خلاصه مدیریتی

بیان / شرح مسئله  

تحلیل روند رشد بخش صنعت از جنبه‌های مختلف، عاملی کلیدی در تحلیل‌های خُرد و کلان اقتصادی و یکی از ارکان تصمیم‌گیری در حوزه اقتصاد است. شاخص تولید بخش صنعت به‌دلیل تأثیر نوسانات سطح فعالیت صنعت بر بخش‌های دیگر اقتصاد، به‌عنوان یک شاخص مهم اقتصادی کوتاه‌مدت مورد استفاده قرار می‌گیرد. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی به‌صورت ماهیانه شاخص تولید، فروش و قیمت شرکت‌های صنعتی بورسی را محاسبه می‌کند. اهمیت این شاخص به‌روز، برای اقتصاد ایران که تحولات زیادی دارد؛ بیشتر خواهد بود. زیرا بازخورد شوک‌های وارده به اقتصاد ایران و واکنش‌های سیاستگذاران باید در تواتر کمتر از فصل مورد رصد قرار گیرد؛ این در‌حالی است که آمار رسمی بخش حقیقی به‌صورت فصلی و با تأخیر ارائه می‌شود.

نقطه‌نظرات / یافته‌های کلیدی

طی دی‌ماه سال 1404، شاخص تولید بخش صنعت مبتنی بر شرکت‌های صنعتی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با افزایش 6/5 درصدی و نسبت به ماه قبل با کاهش 5/4 درصدی مواجه شده است. در این ماه نسبت به ماه مشابه سال قبل، رشته فعالیت‌های «دارو»، «فلزات پایه» و «شیمیایی (بجز دارو)» بیشترین سهم را در افزایش شاخص تولید و رشته‌فعالیت‌های «لاستیک و پلاستیک»، «خودرو و قطعات» و «تجهیزات برقی» بیشترین سهم را در کاهش شاخص تولید داشته‌اند.

همچنین، شاخص تولید شرکت‌های معدنی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با کاهش 10/1 درصدی و نسبت به ماه قبل با کاهش 1/5 درصدی مواجه شده است.

گفتنی است؛ طی دی‌ماه سال 1404، شاخص فروش بخش صنعت مبتنی بر شرکت‌های صنعتی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با افزایش 9/8 درصدی و نسبت به ماه قبل با کاهش 4/2 درصدی مواجه شده است. در این ماه نسبت به ماه مشابه سال قبل، رشته فعالیت‌های «ماشین‌آلات و تجهیزات»، «غذایی و آشامیدنی» و «فلزات پایه» بیشترین سهم در افزایش شاخص فروش و رشته‌فعالیت‌های «لاستیک و پلاستیک»، «خودرو و قطعات» و «دارو» بیشترین سهم را در کاهش شاخص فروش داشته‌اند.

بر این اساس، شاخص فروش شرکت‌های معدنی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با افزایش 13/1 درصدی و نسبت به ماه قبل با افزایش 3/7 درصدی مواجه شده است.

در دی‌ماه سال 1404 نرخ رشد ماهیانه قیمت شرکت‌های صنعتی بورسی افزایش 12/4 درصدی داشته و رشد نقطه‌به‌نقطه با افزایش 5/1 واحد درصدی نسبت به ماه قبل، به 59/9 درصد رسیده است. گفتنی است، میانگین سالیانه شاخص قیمت فعالیت‌های صنعتی بورسی در دی‌ماه سال 1404 نسبت به ماه قبل 1/6 واحد درصد افزایش یافته و میزان 49/1 درصد افزایش را نشان می‌دهد. 

1. مقدمه

شاخص تولید، فروش و قیمت بخش صنعت و معدن مبتنی بر شرکت‌های بورسی با استفاده از داده‌های ماهیانه شرکت‌های معدنی و صنعتی بورسی پذیرفته شده در بورس محاسبه می‌شود. در تهیه این شاخص‌ها از اطلاعات ماهیانه 380 شرکت بورسی استفاده می‌شود و علاوه‌بر اندازه‌گیری تغییرات میزان تولید، فروش و قیمت در بخش صنعت و معدن، در محاسبات ملی نیز نقش مهمی ایفا و برآوردی از تغییرات ماهیانه ارزش‌افزوده ایجاد شده را در صنایع مختلف و به‌دنبال آن در کل اقتصاد منعکس می‌کنند.

