عملکرد‌ سازمان اوقاف پرداخته باشد، یافت نشد. با این ‌حال در جدول زیر، به دو مورد از گزارش‌های نسبتاً مرتبط اشاره شده است.

جدول 2. پیشینه پژوهشی در مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی

2-2. ترویج فرهنگ وقف در آینه‌ اسناد بالادستی سیاستی و تقنینی

به‌رغم جایگاه و ظرفیت تاریخی وقف در تأمین‌ مالی بسیاری از فعالیت‌های اجتماعی مرتبط با نیازهای جامعه، به این ظرفیت در لایه اسناد بالادستی سیاستی و قوانین کشور توجه‌ شایسته‌ای نشده است[6]. در این بخش از گزارش، تلاش می‌شود تا ضمن ارائه تصویری کلی از مقوله «ترویج فرهنگ وقف» در آینه‌ اسناد بالادستی و قوانین، شواهد این بی‌توجهی نشان داده شود.

جدول 3. مفاد مرتبط با فرهنگ وقف در اسناد بالادستی

مأخذ: نگارنده.

براساس جدول 3، در میان اسناد بالادستی، در قوانین برنامه‌ چهارم و ششم توسعه‌ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و قانون برنامه هفتم پیشرفت به‌طور مستقیم به «ترویج فرهنگ وقف» پرداخته شده است. براساس بررسی‌های انجام‌ شده، پرداخت به مقوله وقف و متعلق‌های آن به‌مثابه‌ یکی از مؤثرترین نظام‌های تأمین‌ مالی غیردولتی در اسناد بالادستی بسیاری از سازمان‌ها و وزارتخانه‌ها (مانند اساس‌نامه‌ آن‌ها) بسیار ضعیف بوده و در بیشتر موارد به این مهم به اندازه‌ یک ماده یا بند هم پرداخته نشده است. این عدم توجه بنیادین به مقوله وقف در ساختارهای حکمرانیِ حوزه‌های مختلف کشور، به‌خصوص در سطح اسناد بالادستی این ساختارها، ظرفیت تعامل بینابخشی سازمان مدیریت وقف (سازمان اوقاف) را با سایر سازمان‌ها در موضوع «ترویج فرهنگ وقف» بلااستفاده گذاشته است[6].

براساس بررسی‌‌های انجام‌شده، در اسناد بالادستی مربوط به وزارت آموزش و پرورش، سازمان تبلیغات اسلامی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، شورای عالی حوزه‌های علمیه، سازمان صدا و سیما و غیره یا اصلاً اشاره‌ای به بهره‌گیری از ظرفیتِ وقف در تأمین‌ مالی غیردولتی و به‌تبع آن، به تعامل بینابخشی با سازمان اوقاف نشده و یا تنها به اشاره‌هایی کلی، مبهم و غیرمستقیم اکتفا شده است[6].

براساس جدول فوق، توجه به مقوله وقف در سطوح سیاستگذاری و قانونگذاری، در 10 سال اخیر (1394-1404) به‌میزان قابل ‌توجهی افزایش داشته، به‌گونه‌ای که اقدام‌هایی مانند تهیه‌ پیش‌نویس «سند ملی وقف» [8] (اصل سند هنوز به‌ تصویب نرسیده و در این گزارش نیز مورد استناد قرار نمی‌گیرد) و تصویب «برنامه ارتقای فرهنگ وقف در کشور»[9] در همین دوره انجام شده است. همچنین در بند «ث» ماده‌ (65) قانون برنامه ششم توسعه‌ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، ماده (7) سند ترویج و تسهیل ازدواج دانشگاهیان و بند «7» سیاست‌‌های کلی علم و فناوری (نظام آموزش عالی، تحقیقات و فناوری)، نیز به‌طور ‌مستقیم به وجه اقتصادی وقف توجه شده و اهداف مشخصی برای آن مانند «تأمین مسکن و جهزیه»، «تأمین مالی دانشگاه‌ها» و «حوزه‌های علم و فناوری» در نظر گرفته شده است. تنها سندی که به فرهنگ‌سازی مؤثر، برای جلب مشارکت عمومی در خصوص ترویج و ارتقای فرهنگ سنت حسنه‌ وقف اختصاص یافته، برنامه ارتقای فرهنگ وقف در کشور است که در تاریخ 1399/03/12 توسط شورای فرهنگ عمومی کشور تصویب شده و تلاش می‌کنند تا در آن ضمن تجمیع، یکپارچگی و منسجم‌سازی اسناد مرتبط با ترویج فرهنگ وقف، این موضوع با دقت بیشتر و ملاحظه‌های عملیاتی-اجرایی پیگیری شود. بنابراین برنامه ارتقای فرهنگ وقف در کشور از دو جهت حائز اهمیت است: 1. این سند یکپارچه‌ساز و ایجادکننده انسجام در بین اسناد بالادستیِ دیگر است. 2. از بُعد دیگر، سند مذکور تنها سند اجرایی-عملیاتی در حوزه‌ «ترویج فرهنگ وقف» بوده که در آن وظایفی مشخص به دستگاه‌های اجرایی مختلف محول شده است. در بخش «ساختار مدیریتی» این سند، رئیس سازمان اوقاف، به‌عنوان رئیس کارگروه ملی ترویج فرهنگ وقف تعیین شده است. بخشی از سند ارتقای فرهنگ وقف که در آن وظایف سازمان اوقاف به‌عنوان دستگاه اصلی مشخص شده، بدین شرح است:

جدول 4. تکالیف سازمان اوقاف به عنوان دستگاه اصلی در سند ارتقای فرهنگ وقف [9]

برنامه ارتقای فرهنگ وقف در کشور هشت بخش اصلی را شامل می‌شود که عبارت‌اند از: 1. مقدمه؛ 2. تعاریف؛ 3. چشم‌انداز؛ 4. اهداف؛ 5. راهبرد‌ها؛ 6. اقدام‌ها؛ 7. جدول همکاری‌های بین‌بخشی؛ 8. ساختار مدیریتی.

اگر با نگاهی آسیب‌شناسانه به برنامه ارتقای فرهنگ وقف که بیش از یک ‌سال پس از ابلاغ سیاست‌های اجرایی سازمان اوقاف و امور خیریه توسط دفتر مقام معظم رهبری (مدظله) نگاشته شده، پرداخته شود، موارد ناظر به بخش‌های مختلف این سند عبارت‌اند از:

1. تمرکز تکالیف سازمان اوقاف در سند ذکرشده -به‌رغم تأکید سند سیاست‌های اجرایی سازمان اوقاف بر اقدام‌های ساختاری [10]- بیشتر بر اقدام‌های غیرساختاری، زبانی، رسانه‌ای و تبلیغاتی معطوف است و توجه کمتری به اقدام‌های ساختاری مانند افزایش سرمایه‌ اجتماعی سازمان اوقاف، بهبود اعتماد عمومی به سازمان، طراحی و ارائه‌ شاخص‌ برای ارزیابی اجرای نیت‌های امینانه‌ واقفین و موارد مشابه آن شده است.

2. چشم‌انداز بیان‌شده در این سند (چشم‌انداز 1420) بسیار کلی بوده و فاقد شاخص‌های کمّی‌ برای سنجش میزان دستیابی به اهداف آن است.

3. در سند ذکرشده به‌طور‌کلی به پایش و ارزیابی توجهی نشده و سازوکار مشخصی برای ارزیابی دوره‌ای اقدام‌ها وجود ندارد.

4. راهبرد ششم سند ارتقای فرهنگ وقف، مبنی‌بر «استفاده‌ مناسب از قابلیت‌های رسانه‌ ملی و سایر رسانه‌های دیداری، شنیداری، مکتوب و فضای مجازی برای ارتقای فرهنگ وقف» [9] نیز بسیار کلی بوده و علاوه‌بر آن‌که مقصودش را از سایر رسانه‌ها روشن نمی‌‌کند، فاقد نگاشت نهادی، زمان‌بندی اجرا و شاخص‌های ارزیابی‌ است.

5. تبصره‌ «دوم» صفحه‌ دوازدهم سند ارتقای فرهنگ وقف، به شرحِ «سازمان برنامه‌ و بودجه کشور متناسب با مقدورات بودجه‌ای، اعتبارهای لازم را برای اجرای مفاد این برنامه تأمین می‌کند» [9] نیز کلی بوده و فاقد جزئیات تخصیص اعتبار است.

پیش از تدوین و تصویب برنامه ارتقای فرهنگ وقف در سال 1399، در سند چشم‌انداز دوم سازمان اوقاف در افق 1404 که در سال 1393 تدوین شده نیز به موضوع ترویج فرهنگ وقف و برخی شاخص‌های مرتبط با آن پرداخته شده است[11]. بر این ‌اساس سه موضوع «ترویج فرهنگ وقف»، «اعتمادسازی عمومی» و «نهادینه‌ساختن فرهنگ وقف در جامعه» در سند چشم‌انداز دوم سازمان اوقاف در افق 1404 آمده است. جدول 5، بخش‌های مرتبط با موضوع ترویج فرهنگ وقف در سیاست‌های کلان سند چشم‌انداز دوم سازمان اوقاف و نوع ارتباط آن با مقوله مزبور را ذکر کرده است:

جدول 5. بخش‌های مرتبط با موضوع ترویج فرهنگ وقف در سند چشم‌انداز دوم سازمان اوقاف در افق1404 [11]

درنتیجه پرداخت به موضوع ترویج فرهنگ وقف در اسناد بالادستی روندی صعودی داشته و در سال‌های اخیر به‌طور قابل ‌توجهی افزایش یافته است. این افزایش توجه به ترویج فرهنگ وقف، در هر دو رویکرد ساختاری و غیرساختاری، قابل ‌مشاهده است؛ اما با توجه به تمرکز بیشتر سیاست‌های اجرایی سازمان اوقاف و امور خیریه به اقدام‌های غیرساختاری در حوزه‌ ترویج فرهنگ وقف، به نظر می‌آید که پرداخت به رویکردهای ساختاری در سازمان اوقاف، توجه بیشتری می‌طلبد.

3. اقدام‌های ساختاری، عملی و غیرزبانی سازمان اوقاف در راستای ترویج فرهنگ وقف

در این بخش به ارزیابی اقدام‌های ساختاری، عملی و غیرزبانی سازمان اوقاف در راستای ترویج فرهنگ وقف پرداخته خواهد شد. مقصود از اقدام‌های ساختاری آن دسته از اقدام‌هایی‌ است که اگرچه به‌طور مستقیم به ترویج فرهنگ وقف نمی‌پردازند، اما زمینه و بستری را فراهم می‌آورند که در درازمدت، استقبال عمومی در میان اقشار مختلف جامعه به انجام عمل وقف افزایش ‌یابد. به ‌این ‌منظور، سه محور ذیل برای ارزیابی اقدام‌های ساختاری سازمان اوقاف در نظر گرفته شده‌‌اند[5]:

1.      اقدام‌های سازمان اوقاف برای بهبود اعتماد عمومی، اصلاح تصویر سازمان در اذهان عمومی و افزایش سرمایه‌ اجتماعی سازمان اوقاف؛

2.      اقدام‌های سازمان اوقاف برای تسهیل‌گری وقف؛

3.      اقدام‌های سازمان اوقاف برای بازاریابی وقف و طراحی سازوکارهای اجرایی ترویج قالب‌های جدید وقف.

3-1. اقدام‌های سازمان اوقاف برای «اصلاح تصویر سازمان در اذهان عمومی» و «بهبود اعتماد عمومی به آن»

براساس بررسی‌های انجام‌شده (منابع کتابخانه‌ای شامل: مقاله‌های علمی، کتب و پژوهش‌های سازمانی و انجام مصاحبه‌های خبرگانی و بررسی اندک‌ آمارهای موجود)، ابتدا لازم است که به این پرسش کلیدی پاسخ داده شود که اساساً چه میزان بهبود اعتماد عمومی به سازمان اوقاف و اصلاح تصویر آن در اذهان عمومی، می‌تواند در ترویج فرهنگ وقف و افزایش اقبال مردم به این سنت حسنه تأثیرگذار باشد؟ اگر تصویر سازمان اوقاف در میان مردم اصلاح شده و به‌تبع آن اعتماد به سازمان اوقاف، به‌مثابه‌ بازوی اصلی حکمرانی در حوزه‌ وقف، در جامعه و بین نیکوکاران بیشتر شود و افکار عمومی به عملکرد آن در حفظ بهره‌روی بهینه موقوفات و اجرای امینانه‌ نیت واقفین خوش‌بین‌ باشد، آنگاه بی ‌آن‌که احتیاجی به اقدام‌های گسترده برای ترویج مستقیم و زبانی فرهنگ وقف باشد، افکار عمومی خود به انجام وقف مشتاق خواهند شد[12]. بنابراین تا زمانی که ویژند (برند) مطلوبی از سازمان اوقاف و کارکرد وقف در مقایسه با سایر اَشکال نیکوکاری و سازمان‌های غیردولتی فعال در حوزه‌ عمل دیگرخواهانه و نیکوکاری ایجاد نشود، به نظر می‌رسد که فعالیت‌های ترویجی-تبلیغی برای ترویج فرهنگ وقف چندان توفیق نخواهند داشت[13]. پژوهش‌های علمی نیز از این ایده پشتیبانی می‌کنند که در وهله‌ اول آنچه برای «سازمان‌های خیریه» در جهت «بازاریابی نیکوکاری» اهمیت دارد، «تصویر یا ویژند (برند) سازمان در میانِ عموم مردم» است. برای نمونه در پژوهشی که درباره‌ نسبت میان اصلاح تصویر سازمان اوقاف و بازاریابی وقف انجام گرفته است، اصلاح تصویر سازمان در میان همه‌ راهبردهای ارائه‌‌شده برای بازاریابی وقف، به‌منظور ترویج فرهنگ وقف در جامعه، با اختلافی معنادار وزن بیشتری دارد[13]. اولویت مؤلفه «اصلاح تصویر سازمان اوقاف در بازاریابی وقف» در نسبت با سایر راهبردهای بازاریابی وقف در جدول زیر آمده است:

جدول 6. نمونه‌ای از اولویت‌بندی راهبردهای کلان برای بازاریابی وقف بر مبنای وزن تأثیرگذاری در پژوهش‌ها [13]

بر این اساس، زیربنا و اساس اقدام تحولی سازمان اوقاف در ترویج فرهنگ وقف، بهبود اعتماد عمومی به سازمان و اصلاح تصویر آن در اذهان عمومی است. شرط لازم برای همه‌ اقدام‌های سازمان اوقاف جهت بهبود اعتماد عمومی و اصلاح تصویر خود در اذهان، این است که سازمان اوقاف درک صحیح، واقعی و روشنی از اعتماد مردم به خود داشته باشد؛ چراکه در غیر این ‌صورت اساساً این موضوع به یک دشواره (پروبلماتیک) برای سازمان بدل نشده و طبیعتاً اقدام‌های کارآمدی را برای رسیدن به مقصود انجام نمی‌دهد. بنابراین ضروری است که سازمان‌ اوقاف به‌صورت دوره‌ای، یا خود پیمایش‌هایی را در این راستا انجام دهد و یا انجام آن را به مراکز افکارسنجی واگذار کند.