بر این اساس، شاخص تولید صنعت بانک مرکزی و مرکز آمار ایران با تواتر فصلی و همچنین شاخص قیمت فصلی مرکز آمار و شاخص قیمت ماهیانه بانک مرکزی منتشر می‌شود، اما الزامی به انتشار شاخص فروش صنعت ندارند. از طرفی، این آمار چندین ضعف اساسی دارد که مهم‌ترین آن وقفه سه‌ماهه در انتشار داده‌ها و بعضاً متوقف شدن انتشار آنها و نداشتن تواتر ماهیانه است.

شاخص‌های ماهیانه تولید، فروش و قیمت استخراج شده از اطلاعات عملکرد شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تا حد زیادی می‌توانند با دقت مناسب و به‌صورت به‌هنگام تحولات بخش صنعت و معدن کشور را توضیح دهند و با توجه به بررسی‌های انجام شده و تطبیق دادن این شاخص با شاخص تولید صنعتی بانک مرکزی و مرکز آمار ایران که به‌صورت فصلی منتشر می‌شود، مشخص شده، این شاخص به‌خوبی می‌تواند در وقفه انتشار این شاخص‌های رسمی، شاخص جایگزین مناسبی برای آن باشد. ]1[ در این مطالعه تغییرات شاخص‌های تولید، فروش و قیمت شرکت‌های صنعتی و معدنی پذیرفته شده در بورس و همچنین مهم‌ترین رشته‌فعالیت‌های آن در دی‌ماه سال 1404 مورد بررسی قرار گرفته است.

2. شاخص‌های تولید و فروش بخش صنعت

در دی‌ماه سال 1404، شاخص تولید و فروش نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش 6/5 و 9/8 درصدی را تجربه کرده‌اند، همچنین نسبت به ماه قبل شاخص تولید و فروش کاهش 5/4 و 4/2 درصدی داشته‌اند.

مأخذ: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.

طی سه‌ماهه منتهی به دی‌ماه سال 1404، رشد میانگین متحرک سه‌ماهه شاخص تولید افزایش 4/8 درصدی و شاخص فروش آن افزایش 6/1 درصدی را نشان می‌دهند.

شکل 3. نمودار رشد میانگین متحرک سه‌ماهه شاخص‌های تولید و فروش

فعالیت‌های صنعتی نسبت به دوره مشابه سال قبل (درصد)

مأخذ: همان.

جدول 1. رشد شاخص تولید و فروش فعالیت‌های صنعتی و معدنی بورسی در دی‌ماه سال 1404

مأخذ: همان.

3. شاخص‌های تولید و فروش به تفکیک رشته‌فعالیت‌های صنعتی بورسی

طی دی‌ماه سال 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل، از بین ۱۵ رشته‌فعالیت صنعتی بورسی، رشته فعالیت‌های «فلزات پایه»، «دارو» و «چوب و کاغذ» افزایش در شاخص تولید و رشته‌فعالیت‌های «لاستیک و پلاستیک»، «خودرو و قطعات» و «تجهیزات برقی» بیشترین کاهش در شاخص تولید را تجربه کرده‌اند.

همچنین در این ماه نسبت به ماه مشابه سال قبل، از بین ۱۵ رشته‌فعالیت صنعتی بورسی، رشته فعالیت‌های «ماشین‌آلات و تجهیزات»، «غذایی و آشامیدنی» و «فلزات پایه» افزایش در شاخص فروش و رشته‌فعالیت‌های «لاستیک و پلاستیک»، «چوب و کاغذ» و «دارو» کاهش را در شاخص فروش تجربه کرده‌اند.

شکل 4. نمودار رشد شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت‌های صنعتی در دی‌ماه سال 1404

نسبت به ماه مشابه سال قبل (درصد)

مأخذ: همان.

طی دی‌ماه سال 1404 نسبت به ماه قبل، رشته‌فعالیت‌های «ماشین‌آلات و تجهیزات»، «چوب و کاغذ» و «دارو» بیشترین افزایش در شاخص تولید و رشته فعالیت‌های «لاستیک و پلاستیک»، «سایر کانی غیر فلزی» و «خودرو و قطعات» بیشترین کاهش در شاخص تولید را ثبت کرده‌اند. همچنین، رشته‌فعالیت‌های «ماشین‌آلات و تجهیزات»، «فلزات پایه» و «غذایی و آشامیدنی» بیشترین افزایش در شاخص فروش و رشته فعالیت‌های «دارو»، «لاستیک و پلاستیک» و «سایر کانی غیر فلزی» بیشترین کاهش را در شاخص فروش داشته‌اند.

شکل 5. نمودار رشد شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت‌های صنعتی در دی‌ماه سال 1404 نسبت به ماه قبل (درصد)

مأخذ: همان.