براساس مکاتبه‌ها[14]، [15] و بررسی‌های انجام‌شده[16]، تنها دو پیمایش در موضوع وضعیت‌سنجی اعتماد عمومی به سازمان اوقاف انجام گرفته است. یکی توسط خود سازمان اوقاف (در سال 1395-1394) انجام شده و دیگری به سفارش این سازمان و توسط مرکز افکارسنجی سازمان صدا و سیما (در سال 1396-1395) اجرا شده که البته هر دو پیمایش ذکرشده محرمانه بوده و نتایج آن منتشر نشده است. بنابراین، ازآنجاکه پیمایش‌های انجام‌شده توسط سازمان اوقاف و یا به سفارش آن سازمان به‌منظور سنجش میزان اعتماد عمومی به سازمان اوقاف، بسیار محدود و اندک بوده، می‌توان گفت به‌نظر می‌آید که موضوع بهبود اعتماد عمومی در اولویت‌ها و دغدغه‌های اساسی سازمان اوقاف نیست. چراکه سازمان اوقاف توجه لازم را به وضعیت‌سنجی اعتماد عمومی، که به‌عنوان‌ نخستین‌ گام برای ارتقای اعتماد عمومی تلقی می‌شود، ندارد.

3-1-1. وضعیت نامطلوب اعتماد عمومی به سازمان اوقاف

همان‌طور که بیان شد، پژوهش‌ها و پیمایش‌های معدودی در زمینه‌هایی چون واکاوی تصویر سازمان در اذهان عمومی انجام شده است؛ اما براساس همین پیمایش‌های محدود، نهادهای دولتی و حاکمیتی، سهم بسیار پایینی در انتخاب‌شدن توسط پاسخگویان برای انجام عمل خیر دارند. برای نمونه در یکی از پیمایش‌های ملی که در سال 1400 انجام گرفته، فقط 6درصد از پاسخ‌گویان «نهادهای دولتی‌ و حکومتی» را برای انجام کار خیر انتخاب کرده‌اند[3]. این آمارها نشان‌دهنده نبود‌ اعتماد کافی افکار عمومی به انجام کار خیر از طریق سازمان‌های دولتی (به‌معنای اعم آن) است. در عوض، در این پیمایش‌ها درصدهای قابل‌ توجهی از پاسخگویان تمایل دارند که به «شیوه‌های غیرنهادی» به انجام عمل خیر بپردازند. برای مثال در یکی از این پیمایش‌ها، بنابر نتایج به‌دست‌آمده 51.9درصد از پاسخ‌گویان ترجیح داده‌اند که نیکوکاری را به شیوه‌ها‌ی غیرنهادی انجام دهند[3].

برای اتقان بیشتر این نتایج و تأیید این امر که این کاهش تمایل به یاری‌رسانی به دیگری از مجاری نهادی، به‌دلیل کاهش کلی میل یاری‌رسانی به دیگری در جامعه نیست، ضروری است که اساساً میل به انجام عمل خیر و گویه‌های مربوط به ویژگی‌های دیگرخواهانه جامعه نیز در این پیمایش‌ها بررسی شود. براساس همین پیمایش، حدود 81درصد از پاسخ‌گویان در طول یک ‌ماه صدقه داده‌اند و از این میان 58.8درصد به متکدیان خیابانی کمک کرده‌اند[3]. درنتیجه، «رضایت خدا» در میان انگیزه‌های ایرانیان از انجام کار خیر، با ۵۰درصد بیشترین درصد را به خود اختصاص داده است[3]. ازسوی ‌دیگر یافته‌های حاصل از پیمایش‌های ملی دیگر نشان می‌دهد که گذشت، ایثار و دیگرخواهی که در جامعه‌ ایرانی ارزش تلقی می‌شوند، 63.3درصد پاسخ‌گویان با خودگرایی در شرایط دشوار مخالف‌اند[2]. بنابراین جامعه‌ ایرانی علاوه‌بر حفظ انگیزه‌های الهی از انجام کار خیر و نیکوکاری، به ارزش‌های اخلاقی-اجتماعی مانند دیگرخواهی نیز پایبند بوده و این نشان‌دهنده‌ آن است که سازمان اوقاف می‌تواند با به‌دست‌آوردن اعتماد عمومی و افزایش سرمایه‌ اجتماعی، از این ظرفیت‌های کم‌نظیر جامعه‌ ایرانی با بهره‌گیری از سازوکار وقف برای حل مشکل‌های کشور استفاده کند.

براساس شواهد موجود، بخش قابل‌ توجهی از جوامع آماری مورد مطالعه در این پیمایش‌ها، تمایل دارند که کمک‌های خود را به نهادهای محلی بسپارند. برای نمونه حدود 29درصد از جامعه‌ آماری‌ که نیکوکاری را از طریق نهاد‌ یا سازمان‌های دولتی و حکومتی انتخاب کرده‌اند، ترجیح داده‌اند که به مؤسسه‌ها یا سازمان‌های محلی کمک کنند[3].

براساس بررسی‌های انجام‌شده، سازمان اوقاف در میان همان درصد محدود انتخاب‌شوندگان توسط افرادی که تمایل به نیکوکاری دارند، نیز جایگاهی پایین به‌نسبت سایر دستگاه‌ها دارد. برای نمونه در پیمایش ذکر شده (پیمایش ملی گرایش مردم ایران به نیکوکاری، انجام ‌شده در سال 1400)، در میان 6درصد گرایش پاسخ‌دهندگان به نیکوکاری‌ از طریق سازمان‌ها و نهادهای دولتی و حکومتی، سهم سازمان اوقاف بسیار اندک بوده و بعد از سازمان‌هایی چون کمیته‌ امداد امام خمینی(ره)، بهزیستی، هلال احمر، با به‌دست ‌آوردن تنها 2.3درصد اعتماد پاسخ‌دهندگان، در جایگاه پنجم قرار گرفته است [3].

شکل 1. موج دوم پیمایش ملی ایرانیان به نیکوکاری در سال 1402 [3]

3-1-2. اقدام‌های سازمان اوقاف برای اصلاح تصویر سازمان و افزایش اعتماد عمومی به آن

بررسی‌ها نشان می‌دهد، سازمان اوقاف برای «بهبود اعتماد عمومی و افزایش سرمایه‌ اجتماعی» اقدام‌هایی انجام داده که به شرح زیر است:

جدول 7. اقدام‌های سازمان اوقاف در جهت بهبود اعتماد عمومی [18]

به‌رغم پیگیری‌‌های مکرر از سازمان اوقاف برای دریافت داده‌های کمّی از اقدام‌های سازمان در حوزه «بهبود تصویر سازمان و افزایش اعتماد اجتماعی» داده‌ای از این سازمان دریافت نشد [15]، [14]. امر حاضر، در کنار عدم پرداخت شایسته اسناد بالادستی حوزه وقف و سازمان اوقاف به رویکرد تبلیغ عملی ترویج فرهنگ وقف، این ظن را تقویت می‌کند که از یک‌سو سازمان اوقاف به‌رغم داشتن بخش‌های مرتبط مختلفی مانند معاونت فرهنگی، حوزه‌ مدیریت فرهنگی-اجتماعی و دفتر ترویج فرهنگ وقف، خود فاقد داده‌های کمّی و آماری دقیقی از اقدام‌هایی‌ بوده که برای ترویج فرهنگ وقف صورت گرفته است. ازسوی‌ دیگر نیز به نظر می‌رسد که سازمان اوقاف شاخص‌های ارزیابی استانداردی را برای پیگیری، گزارش‌دهی و ارزیابیِ اقدام‌های خود در حوزه‌ فرهنگی-اجتماعی طراحی نکرده است.

براساس موارد ذکرشده در جدول فوق، هدف صرفاً بیان عنوان اقدام‌ها بوده و هیچ یافته‌ مشخصی از تعداد دقیق هر یک از این اقدام‌ها، چگونگی اجرای آن‌ها، تاریخ و بازه‌های زمانی انجام هرکدام از آن‌ها و میزان تأثیر بر موضوع «ترویج فرهنگ وقف» ارائه نمی‌دهد. بنابراین تدوین و ارائه‌ «شاخص‌های کلیدیِ عملکرد» برای ارزیابی و سنجش درون/برون سازمانی اقدام‌های انجام‌شده‌ سازمان اوقاف در ترویج فرهنگ وقف و نهادینه‌شدن نظام گزارش‌دهی در این سازمان ضروری به نظر می‌رسد. افزون بر این، آنچه سازمان اوقاف - مطابق محتوای جدول 7- بیان داشته، به پیشنهادها و یا اهدافی کلی در حوزه‌های اجرایی-عملیاتی شبیه‌تر است تا گزارشی از اقدام‌های انجام‌شده. برای مثال در مورد هفتم؛ «مبارزه با رانت‌خواری، واگذاری‌های غیرشفاف و سودجویی در موقوفات درآمدزا» به‌عنوان اقدامی برای بهبود اعتماد عمومی، نیازمند ارائه‌ گزارش‌های شفاف و دقیق است. در کدام موقوفات و مصادیق، با رانت‌خواری و سودجویی مبارزه شده است؟ نتیجه‌ این مبارزه چه بوده است؟ آیا می‌توان چند مورد از این مبارزه‌ها را با جزئیات ذکر کرد؟ این‌ها نمونه‌ محدود از مواردی‌ است که سازمان اوقاف، با رویکردی غیرشفاف و محافظه‌کارانه به آن‌ها پاسخ داده است.

همچنین، علی‌رغم مکاتبه‌های صورت‌گرفته[19]، هیچ تفاهم‌نامه، قرارداد و داده کمّی درباره‌‌ همکاری‌های سازمان اوقاف با سازمان‌های مردم‌نهاد، مجامع خیریه، وزارتخانه‌های دولتی مرتبط -مانند وزارت آموزش و پرورش- به‌منظور اعتمادسازی در آن سازمان‌ها و بهره‌گیری از ظرفیت آن‌ها برای ترویج فرهنگ وقف به‌دست نیامد.

 3-1-3. اقدام‌های سازمان اوقاف در راستای شفاف‌سازی اطلاعات و عملکرد

تکالیف ذکرشده در اسناد سیاستی و تقنینی سازمان اوقاف در راستای شفافیت در دو حوزه‌ اطلاع‌رسانی و عملکرد، عبارت‌اند از:

جدول 8. تکالیف مذکور در اسناد سیاستی و تقنینی سازمان اوقاف در زمینه‌ شفافیت

مآخذ: یافته‌‌‌های پژوهش

به‌‌رغم اهمیت و تأثیر رعایت «سیاست شفافیت» توسط سازمان اوقاف، در بهبود اعتماد عمومی و افزایش سرمایه‌ اجتماعی سازمان-براساس جدول 1- در اسناد بالادستیِ ادوار سازمان به‌درستی بدان توجه نشده است. در میان اسناد بالادستی، نخستین‌بار در سال 1397، در سیاست‌های اجرایی سازمان اوقاف به این موضوع توجه شده است. پس از آن نیز در سال 1399 و در برنامه‌ ارتقای فرهنگ وقف، در یک بند و به اختصار به مقوله «شفافیت» پرداخته شده است. اما ازآنجاکه توجه بخش‌های دیگر سند ارتقای فرهنگ وقف، معطوف به اقدام‌های غیرساختاری، مستقیم و رسانه‌ای بوده است، پرداخت به لزوم رعایت شفافیت توسط سازمان اوقاف در آن سند –با توجه ‌به تأثیر بسزای آن در بهبود اعتماد عمومی- مختصر، حداقلی و ضعیف ارزیابی می‌شود.

براساس مکاتبه‌های صورت‌گرفته با سازمان اوقاف و پیرو اطلاعات به‌دست‌ آمده از این سازمان در جدول 9، فهرستی از اقدام‌های سازمان مزبور در راستای شفاف‌سازی و اطلاع‌رسانی عملکرد ارائه می‌شود:

جدول 9. اقدام‌های سازمان اوقاف در راستای شفاف‌سازی و اطلاع‌رسانی عملکرد [18]

براساس بررسی‌های انجام‌ شده، دسترسی عمومی به بسیاری از سامانه‌های جامع طراحی‌شده که در جدول 9 به آن‌ها اشاره شده وجود نداشته و دسترسی به بسیاری از این سامانه‌ها، محدود و مختص سطوح داخلی سازمان است. حال آن‌که براساس بند «4» سیاست‌های اجرایی سازمان اوقاف و همچنین برمبنای برنامه‌ ارتقای فرهنگ وقف در کشور، به‌خصوص در جدول همکاری‌های بین‌بخشی برنامه‌ ذکرشده، سازمان اوقاف به شفاف‌سازی و اطلاع‌رسانی مناسب و به‌موقع از فعالیت‌ها و ارائه‌ گزارش‌ از موارد مصرف عوائد موقوفات، مکلف شده است.

ازسوی دیگر «عنوان اقدام‌های» ارائه‌شده می‌تواند حاکی از آن باشد که رویکرد سازمان برای بهبود اعتماد عمومی و اصلاح تصویر سازمان در اذهان عمومی، رویکردی دفاعی-تبیینی، با استفاده از روش‌هایی مانند برگزاری جلسه‌های پرسش و پاسخ است. حال آن‌که اعتماد در کوتاه‌مدت و با «دفاعیه‌ها» و «شفافیت‌های مثبت و گزینشی» حاصل نشده، بلکه در بلند‌مدت و با «شفافیت واقعی» به‌دست می‌آید.