طی دی‌ماه سال 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشته فعالیت‌های «دارو»، «فلزات پایه» و «شیمیایی (بجز دارو)» بیشترین سهم را در افزایش شاخص تولید و رشته‌فعالیت‌های «لاستیک و پلاستیک»، «خودرو و قطعات» و «تجهیزات برقی» بیشترین سهم را در کاهش شاخص تولید داشته‌اند. همچنین رشته فعالیت‌های «ماشین‌آلات و تجهیزات»، «غذایی و آشامیدنی» و «فلزات پایه» بیشترین سهم در افزایش شاخص فروش و رشته‌فعالیت‌های «لاستیک و پلاستیک»، «خودرو و قطعات» و «دارو» بیشترین سهم را در کاهش شاخص فروش داشته‌اند.

طی دی‌ماه سال 1404 نسبت به ماه قبل، رشته فعالیت‌های «ماشین‌آلات و تجهیزات»، «چوب و کاغذ» و «دارو» بیشترین سهم را در افزایش شاخص تولید و رشته‌فعالیت‌های «لاستیک و پلاستیک»، «سایر کانی غیر فلزی» و «خودرو و قطعات» بیشترین سهم را در کاهش شاخص تولید داشته‌اند. همچنین رشته فعالیت‌های «ماشین‌آلات و تجهیزات»، «غذایی و آشامیدنی» و «فلزات پایه» بیشترین سهم را در افزایش شاخص فروش و رشته فعالیت‌های‌ «دارو»، «سایر کانی غیر فلزی» و «لاستیک و پلاستیک» بیشترین سهم را در کاهش شاخص فروش داشته‌اند.

شکل 6. نمودار سهم رشته‌فعالیت‌ها از رشد شاخص‌های تولید و فروش بخش صنعت

در دی‌ماه سال 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل (درصد)

مأخذ: همان.

شکل 7. نمودار سهم رشته‌فعالیت‌ها از رشد شاخص‌های تولید و فروش بخش صنعت

در دی‌ماه سال 1404 نسبت به ماه قبل (درصد)

مأخذ: همان.

در ادامه به بررسی رشته‌فعالیت‌های «خودرو و قطعات»، «شیمیایی (به‌جز دارو)» و «فلزات پایه» به‌دلیل ضریب اهمیت بالای این رشته‌فعالیت‌ها در محاسبه شاخص و همچنین رشته‌فعالیت‌های «غذایی و آشامیدنی» و «دارو» پرداخته شده است.

3-1. شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت خودرو و قطعات

در دی‌ماه سال 1404 شاخص تولید رشته‌فعالیت خودرو و قطعات بر‌مبنای شرکت‌های بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 19/6 درصدی و نسبت به ماه قبل کاهش 12/4 درصدی داشته و همچنین شاخص فروش آن نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 12/6 درصدی و نسبت به ماه قبل کاهش 7/4 درصدی داشته است. همان‌طور که در نمودار 10 و 11 نشان داده شده‌، نسبت به ماه قبل و ماه مشابه سال قبل شاخص تولید و فروش تمام زیربخش‌ها کاهش یافته است.

مأخذ: همان.

مأخذ: همان.

3-2. شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت شیمیایی به‌جز دارو

در دی‌ماه سال 1404 شاخص تولید رشته‌فعالیت شیمیایی به‌جز دارو، بر‌مبنای شرکت‌های بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش 9/9 درصدی و نسبت به ماه قبل کاهش 9/1 درصدی داشته است. همچنین شاخص فروش آن نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش 13/7 درصدی و نسبت به ماه قبل کاهش 8/5 درصدی داشته است. مطابق نمودار ۱۴، نسبت به ماه قبل شاخص تولید و فروش تمام زیربخش‌ها کاهش یافته‌است. ازطرفی، نسبت به ماه مشابه سال قبل شاخص تولید و فروش تمام زیربخش‌ها بجز شاخص فروش «مواد شیمیایی اساسی» افزایش داشته‌است.

مأخذ: همان.

مأخذ: همان.

۳-3. شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت فلزات پایه

در دی‌ماه سال 1404، شاخص تولید رشته‌فعالیت فلزات پایه بر‌مبنای شرکت‌های بورسی، نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش 16/9 درصدی و نسبت به ماه قبل کاهش 3/8 درصدی داشته است. همچنین شاخص فروش آن نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش 16/6 درصدی و نسبت به ماه قبل افزایش 2/6 درصدی داشته است. مطابق نمودار ۱۸، نسبت به ماه قبل افزایش شاخص فروش زیربخش‌ «فلزات گرانبها» منجر به افزایش شاخص فروش شده‌است، همچنین نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش شاخص تولید و فروش زیربخش «آهن و فولاد پایه» و شاخص فروش «فلزات گرانبها» منجر به افزایش شاخص تولید و فروش شده است.