3-2. اقدام‌های سازمان اوقاف در جهت تسهیل‌گری وقف

اقدام‌های سازمان اوقاف برای رفع موانع و بهینه‌سازی امور حقوقی، ثبتی و تقنینی برای تسهیل‌گری انجام وقف، می‌تواند با هموار، شفاف و کوتاه‌کردن مسیر، استقبال عمومی بیشتری را برای انجام وقف حاصل کند[20]. اگر سازوکارهای حقوقی، ثبتی و اجرایی ثبت و بهره‌وری از موقوفات، مبهم، غیرشفاف، پیچیده و فرسایشی باشد و یا این تصور یا نگرانی وجود داشته باشد که با انجام وقف و طی مراحل حقوقی و ثبتی آن در سازمان اوقاف، «واقف» برای اداره‌ «موقوفه» آزادی عملی نداشته و همه‌ اختیارها به سازمان اوقاف واگذار می‌شود، طبعاً باعث کاهش تمایل نیکوکاران و خیّران به وقف در نسبت با اقسام دیگر نیکوکاری می‌شود. برای مثال به‌‌جای آن‌‌که ملک‌شان را وقف کنند و در تعامل با سازمان اوقاف باشند، ترجیح می‌دهند آن را در اختیار مجامع خیرین دیگر، مانند مجمع خیرین مدرسه‌ساز و سلامت کشور، قرار دهند. همچنین بخشی از نارضایتی و حتی پشیمانی و انصراف از ادامه فرایندهای ثبت وقف، به فرایندهای اجرایی ثبتی موقوفات بازمی‌گردد. بنابراین ضروری است که قوانین، استاندارد‌های اجرایی و اصول مشخص و واحدی برای آن تدوین و تنظیم شود[20].

پیرو بررسی‌های انجام ‌شده، رویه‌های فعلی فرایندهای ثبتی در سازمان اوقاف با چالش‌ها و آسیب‌های متعددی، به‌خصوص در حوزه‌هایی مشخص مانند موقوفات مربوط به مساجد، همراه است. «فرایندهای زمان‌بر و ناکارآمد دریافت شناسه ملی مساجد»، «نارضایتی مباشران مساجد از فرایندها و شروط اخذ شناسه‌ ملی و روی‌آوردن کارگزاران مساجد به راه‌های جایگزین» و «طولانی و هزینه‌بربودن فرایند مزایده‌ سازمان اوقاف» ازجمله‌ این چالش‌هاست. در وهله‌ نخست، ازآنجاکه ارتباط مساجد با سازمان ثبت اسناد و املاک کشور از طریق سازمان اوقاف است، برای دریافت و ثبت شناسه‌ ملی خود باید به سازمان اوقاف مراجعه کنند. اما براساس تجربه‌‌ بسیاری از کارگزاران مساجد، فرایند ثبت و دریافت شناسه‌ ملی آن‌ها بسیار کند و زمان‌بر پیش‌ رفته و در مواردی حتی بیش از یک‌سال نیز طول کشیده است. ازسوی‌ دیگر بیش از چهارسال از راه‌اندازی سامانه‌های برخط مزایده سازمان اوقاف گذشته، اما همچنان فرایندهای آن‌ها زمان‌بر بوده و در دسترس همگان قرار نگرفته است. همین امر سبب شده تا برخی از رقبات مساجد از مستأجر خالی بمانند و درآمد مساجد را تحت تأثیر قرار دهد. به‌علاوه وقت‌گیر بودن و هزینه‌بر بودن فرایندهای اجاره‌دهی و مزایده به این مسئله دامن زده است. بنابراین سازمان اوقاف می‌تواند ضمن تسهیل و بهینه‌سازی فرایندهای ثبتی، زمینه را برای افزایش بهره‌وری موقوفات و حضور وقف در جامعه فراهم آورده تا باعث گسترش فرهنگ وقف شود[7].

3-3. اقدام‌های سازمان اوقاف در جهت بازاریابی وقف و ترغیب واقفان به انجام نیّت‌های نوین

«وقف نوین» در میان اسناد بالادستی در دو مورد مطرح شده است: الف) در بند «10» سیاست‌های اجرایی سازمان اوقاف، این سازمان موظف شده تا فرهنگ وقف را از طریق معرفی الگوهای جدید وقف در مسائل مستحدثه، آینده‌نگر و تسهیل در ایجاد موقوفات جدید و هدایت خیرین به وقف ماندگار اموال خود، به‌خصوص وقف جمعی و مشارکتی گسترش دهند[10]. ب) در بند «11» اقدام‌های ملی، ذیل راهبرد کلانِ دوازده در فصل ششم نقشه مهندسی فرهنگی کشور، به ضرورت تدوین سند ملی وقف در راستای اهدافی مانند تنوع‌بخشی وقف توجه داده شده است.

اقدام‌های انجام‌شده توسط سازمان اوقاف برای «بازاریابی وقف و ترغیب واقفان به نیت‌های نوین» به‌شرح زیر ارائه می‌شود:

جدول 10. اقدام‌های سازمان اوقاف در جهت بازاریابی وقف و ترغیب واقفان به نیّت‌های نوین [14]

علی‌رغم پی‌جویی‌ها و مکاتبه‌های متعدد با سازمان اوقاف، موارد ارائه‌شده توسط این سازمان صرفاً عناوین اقدام‌های انجام‌گرفته بوده و هیچ آمار و اطلاعات دیگری مبنی بر کمیّت، چگونگی انجام، تاریخ اجرا و میزان بودجه‌ تخصیص‌یافته برای این فعالیت‌ها در اختیار قرار نگرفت. همچنین، هیچ شاخص سنجش کیفیتی نیز به‌منظور ارزیابی این اقدام‌ها توسط سازمان اوقاف ارائه نشده است. برای مثال باید بتوان بدین سؤال پاسخ داد که سهم کارآمدی هرکدام از این موارد در افزایش استقبال مردم به وقف چقدر بوده است؟ کدام موارد باید ادامه یابند و کدام‌یک باید اصلاح شوند؟ چه اصلاح‌هایی باید انجام گیرد؟ این داده‌ها، مواردی حیاتی برای ارزیابی‌ عملکرد سازمان اوقاف در موضوع ترویج فرهنگ وقف‌ هستند؛ اما اطلاعات دقیقی درباره آن‌ها از طرف سازمان اوقاف ارائه نشد.

براساس جدول 9، تمرکز منحصربه‌فردی بر «ویژند وقف» و چگونگی ارتقای جایگاه آن در ذهن مردم نشده است. توضیح بیشتر آن‌که متناسب با اقتضائات جامعه‌ کنونی، وقف می‌تواند به‌عنوان یک عمل خیر هوشمندانه و تأثیرگذار معرفی شود، نه یک عمل خیریه‌ای سنتی که در موارد مصرف معدودی تلقی می‌شود. در جدول 11 به فهرست اعلامی اقدام‌های سازمان اوقاف برای ترویج وقف در حوزه‌های جدید، مانند وقف پول، سهام، مسکن اشاره شده است:

جدول 11. اقدام‌های سازمان اوقاف در حوزه‌ وقف پول، سهام، مسکن و جهیزیه [14]

ارائه‌نشدن گزارش‌های کمّی و آماری از اقدام‌های دشواری مانند «همکاری با سازمان بورس»، «تدوین آیین‌نامه وقف سهام» یا «تسهیل وقف‌های مشارکتی» توسط سازمان اوقاف (به‌رغم پیگیری‌های مکرر از این سازمان) [5]،[14]،[16]،[15]،[19] که مدرکی مبنی‌بر انجام آن‌ها وجود ندارد و نیازمندیِ منطقی این موارد به زیرساخت‌های حقوقی و فنی پیچیده‌ و نبود این زیرساخت‌ها، ارزیابی اقدام‌ها را با مشکل روبه‌رو می‌سازد.

در حوزه‌ وقف «پول» تاکنون گزارشی از نحوه‌ مصرف یا چگونگی سرمایه‌گذاری وقف‌های نقدی انجام‌گرفته ارائه نشده است. درحالی‌که طی سال جاری، در دو برنامه‌ تلویزیونی «محفل» و «حسینیه معلی» مقدار قابل ‌توجهی از وجوه نقد به‌عنوان «وقف جبهه‌ مقاومت» توسط سازمان اوقاف از مردم گردآوری شده است. همچنین هیچ گزارش و جزئیاتی نیز از وجوه مزبور که از طریق «سامانه‌ بانکی بام» وقف شده‌اند، منتشر نشده است. بنابر گزارش سازمان اوقاف[5]، تمام مبالغ وقف‌ شده توسط مردم در بانک، به‌صورت سپرده نگهداری شده است؛ از یک‌سو با توجه به تأثیر تورم بر کاهش ارزش پول، این روش نگهداری بهره‌ور نیست. ازسوی دیگر، براساس شرایط فقهی عمل وقف، واقف باید از اصل عمل وقفِ خود مطلع بوده و به‌عبارتی خودآگاهی داشته باشد و «به نیت وقف‌کردن»، مال خود را تسلیم کند و این امر با توجه به ناشناختگی عمل وقف در نزد عموم مردم، در مورد حاضر، بسیار بعید است.

4. اقدام‌های غیرساختاری، زبانی و تبلیغی سازمان اوقاف در راستای ترویج فرهنگ وقف

مقصود از اقدام‌های «غیرساختاری» آن دسته از اقدام‌هایی‌ است که از طریق زبانی و تبلیغ مستقیم به ترویج فرهنگ وقف می‌پردازد؛ مانند فعالیت‌های رسانه‌ای در راستای ترویج فرهنگ وقف و تهیه و تولید محصولات فرهنگی-رسانه‌ای درباره‌ وقف. بدین‌منظور، اقدام‌های غیرساختاری سازمان اوقاف در موضوع ترویج فرهنگ وقف، براساس گزارش‌های خوداظهارانه، در دو محور بررسی خواهد شد: 1. حضور و فعالیت سازمان اوقاف در رویدادهای اجتماعی موردتوجه جامعه؛ 2. اقدام‌های سازمان اوقاف برای معرفی و نمایش ثمره‌های وقف در زندگی مردم. فهرستی از اقدام‌های سازمان اوقاف در محور اول که با توجه به داده‌های موجود تدوین شده است، بدین شرح است:

جدول 12. حضور و فعالیت سازمان اوقاف در رویدادهای موردتوجه جامعه [11]

همچنین بنابر اطلاعات دریافتی، اقدام‌هایی که سازمان اوقاف برای معرفی و نمایش ثمره‌های وقف در زندگی مردم انجام داده‌، به شرح زیر است:

جدول 13. اقدام‌های سازمان اوقاف در جهت معرفی ثمره‌های وقف در زندگی مردم [5]

به‌رغم انجام مکاتبه‌ با سازمان اوقاف و بررسی‌های انجام‌شده، ارزیابی کمّی و کیفی دقیقی از محتوای تولیدشده توسط سازمان اوقاف در راستای «ترویج فرهنگ وقف» مانند انتشار کتاب، پادپخش (پادکست) و پویانگاشتار (موشن‌گرافیک)، مستند، فیلم‌ و سریال یا محتوای شبکه‌های اجتماعی به‌دست نیامد و براساس داده‌ها مشخص نمی‌شود که چقدر این محتواها جذاب، قابل‌درک و فراگیر ارائه شده‌اند. همچنین داده‌ای مبنی‌بر انعقاد تفاهم‌نامه و قراردادی با دستورالعمل حقوقی مشخص، مبنی‌بر همکاری‌های دوجانبه میان سازمان اوقاف با وزارت آموزش‌ و‌ پرورش، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، حوزه‌های علمیه و دیگر نهادهای فرهنگی به‌منظور گنجاندن مفهوم وقف در متون درسی و برنامه‌های آموزشی در دست نیست.

براساس بررسی‌های انجام‌شده، طی دوسال گذشته با بهره‌گیری از ظرفیت‌ برنامه‌های تلویزیونی‌ پرمخاطب مانند برنامه‌های «محفل» و «حسینیه معلی»، میزان و کیفیت مفهوم وقف در برنامه‌های صدا و سیما، نسبت ‌به سال‌های قبل افزایش یافته است. ازاین‌رو فعالیت‌های سازمان اوقاف در راستای ترویج فرهنگ وقف در رسانه‌ ملی، در سال‌های اخیر مثبت ارزیابی می‌شود. اما برخلاف این ارزیابی، این سازمان در فضای مجازی عملکردی منفعلانه و ضعیف داشته و سازمان اوقاف در شبکه‌های مجازی پرمخاطب داخلی و خارجی حضور فعالی نداشته و طرح فراگیر و مؤثری در این بسترها برای معرفی وقف به قشر جوان جامعه طراحی و اجرا نکرده است.

حضور اجتماعی سازمان اوقاف در ایام خاص (مانند محرم، رمضان و اربعین) و ارائه خدمات معیشتی نیز بسیار ارزشمند است. در این رویدادها، اگرچه ممکن است مردم خدمات متنوع و قابل‌ تحسینی دریافت کنند، اما با ثمره‌های وقف آشنا نمی‌شوند و نمی‌توان آن را گامی در راستای «ترویج فرهنگ وقف» به‌شمار آورد. به نظر می‌آید سازمان اوقاف از چنین فرصت‌های مغتنمی استفاده آموزشی-ترویجی مناسب را نبرده و یا لااقل شاخصی مبنی‌بر تأثیر این‌گونه فعالیت‌ها بر «ترویج فرهنگ وقف» در دسترس نیست. بسیاری از مواردی که در جدول شماره 13 آمده را نمی‌توان لزوماً ذیل فرهنگ‌سازی برای وقف قلمداد کرد، بلکه در راستای سایر وظایف اوقاف مانند برگزاری مسابقه‌های قرآن کریم، اعزام قاریان به مسابقه‌های بین‌المللی و مواردی از این دست است.