مأخذ: همان.

مأخذ: همان.

3-4. شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت غذایی و آشامیدنی

در دی‌ماه سال 1404، شاخص تولید رشته‌فعالیت غذایی و آشامیدنی بر‌مبنای شرکت‌های بورسی، نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 5/1 درصدی و نسبت به ماه قبل کاهش 2/3 درصدی داشته است. همچنین شاخص فروش آن نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش 17/4 درصدی و نسبت به ماه قبل افزایش 2/3 درصدی داشته است.

مطابق نمودار 22 نسبت به ماه قبل افزایش شاخص تولید و فروش زیربخش‌ «روغنی‌ها» منجر به افزایش شاخص تولید و فروش شده‌است. از طرفی، نسبت به ماه مشابه سال قبل شاخص تولید تمام زیربخش‌ها و شاخص فروش زیربخش‌های «روغنی‌ها» و «لبنیات» کاهش یافته‌است.

مأخذ: همان.

مأخذ: همان.

3-5. شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت دارو

در دی‌ماه سال 1404 شاخص تولید رشته‌فعالیت دارو بر‌مبنای شرکت‌های بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش 13 درصدی و نسبت به ماه قبل افزایش 2/2 درصدی داشته است. همچنین شاخص فروش آن نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 14/1 درصدی و نسبت به ماه قبل کاهش 28/1 درصدی داشته است. طبق نمودار ۲۶ نسبت به ماه قبل شاخص فروش تمام زیربخش‌ها کاهش یافته‌است، از طرفی نسبت به ماه مشابه سال قبل شاخص تولید تمام زیربخش‌ها افزایش یافته و در مقابل کاهش شاخص تولید زیربخش «قرص و کپسول» منجر به کاهش شاخص فروش شده‌است.

مأخذ: همان.

مأخذ: همان. 

4. شاخص قیمت فعالیت‌های صنعتی بورسی

در دی‌ماه سال 1404 نرخ رشد ماهیانه قیمت فعالیت‌های صنعتی بورسی افزایش 12/4 درصدی داشته، همچنین رشد نقطه‌به‌نقطه با افزایش 5/1 واحد درصدی نسبت به ماه قبل، به 59/9 درصد رسیده است. گفتنی است، میانگین سالیانه شاخص قیمت نیز در دی‌ماه سال 1404 نسبت به ماه قبل 1/6 واحد درصد افزایش داشته و میزان 49/1 درصد افزایش را نشان می‌دهد.

شکل 28. نمودار درصد تغییر شاخص قیمت صنعت (100=1400)

مأخذ: همان.

بررسی شاخص قیمت رشته‌فعالیت‌های بورسی نشان می‌دهد در دی‌ماه سال 1404، رشته‌فعالیت‌های «شیمیایی به‌جز دارو» و «دارو» بالاترین نرخ رشد ماهیانه و رشته‌فعالیت‌های «غذایی و آشامیدنی» و «چوب و کاغذ»‌ بالاترین نرخ رشد نقطه‌به‌نقطه را تجربه کرده‌اند.

شکل 29. نمودار شاخص قیمت رشته‌فعالیت‌های بورسی- دی‌ماه سال 1404

مأخذ: همان.

5. شاخص‌های تولید و فروش شرکت‌های معدنی بورسی

در دی‌ماه سال 1404، شاخص تولید شرکت‌های معدنی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با کاهش 10/1 درصدی و نسبت به ماه قبل با کاهش 1/5 درصدی مواجه شده و همچنین، شاخص فروش شرکت‌های معدنی بورسی هم نسبت به ماه مشابه سال قبل با افزایش 13/1 درصدی و نسبت به ماه قبل با افزایش 3/7 درصدی مواجه شده است. مطابق نمودار 32، نسبت به ماه قبل افزایش شاخص فروش زیربخش «کنسانتره» منجر به افزایش شاخص فروش شده‌است. هم‌چنین مطابق نمودار 33، نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش شاخص تولید تمام زیربخش‌ها منجر به کاهش شاخص تولید و افزایش شاخص فروش زیربخش‌ «گندله» و «کنسانتره» منجر به افزایش شاخص فروش شده‌است.

مأخذ: همان.

مأخذ: همان.

6. جمع‌بندی

شاخص تولید، فروش و قیمت بخش صنعت و معدن مبتنی بر شرکت‌های بورسی از اطلاعات ماهیانه 380 شرکت بورسی استخراج می‌شود و با توجه به اینکه این شاخص با شاخص تولید صنعتی بانک مرکزی و مرکز آمار هم حرکتی مناسب دارد، با دقت زیادی می‌تواند تحولات بخش صنعت و معدن کشور را به‌صورت ماهیانه رصد کند. در این گزارش تغییرات شاخص‌های تولید، فروش و قیمت شرکت‌های صنعتی و معدنی پذیرفته شده در بورس و همچنین مهم‌ترین رشته‌فعالیت‌های آن در دی‌ماه سال 1404 مورد بررسی قرار گرفته است.

طی دی‌ماه سال 1404، شاخص تولید بخش صنعت مبتنی بر شرکت‌های صنعتی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با افزایش 6/5 درصدی و نسبت به ماه قبل با کاهش 5/4 درصدی مواجه شده و همچنین شاخص فروش بخش صنعت مبتنی بر شرکت‌های صنعتی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با افزایش 9/8 درصدی و نسبت به ماه قبل با کاهش 4/2 درصدی مواجه شده است. گفتنی است؛ شاخص قیمت شرکت‌های صنعتی بورسی نیز نسبت به ماه مشابه سال قبل 59/9 درصد افزایش و نسبت به ماه قبل 12/4 درصد افزایش یافته است.

در دی‌ماه ۱۴۰۴، با توجه به اجرای سیاست حذف ارز ترجیحی از هفته میانی این ماه، صنعت غذایی و آشامیدنی و به‌ویژه زیربخش‌های «لبنیات» و «روغنی‌ها»، در هر دو شاخص تولید و فروش نسبت به ماه قبل رشد مثبت را نشان می‌دهند، در حالی که رشد نقطه‌به‌نقطه این شاخص‌ها همچنان منفی است. از آنجا که محصولات لبنی و روغنی عمدتاً متکی بر تقاضای بازار داخلی بوده و سهم محدودی در صادرات دارند، تحولات این زیربخش‌ها بیش از سایر گروه‌ها تحت تأثیر تغییرات قدرت خرید خانوارها قرار می‌گیرد. در این چارچوب، کاهش تقاضای مؤثر داخلی در پی افزایش سطح قیمت‌ها و تضعیف درآمد واقعی مصرف‌کنندگان، یکی از عوامل اصلی منفی شدن رشد نقطه‌به‌نقطه تولید و فروش در این زیربخش‌ها محسوب می‌شود. در عین حال، رشد مثبت ماهانه می‌تواند نشان‌دهنده شکل‌گیری سطحی جدید از تقاضای حداقلی و تعدیل تدریجی تولید و فروش بنگاه‌ها با شرایط جدید بازار و حرکت به سمت تعادلی پایین‌تر از سطح سال گذشته باشد.

بررسی گزارش‌های دی‌ماه 1404 نشان می‌دهد صنایع فلزات پایه و شیمیایی به‌جز دارو ، با وجود انتقال به تالار دوم در پی افزایش نرخ ارز، با رشد شاخص تولید مواجه بوده‌اند. عملکرد نسبتاً مطلوب این صنایع را می‌توان در چارچوب اتکای بالاتر به بازارهای صادراتی و تقویت انگیزه‌های صادراتی ناشی از افزایش نرخ ارز تبیین کرد. در این صنایع، افزایش نرخ ارز، علی‌رغم رشد هزینه‌های تولید، از طریق بهبود مزیت نسبی قیمتی در بازارهای خارجی و افزایش درآمد ریالی حاصل از صادرات، به عاملی محرک برای حفظ یا افزایش سطح تولید تبدیل شده است. از این رو، وابستگی کمتر به تقاضای داخلی و امکان انتقال شوک‌های قیمتی به بازارهای خارجی، موجب شده است که شاخص تولید این گروه‌ها در دی‌ماه روندی افزایشی را تجربه کند. 

7. پیوست

جدول 1 پیوست. آمار مربوط به رشد تولید کل رشته‌فعالیت‌ها (نسبت به ماه مشابه سال قبل 100=1400)

جدول 2 پیوست. آمار مربوط به رشد فروش کل رشته‌فعالیت‌ها (نسبت به ماه مشابه سال قبل (100=1400)

جدول ۳ پیوست. رشد شاخص تولید و فروش فعالیت‌های صنعتی و معدنی بورسی در دی‌ماه سال 1404