با توجه به کلی‌گویی و فقدان داده‌های کمّی شفاف و عدم تعریف شاخص‌های ارزیابی‌ عملکرد در داده‌های موجود و گزارش‌های ارائه‌شده توسط سازمان اوقاف در راستای ترویج فرهنگ وقف [18]، نمی‌توان ارزیابی دقیقی از عملکرد سازمان در این حوزه ارائه داد. درنتیجه، سازمان اوقاف عمدتاً به‌جای پرداختن به اقدام‌های ساختاری ترجیح می‌دهد که به فعالیت‌ها و اقدام‌های مستقیم و غیرساختاری بپردازد.

با توجه به داده‌های به‌دست‌آمده از اقدام‌های سازمان اوقاف برای ترویج فرهنگ وقف[18] و با استناد به برنامه ارتقای فرهنگ وقف و سند چشم‌انداز دوم سازمان اوقاف در افق 1404[11] می‌توان گفت که وظایف ذیل، در راستای ترویج فرهنگ وقف برعهده‌ سازمان اوقاف به‌عنوان دستگاه اصلی بوده؛ اما تاکنون-بعد از گذشت پنج‌سال- هیچ اقدامی در راستای آن‌ها انجام نداده است:

جدول 14. وظایف محقق‌نشده سازمان اوقاف با توجه به برنامه ارتقای فرهنگ وقف در کشور [5]

 5. نتیجه‌گیری و ارائه پیشنهادها

1.   با توجه به دو نوع رویکرد بیان‌شده در مواجهه با ترویج فرهنگ وقف (رویکردهای ساختاری-عملی و غیرساختاری-زبانی)، می‌توان گفت که هم در سطح اسناد بالادستی سیاستی-تقنینی و هم در سطح اقدام‌های انجام‌شده توسط سازمان، رویکرد غیرساختاری غالب بوده و در آن‌ها چندان به رویکرد ساختاری توجه نشده است.

2.   ساختار گزارشی که سازمان اوقاف از اقدام‌های خود در موضوع ترویج فرهنگ وقف ارائه کرد، فاقد مؤلفه‌های یک گزارش عملکرد استاندارد است. برای مثال در ساختار گزارش ذکرشده، به دستاوردها، شاخص‌ها و برنامه‌های آینده‌ سازمان اشاره‌ای نشده است. این ساختار نامنظم و غیردقیق گزارش‌دهی، نشان‌دهنده‌ عدم اهتمام سازمان اوقاف به تعریف «شاخص‌‌های کلیدی ارزیابی‌عملکرد» به‌منظور پایش، نظارت و ارزیابی درون یا برون سازمانی برای بسیاری از اقدام‌های انجام‌شده، است. بنابراین فرایندهای مدیریت فرهنگی سازمان اوقاف نیازمند اصلاح‌هایی برای طراحی شاخص‌های ارزیابی ‌عملکرد (کمّی و کیفی)، ارائه ارزیابی‌های کمّی از فعالیت‌ها و اصلاح ساختار گزارش‌دهی است.

3.   با این حال، بخشی از عناوین اقدام‌های گزارش‌شده توسط سازمان اوقاف با وظایف تعریف‌شده برای سازمان در اسناد بالادستی و ابلاغیه‌های سیاستی کلان کشور در موضوع ترویج فرهنگ وقف همخوانی داشته و می‌توان عملکرد سازمان اوقاف را در بخشی از اقدام‌های غیرساختاری حوزه مزبور، مانند برگزاری همایش‌ سالیانه‌ وقف، ثبت روز وقف در تقویم رسمی و گرامیداشت هفته‌ وقف، برگزاری نمایشگاه دستاورد‌های وقف، برگزاری همایش ملی یاوران وقف و تجلیل سالیانه از واقفین و تدوین نشریه‌های وقف (مانند نشریه‌ میراث جاودان)، حضور در برنامه‌های پرمخاطب محفل و حسینیه‌ معلی در رسانه‌ ملی، مثبت ارزیابی کرد. اما‌ هنوز اقدام‌های غیرساختاری دیگری که در اسناد بالادستی به آن تکلیف شده است، مانند معرفی وقف به دانش‌آموزان و رسانه‌های فراگیری مانند سینما، حضور فعال در شبکه‌های اجتماعی برای آشنایی نسل جوان با برنامه ارتقای فرهنگ وقف، باقی مانده که سازمان اوقاف در راستای تحقق آن‌ها اقدامی درخور انجام نداده است و از این‌رو عملکرد آن سازمان نامطلوب ارزیابی می‌شود. ازسوی‌ دیگر نیز با توجه به غلبه‌ رویکرد غیرساختاری به ترویج فرهنگ وقف، به محورهای مهمی در اقدام‌های ساختاری مانند اصلاح تصویر سازمان اوقاف در اذهان، بهبود اعتماد عمومی، افزایش سرمایه ‌اجتماعی و بازاریابی وقف، به‌روشنی کم‌توجهی شده است.

4.   عدم استفاده کافی سازمان اوقاف از ظرفیت‌های رسانه‌‌ای و رویکرد‌های نوین بازاریابی نشان‌ می‌دهد‌ که سازمان اوقاف هنوز به درک صحیحی از الگوی مصرف رسانه‌ای مخاطبان امروزی، به‌ویژه نسل جوان -که اصلی‌ترین هدف برای ترویج فرهنگ وقف هستند- نرسیده است.

بنابر آسیب‌شناسی صورت‌گرفته، موارد زیر پیشنهاد می‌شود:

الف) استقرار کامل «سامانه شفافیت اطلاعات موقوفات»

با توجه به تأثیر مستقیم «بهبود اعتماد عمومی و افزایش سرمایه‌ اجتماعی سازمان اوقاف» در افزایش تمایل مردم و جامعه‌ نیکوکاران به سنت حسنه‌ وقف و در راستای تأکید بند «4» سیاست‌های اجرایی سازمان اوقاف بر شفاف‌سازی عملکرد و اطلاع‌رسانی سازمان اوقاف، استقرار سامانه‌ای که در آن اطلاعات موقوفات به‌صورت شفاف و عمومی ارائه شود، ضرورت دارد. در این ‌‌راستا پیشنهاد می‌شود که سازمان اوقاف سامانه‌ای یکپارچه و ملی به‌منظور انتشار شفاف اطلاعات همه‌ موقوفات کشور (اعم از متصرفی و غیر متصرفی) با دسترسی عمومی ایجاد کند. اطلاعاتی که در این سامانه ارائه می‌شوند عبارت‌اند از: نام واقف، تاریخ وقف، متن وقف‌نامه، مشخصات عین موقوفه (پلاک ثبتی، مساحت، موقعیت)، مصارف تعیین‌شده و جهات وقف، نام متولی و ناظر، آگهی مناقصه‌ها و مزایده‌های مربوط به اجاره یا مرمت، صورت‌های مالی سالیانه‌ درآمد و هزینه هر موقوفه.

علاوه‌بر ابتناء این اقدام بر سیاست‌های سازمان اوقاف، این سامانه از مصادیق اجرای قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات (مصوب 1387/11/06 مجلس شورای اسلامی)، به‌خصوص موادی مانند ماده (‌2) بند «دوم» است و حق مردم را برای دانستن چگونگی اداره‌ موقوفات ادا می‌کند.

شایان ذکر است که وب‌گاه رسمی سازمان اوقاف همواره بخشی با عنوان «سامانه شفافیت» داشته که تا پیش از اردیبهشت‌‌ماه سال 1404، هیچ‌گونه داده‌ای در آن نیست. این سازمان از اردیبهشت‌‌ماه سال جاری شروع به بارگذاری داده‌هایی در زمینه‌هایی چون ساختار و حکمرانی سازمان، منابع انسانی، برنامه‌ریزی و عملکرد سازمانی، قوانین، مجوزها و غیره کرده است؛ اما از یک‌سو هنوز حجم داده‌های بارگذاری ‌شده نسبت به داده‌های موجود بسیار پایین بوده و ازسوی دیگر نیز بسیاری از این داده‌ها قدیمی و ناقص هستند. بنابراین می‌توان گفت که تا حد مقبول استقرار، فاصله‌ای جدی دارد.

ب) الزام به قیدشدن حداقل مال‌الاجاره رقبات موقوفات با در نظر گرفتن شاخص‌های تورم و ارزش زمین/محله در آگهی‌های مزایده، در بند «و» ماده ‌(11) آیین‌نامه اجرایی قانون تشکیلات و اختیارات سازمان اوقاف

اجاره، مزایده و مناقصه‌ رقبات موقوفات همواره با چالش‌هایی مانند ابهام در قیمت‌گذاری و دریافت اجاره‌ پایین از برخی موقوفات گزینش‌شده همراه است. ازآنجاکه بروز شبه‌ها و ابهام‌های احتمالی ناشی از این چالش‌ها، تصویر سازمان اوقاف و اعتماد عمومی را در اذهان عمومی خدشه‌دار می‌کند، به‌طبع بر مقوله ترویج فرهنگ وقف نیز اثر منفی خواهد داشت. بنابراین برای جلوگیری از بروز چالش‌های بیان ‌شده و ابهام‌های احتمالی، پیشنهاد می‌شود که بند «و» ماده (11) آیین‌نامه اجرایی قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه به شرح زیر اصلاح شود:

ج) تعیین سازوکار نظارت قضایی ویژه بر پرونده‌های قضایی موقوفات

رسیدگی به پرونده‌های قضایی مربوط به موقوفات به‌دلیل چندوجهی‌بودن مسائل این حوزه اغلب پیچیده و زمان‌بر بوده و با چالش‌های متعدد فقهی، حقوقی و اقتصادی همراه است. فرسایشی ‌شدن و طولانی ‌بودن فرایند رسیدگی به دعاوی مسائل ناظر به وقف، غالباً به سرخوردگی و آزردگی واقفان منجر می‌شود و باعث کاهش تمایل آن‌ها برای انجام وقف‌های جدید می‌شود. ازآنجاکه تجربه‌ واقفان در تعامل با سازمان اوقاف و در مواجهه‌ با مسائل قضایی-حقوقی ناظر به موقوفات در ترویج شفاهی و لسانی وقف مؤثر است، برای جلوگیری از طولانی‌شدن دعاوی مربوط به موقوفات، پیشنهاد می‌شود:

·         در استان‌ها و مناطقی که دعاوی حقوقی-قضایی مربوط به موقوفات به نسبت سایر استان‌ها/مناطق بالاست (تشخیص این امر بر‌عهده‌ قوه‌ قضائیه است)؛ شعب تخصصی و ویژه برای رسیدگی به امور موقوفات ایجاد و یا پرونده‌های مربوط به وقف توسط قاضی‌های آموزش‌دیده رسیدگی شود.

·         برای حفاظت از موقوفات و شفاف‌سازی اداره‌ آن‌ها، در راستای مواد (9، 10 و 24) آیین‌نامه اجرایی قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه مبنی‌بر وظایف متولیان در حفظ اداره‌ موقوفه، سازوکار روشنی برای شکایت واقفان در صورت تخریب، تغییر کاربری غیرمجاز یا اجرانشدن وقف‌نامه پیش‌بینی شود.

د) ایجاد سازوکار شفاف گزارش‌دهی از طریق طراحی «سامانه گزارش‌دهی تخلف‌های موقوفات»

در راستای بند «6» سیاست‌های اجرایی سازمان اوقاف با موضوع «تقویت و ایجاد ظرفیت و سازوکار لازم برای دفاع، ایفا و استیفا حقوق موقوفات و ارکان وقف با بهره‌گیری از تمامی فرصت‌ها و امکانات بالقوه و بالفعل نظام» پیشنهاد می‌شود که سازمان اوقاف برای بهره‌گیری از ظرفیت نظارت اجتماعی، «سامانه گزارش‌دهی تخلف‌های موقوفات» را طراحی کرده و در دسترس عموم قرار دهد. می‌توان با درنظرگرفتن پاداش برای گزارش‌های مؤثر، بازدهی این سامانه را افزایش داد.

ه) طراحی شاخص‌های ارزیابی ‌عملکرد، به‌منظور ارزیابی میزان تحقق اهداف حوزه ترویج فرهنگ وقف

از یک‌سو سازمان اوقاف، خود فاقد «شاخص‌های دقیق ارزیابی ‌عملکرد» برای ارزیابی اقدام‌ها و میزان تحقق اهداف در حوزه ترویج فرهنگ وقف است. ازسوی ‌دیگر در برنامه ارتقای فرهنگ وقف -که تنها سند اجرایی‌-عملیاتی در ترویج فرهنگ وقف بوده و در آن وظایفی به دستگاه‌های اجرایی مختلف در این موضوع محول شده- شاخص‌های ارزیابی ‌عملکرد ارائه نشده است. در راستای رفع این خلأ‌، اصلاح برخی فرایندهای مدیریت ‌فرهنگی سازمان اوقاف و فراهم ‌آوردن امکانی برای وضعیت‌سنجی دقیق اقدام‌های سازمان در ترویج فرهنگ وقف، پیشنهاد می‌شود:

·        سازمان اوقاف، ضمن طراحی شاخص‌های دقیق و بهره‌گیری از سازوکارهای اندازه‌گیری عملکرد در حوزه‌ مدیریت ‌فرهنگی، برنامه‌های توانمندساز، مانند آموزش مدیران را نیز در این ‌راستا اعمال کند.

·        برای سنجش نسبت میان هزینه‌ اقدام‌های انجام‌ شده در حوزه‌ ترویج فرهنگ وقف و میزان اثربخشی آن‌ها، سازمان اوقاف در ساختار مدیریت فرهنگی خود، سیاست‌های بهبود مستمر، مانند «تخصیص بودجه براساس عملکرد» را به‌کار گیرد.

ز) طراحی، راه‌اندازی و استقرار سکوی اختصاصی مشاوره وقف تا سال پایانی قانون برنامه هفتم پیشرفت

به‌منظور رعایت نگاشت نهادی، زمان‌بندی دقیق، پیشگیری از ابهام‌های ناشی از کلی‌گویی و افزایش کارآمدی، پیشنهاد می‌شود که بند ذیل به راهبرد ششم برنامه ارتقای فرهنگ وقف، مبنی‌بر «استفاده‌ مناسب از قابلیت‌های رسانه‌ی ملی و سایر رسانه‌های دیداری، شنیداری، مکتوب و فضای مجازی برای ارتقای فرهنگ وقف» اضافه شود: