شرح‌/ بیان مسئله

مقام معظم رهبری (مدظله) پس از صدور بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی و تأکید بر «به ‌اوج ‌رسانیدن» مشارکت مردمی در حل مسائل کشور، «الگوی حلقه‌های میانی» را به‌عنوان سازوکار تحقق اهداف بیانیه مزبور مطرح کردند. سازوکار «حلقه‌ میانی» الگویی جهت ایجاد جریان‌های عمومی منسجم برای مواجهه با ‌مسائل کلان کشور است و نیروهای متفرق مردمی را به‌شکلی بهینه و هم‌افزا به میدان نقش‌آفرینی می‌رساند. یکی از زمینه‌های نیازمند به فعالیت حلقه‌های میانی در عرصه‌های دینی کشور، فعالیت‌های حوزه قرآن است؛ زیرا بسیاری از فعالیت‌های قرآنی، از جنس ترویجی و غالب فعالین این حوزه، نیروهای مردمی بوده و دستیابی به بسیاری از اهداف آن، نیازمند حرکت‌های عمومی و فراگیر، کلان، مردمی و البته منسجم است.

لازم به ذکر است؛ تاکنون دستگاه‌های مختلفی در حوزه قرآن، هر‌چند با عناوینی غیر از حلقه‌های میانی، فعالیت‌های متعددی به‌منظور تقویت حلقه‌های میانی حوزه قرآن انجام داده‌اند. بند «د» ماده (75) قانون برنامه هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (مصوب 1403/04/18 مجلس شورای اسلامی) نیز برای اولین‌بار در لایه قانونگذاری، صراحتاً بر مسئله حمایت از حلقه‌های میانی تأکید کرد و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را مکلف کرد تا ظرف مدت یک ‌سال پس از لازم‌الاجرا شدن این قانون، آیین‌نامه اجرایی حمایت و پشتیبانی از جریان حلقه‌های میانی مروج گفتمان انقلاب اسلامی را در حوزه‌‌های مختلفی، ازجمله در حوزه «نهضت‌های قرآنی» به ‌تصویب هیئت‌وزیران برساند.

با توجه به تأکید قانون برنامه هفتم پیشرفت بر موضوع حلقه‌های میانی، مسئله اصلی گزارش حاضر ارزیابی عملکرد دستگاه‌های قرآنی در زمینه حمایت از حلقه‌های میانی است تا از این طریق مهم‌ترین چالش‌های حمایت از این سنخ فعالیت‌ها استخراج شده و براساس وضعیت‌سنجی صورت گرفته، پیشنهادهایی برای بهینه‌ نمودن فرایند اجرایی‌سازی بند «د» ماده (75) قانون مزبور ارائه کند.

نقطه نظرات/ یافته‌های کلیدی

اهم چالش‌های حمایت (شکل‌‌گیری، گفتمان‌سازی و توسعه جریانی) از حلقه‌های میانی در حوزه قرآن عبارتند از:

1. عدم تبیین مفهومی «حلقه میانی» توسط سیاستگذاران و ابهام مفهومی آن در اسناد تقنینی

تا پیش از تصویب آیین‌نامه اجرایی بند «د» ماده (75) قانون برنامه هفتم پیشرفت (1404/06/27 هیئت‌وزیران)، هیچ تعریف واحدی از مفهوم «حلقه میانی» در میان صاحب‌نظران، دستگاه‌ها و فعالان دولتی و غیردولتی عرصه قرآنی کشور وجود نداشت و درحالی‌که تبیین جامع و مانعی از این ترکیب مفهومی توسط سیاستگذاران ارائه نشده بود، این مفهوم به لایه‌های اجرایی وارد شده است.

2. آسیب «غلبه رویکرد تصدی‌گری بر رویکرد حمایت‌گری و پشتیبانی» در نسبت به حلقه‌های میانی

بسیاری از کنشگران دولتی و حاکمیتی، حلقه‌های میانی را به‌عنوان «رقیب» و یا «بازوی اجرایی» خود می‌دانند و به‌دنبال کنترل، استانداردسازی و یکسان‌سازی آنها هستند. این رویکرد مانعی جدی در برابر استقلال، پویایی و خلاقیت این حلقه‌هاست و فقدان اراده جدی برای تغییر نقش از «متصدی» به «حامی» مانعی بزرگ در راستای شکوفایی حلقه‌های میانی حوزه قرآن به‌شمار می‌رود.

3. عدم آگاهی‌بخشی لازم به نهادهای مردمی نسبت به ظرفیت الگوی حلقه میانی توسط سیاستگذاران

بسیاری از انجمن‌ها و اتحادیه‌های قرآنی، به‌دلایلی مانند عدم آگاهی لازم از ظرفیت الگوی حلقه‌های میانی، التفاتی به ظرفیت عظیم این الگوی فعالیتی نداشته و درنتیجه انگیزه، اهتمام و یا مجالی برای ورود به این سازوکار نقش‌آفرین در توسعه فرهنگ قرآنی نیز ندارند.

 4. عدم نقش‌دهی لازم به حلقه‌های میانی در برنامه‌های ملی

نظر به شناخت محدود برخی از دستگاه‌ها و سازمان‌های متولی از ماهیت، ظرفیت و کارکرد حلقه‌های میانی، سالیانه برنامه‌های ملی قرآنی بسیاری، بدون توجه و نقش‌دهی لازم به حلقه‌های میانی اجرا می‌شود.

5. تغییر رویکردهای حمایتی با تعویض مدیران، در غیاب چارچوب‌های سیاستی کلان و میانی

در لایه اجرایی و مدیریتی هیچ رویکرد ثابتی در قبال حلقه‌های میانی نضج نیافته است و در موارد متعددی، با تغییر مدیران، رویکردها و رویه‌ها هم تغییر می‌یابد و اقدامات حمایتی مانند سرمایه‌گذاری‌های مالی، انسانی و آموزشی قبلی کاهش‌یافته و یا از بین می‌رود. این چالش باعث توقف ناگهانی بسیاری از فعالیت‌ها و فصلی ‌شدن آنها، سردرگمی و کاهش تمایل کنشگران به فعالیت در این عرصه، به‌دلیل از بین‌ رفتن اعتماد آنها می‌شود.

6. کم‌توجهی به پرورش نیروی انسانی توانمند در حوزه حلقه‌های میانی عرصه قرآنی کشور

کم‌توجهی دستگاه‌های متولی در حوزه قرآن به مقوله پرورش نیروی انسانی توانمند در زمینه حلقه‌های میانی را می‌توان یکی از عوامل نهادینه ‌نشدن این سنخ از فعالیت در زیست‌بوم فعالیت‌های قرآنی کشور دانست.

7. تعارض فرهنگ نتیجه‌خواهی زودبازده در دستگاه‌ها با ماهیت دیربازده حرکت‌های مردمی و عمومی

ماهیت فعالیت حلقه‌های میانی، از نوع گفتمانی و سرمایه‌گذاری نرم بوده و ثمردهی آن ممکن است چندین سال طول بکشد. بنابراین عمده نهادها و دستگاه‌های قرآنی، ترجیح می‌دهند که بیشتر تمرکز و سرمایه خود را صرف برنامه‌های زودبازده یا برنامه‌های کوتاه‌مدت کنند.

8. عدم طراحی شاخص‌هایی برای ارزیابی عملکرد حلقه‌های میانی توسط دستگاه‌های سیاستگذار

تاکنون شاخصی (کمّی‌و‌کیفی) برای ارزیابی عملکرد حلقه‌های میانی طراحی نشده است.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

به‌دلیل جریان‌ساز بودن، مردمی ‌بودن و فراگیر و همگانی ‌بودن سازوکار حلقه‌های میانی، یکی از بهترین فرایندهای عملیاتی تحقق بسیاری از اهداف و مأموریت‌های قرآنی، همین سازوکار است. اما سازوکار حلقه میانی، چندان در زیست‌بوم فعالیت‌های قرآنی کشور شناخته‌ شده نیست و جایگاهی در این زیست‌بوم ندارد. به‌علاوه اینکه مفهوم‌پردازی دقیق و مورداجماعی از این سازوکار در سطح اسناد بالادستی نیز ارائه نشده و گفتمان‌سازی دقیقی از ابعاد و کارکردهای آن صورت نگرفته و بسیاری از دستگاه‌ها و فعالان قرآنی، تلقی دقیق و توانمندی لازم برای بهره ‌بردن از این سازوکار را ندارند. به‌صورت طبیعی تا زمانی ‌که این شناخت در میان جامعه حقوقی و حقیقی قرآنی شکل نگرفته باشد، انتظار چندانی برای شکوفایی جریان حلقه‌های میانی نباید داشت. برپایه این آسیب‌شناسی، پیشنهادهای ذیل ارائه می‌شود:

·         اصلاح تعریف حلقه‌های میانی در ماده (1) آیین‌نامه اجرایی بند «د» ماده (75) قانون برنامه هفتم پیشرفت، با توجه به کارکرد این حلقه‌ها در پیوند سطوح مردم-مردم؛

  ·        توزیع اعتبارات قرآنی بند «ب» ماده (76) قانون برنامه هفتم پیشرفت در قوانین بودجه سنواتی با رویکرد حمایت از حلقه‌های میانی؛

·         تدوین برنامه عملیاتی هم‌افزایی اتحادیه‌های استانی مؤسسات و تشکل‌های قرآنی با حلقه‌های میانی قرآنی؛

·         افزایش نقش حلقه‌های میانی در برگزاری رویدادهای سالیانه حوزه قرآن در کشور؛

  ·         بازنگری اسناد راهبردی توسعه فرهنگ قرآنی در راستای نقش‌آفرینی حداکثری حلقه‌های میانی؛

·         معرفی و ترویج الگوهای برجسته حلقه‌های میانی قرآنی؛

  ·         برگزاری دوره‌های توانمندسازی نیروی انسانی در زمینه حلقه‌های میانی قرآنی.

1. مقدمه

مشارکت مردم در حکمرانی و حل مسائل کشور، از منظر رهبران انقلاب، یکی از اصلی‌ترین شاخص‌های پیدایی و پویایی انقلاب اسلامی است. نمود بارز این مشارکت را می‌توان در مواجهه با بحران‌های پیش‌آمده برای جامعه معاصر ایران، مانند دوران دفاع مقدس هشت‌ساله و بحران همه‌گیری کرونا مشاهده کرد. رهبر انقلاب اسلامی (مدظله)، عظمت انقلاب اسلامی در مقایسه با سایر انقلاب‌های تاریخ را ناشی از «مردمی ‌بودن» و «مردمی ‌ماندن» آن و نقش بی‌بدیل مردم در تمامی مراحل قبل، حین و بعد از پیروزی انقلاب می‌دانند.

یکی از عرصه‌های بروز مشارکت‌های مردمی مربوط به حوزه فعالیت‌های قرآنی کشور است. هم‌اکنون حجم وسیع و متنوعی از فعالیت‌های قرآنی کشور، حاصل تلاش فعالان و کنشگران مردمی است. نیاز فعالیت‌های ترویجی، آموزشی و رسانه‌ای قرآنی به نیروهای مردمی، خودجوش و فراگیر، فناوری‌های اجتماعی مردمی را به سازوکاری ضروری برای تحقق نهضت‌ها و جنبش‌های تحول‌آفرین قرآنی تبدیل می‌کند. بسیاری از برنامه‌های ترویجی و آموزشی قرآنی، مانند تربیت حافظان قرآن، گسترش اُنس عمومی با قرآن و ارتقای سواد قرآنی همگانی، بدون فعال‌سازی چنین ظرفیت‌های مردمی پویایی، امکان تحقق ندارند. هرچند با گذشت بیش از چهار دهه از شکل‌گیری نظام جمهوری اسلامی و انجام فعالیت‌های گسترده و متنوع قرآنی توسط دستگاه‌ها و نهادهای مردمی، دولتی و حکومتی، براساس مطالعات و مستندات رسمی [4] و به‌اذعان کارشناسان این حوزه [5]، در بسیاری از شاخص‌های توسعه فرهنگ قرآنی اعم از سواد قرآنی، روان‌خوانی، اُنس و تدبر در قرآن با نقطه مطلوب و چشم‌انداز تعیین ‌شده فاصله قابل‌توجهی وجود دارد.

یکی از فناوری‌های اجتماعی تحول‌آفرین و جریان‌ساز، فناوری «حلقه‌ میانی» است که می‌تواند با ایفای نقش‌های انسجام‌بخشی، بسیج‌کنندگی و تسهیل‌گری، به مجریان سطوح عملیاتی و خرد میدانی، در حوزه‌هایی مانند کنشگران فعالیت‌های ترویجی، رسانه‌ای و هنری- قرآنی، کمکی شایان کرده و هم‌افزایی قابل‌توجهی ایجاد کند.

پس از صدور بیانیه گام دوم انقلاب در تاریخ 1397/11/22 توسط مقام معظم رهبری (مدظله) و تأکید ایشان بر «به ‌اوج ‌رسانیدن مشارکت مردمی در حل مسائل» و «مردمی‌ کردن اقتصاد و تصدی‌گری ‌نکردن دولت» [6]، ایشان در دیدار با دانشجویان در تاریخ 1398/03/01 [7]، مسیر تحقق این بیانیه را تشریح و الگوی «حلقه‌ میانی» را به‌عنوان فرایند تحقق اهداف و نیل به چشم‌انداز بیانیه (خودسازی، جامعه‌پردازی و تمدن‌سازی) مطرح کردند.

همسو با این رهنمود، بند «د» ماده (75) قانون برنامه هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (مصوب 1403/04/18 مجلس شورای اسلامی) نیز برای اولین‌بار به موضوع حلقه‌های میانی پرداخته و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را مکلف کرده که ظرف مدت یک ‌سال پس از لازم‌الاجرا شدن این قانون، با هماهنگی قرارگاه فرهنگی و اجتماعی حضرت بقیه‌الله (عج) و با همکاری سازمان بسیج مستضعفین، آیین‌نامه اجرایی حمایت و پشتیبانی از مردمی‌سازی فرهنگ و جریان حلقه‌های میانی مروج گفتمان انقلاب اسلامی را در حوزه‌‌های مختلفی، ازجمله در حوزه «نهضت‌های قرآنی» تهیه کرده و به ‌تصویب هیئت‌وزیران برساند.

براساس آنچه که بیان شد و همچنین با توجه به گذشت زمانی قابل‌توجه از مطرح ‌شدن الگوی حلقه‌های میانی توسط مقام معظم‌ رهبری (مدظله) و تبدیل حمایت از این نوع فعالیت‌ها به قانون و ضرورت هموارسازی اجرای بهینه آن، مسئله اصلی گزارش حاضر ارزیابی عملکرد دستگاه‌های حوزه قرآن در زمینه حمایت از حلقه‌های میانی است تا چالش‌های سیاستگذاری، قانونگذاری و برنامه‌ریزی فعلی در این حوزه استخراج و بر‌پایه این ارزیابی، پیشنهادهایی برای بهینه ‌نمودن عملکرد بند «د» ماده (75) قانون برنامه هفتم پیشرفت ارائه شود.

2. مفهوم‌شناسی پژوهش

ازآنجایی‌که در هیچ‌کدام از اسناد بالادستی پیرامون دو مفهوم «حلقه‌ میانی» و «نهضت‌ قرآنی»، مندرج در ماده (75) قانون برنامه هفتم پیشرفت، تعریفی واحد و مورداجماعی وجود ندارد، پیش از ورود به ارزیابی عملکرد دستگاه‌ها، ضروری است که تعریفی عملیاتی از این مفاهیم ارائه شود تا امکان انجام پژوهش در چارچوب این تعاریف فراهم گردد.

2-1. تعریف عملیاتی «حلقه میانی»

درباره مفهوم «حلقه‌ میانی» تعاریف و برداشت‌های گوناگونی ارائه شده است. در این گزارش به‌منظور دستیابی به چارچوبی منطقی از این مفهوم و به‌تبع آن تنظیم فرایند اجرایی پژوهش، به‌اجمال سعی می‌شود تبیینی از مؤلفه‌های اصلی این مفهوم ارائه شود. در ادامه به مهم‌ترین ویژگی‌های مفهوم حلقه میانی و ارائه تعریفی انتخابی از این مفهوم، پرداخته خواهد شد.

2-1-1. ویژگی‌های «حلقه میانی»

•  کارویژه «ایجاد جریان‌ عمومی»

رهبر انقلاب (مدظله) در تاریخ 1398/03/01 در تبیین بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی، به اهمیت نقش حلقه‌های میانی در مسیر تحول و رسیدن به چشم‌انداز بیانیه (خودسازی، جامعه‌پردازی و تمدن‌سازی) با استفاده از نیروی جوان‌ متعهد پرداخته‌اند. به‌تعبیر ایشان حلقه‌های میانی باید «بتواند این کاروان عظیم جامعه را و مهم‌تر از همه، جوان‌های جامعه را به‌پیش ببرد» [7]. بنابراین یکی از ویژگی‌های حلقه‌های میانی این است که بتواند حرکت‌ عمومی به‌خصوص در میان جوانان ایجاد کند. به‌عبارتی اولویت یا شرط لازم حلقه میانی ‌بودن این است که ایجاد جریان عمومی کند، بنابراین لزوماً هر نوع میانجی‌گری یا واسطه‌گری از سنخ حلقه میانی نیست. به‌تعبیری، حلقه‌های میانی موتور محرک جمعیت‌های مردمی و نهادهای اجتماعی خودجوش جهت حرکت عمومی به‌سمت چشم‌انداز انقلاب هستند [11].

•  خصیصه «مردمی ‌بودن (رسمی‌، دولتی و حاکمیتی ‌نبودن)»

مقام معظم رهبری (مدظله) در ادامه بیاناتشان در تاریخ 1398/03/01 بیان می‌دارند که «این تمرکز، این ایجاد برنامه‌ کار، پیدا کردن و ارائه‌ راهکار، برنامه‌ریزی، به‎عهده‌ چه کسی است؟ این به‌عهده‌ جریان‌های حلقه‌های میانی است. این، نه به‌عهده‌ رهبری است، نه به‌عهده‌ دولت است، نه به‌عهده‌ دستگاه‌های دیگر است؛ [بلکه] به‌عهده‌ مجموعه‌هایی از خود ملّت است که خوشبختانه امروز ما این را کم هم نداریم» [7]. بنابراین ویژگی دیگر این حلقه‌ها را باید مردمی ‌بودن دانست. به‌عبارتی، این حلقه‌ها نباید رسمی، دولتی و حاکمیتی باشد. ممکن است، دستگاهی یا نهادی، نقش میانجی‌گری یا حلقه میانی را نیز ایفا کند، اما حلقه میانی مدنظر مقام معظم رهبری (مدظله) برای نیل به اهداف بیانیه گام دوم، حلقه‌ای است که از میان مجموعه‌های مردمی و خود ملت باشد.

•           رهبری «فعال‌ و مؤثر»

در بیان مقام معظم رهبری (مدظله)، در فرایندی کاملاً طبیعی، مردمی و از پایین به بالا، زمام کار حلقه‌های میانی در دست کسانی خواهد بود که فعال‌تر و مؤثرتر باشند. این بدان‌معناست که ملاک زمام‌داری و نقش‌آفرینی در حلقه‌های میانی، فعالیت، شایستگی و کنشگری فعالانه‌تر در راستای وظیفه ذاتی حلقه میانی، یعنی هدایت‌گری عمومی، ایجاد تمرکز، ایجاد برنامه کار، برنامه‌ریزی، پیدا کردن و ارائه راهکار عملی، پیگیری مستمر و فعالیت پی‌درپی است.

•  عملکرد «شبکه‌ای‌»

یکی از ملاک‌های حلقه‌های میانی به‌منظور ایجاد جریان عمومی، ارتباط مستمر حلقه‌ها با هم و ایجاد ارتباط شبکه‌ای بین کنشگران خرد میدانی و در‌نهایت ایجاد زیست‌بومی زنده در یک یا چند حوزه است. بدین‌معنا حلقه‌ میانی سازوکاری است که از طریق شبکه‌‌سازی موجب تسهیل‌گری، هماهنگی، بسیج‌ و انسجام جماعت‌های منفک از هم می‌شود و آنها را به کنشگری بزرگتر و فعال‌تر در عرصه فایده‌رسانی تبدیل می‌کند [7]. به‌عنوان‌مثال، در حوزه امور قرآنی تعداد زیادی حافظ، قاری، مربی و متخصص قرآنی در کشور وجود دارد که به‌جز امر آموزش به قرآن‌آموزان، استفاده‌ چندانی در راستای جریان‌سازی و تحول در امور قرآنی از آنها نمی‌شود. وظیفه حلقه میانی این است که افراد منفعل را از طریق شبکه‌سازی، توانمندسازی و دوره‌های آموزشی به کنشگری فعال و سودرسان تبدیل می‌کند. بنابراین هر فرد، گروه یا تشکیلاتی که بتواند کنشگر تربیت کند و یا مخاطب را از حالت مصرف‌کنندگی صِرف به‌سمت تولید و کنشگری خارج کند، می‌تواند مصداق حلقه میانی باشد.

2-1-2. ارائه تعریف مختار پژوهش حاضر از مفهوم «حلقه میانی»

براساس آنچه که بیان شد، حلقه میانی عبارت است از: «هر فرد، نهاد، گروه یا تشکیلاتی مردمی که با طراحی سازوکارهایی نظام‌مند (مانند دوره‌های تربیت مربی) در یک یا چند موضوع مشخص، شبکه‌ای میان دو یا چند کنشگر سطوح حاکمیت-مردم و مردم-مردم ایجاد کند و از این طریق به بسیج نیروهای متفرق و ایجاد انسجام و هماهنگی میان آنها و ایجاد جریانی بزرگتر از تک‌تک آنها بپردازد و درنهایت افراد استفاده‌کننده از خدمات را در آن موضوع به کنشگران و خدمت‌دهندگان مستقل و جریان‌ساز تبدیل کند».

2-2. تعریف عملیاتی «نهضت قرآنی»

بند «و» ماده (159) قانون برنامه سوم توسعه (مصوب 1379/01/17 مجلس شورای اسلامی) برای اولین‌بار ‌از این مفهوم در طرحی به‌نام «طرح نهضت قرآن‌آموزی» سخن به‌میان آورد و سپس مجدداً در بند «و» ماده (106) قانون برنامه چهارم توسعه (مصوب 1383/06/11 مجلس شورای اسلامی) عنوان این طرح تکرار شد که با تشکیل شورای توسعه فرهنگ قرآنی (مصوب 1388/02/12 شورای عالی انقلاب فرهنگی)، به‌عنوان نهاد راهبر و متولی امور قرآنی کشور، پیگیری اجرای آن متوقف شد. در این طرح، هدف از نهضت قرآن‌آموزی، حرکت و تلاش منسجم و فراگیری تعریف شد که با مشارکت دستگاه‌های دولتی و غیردولتی، با هدف همگانی ‌نمودن آموزش روخوانی و روان‌خوانی قرآن و ایجاد زمینه برای آموزش درک مفاهیم و دستورات عالی آن در سطوح و مراحل مختلف انجام می‌شود. بر این اساس، منظور از نهضت‌های قرآنی، جنبش‌ها و جریان‌های خودجوش، مردمی و فراگیری است که با هدف نهادینه ‌کردن قرآن در متن زندگی فردی و اجتماعی و معمولاً حول یک محور اصلی (مانند تربیت حافظ، فهم معنا، حل یک مسئله با قرآن) شکل می‌گیرند. خصلت ذاتی یک نهضت، مردمی ‌بودن، غیرمتمرکز بودن و فراتر رفتن از برنامه‌های رسمی و دولتی است [12].

با این تعریف، نهضت قرآنی شامل هر نوع فعالیت قرآنی نمی‌شود و منظور فعالیت‌هایی «فراگیر» و «تحول‌آفرین» است. از نمونه فعالیت‌های قرآنی که از جنس نهضت‌های قرآنی است می‌توان به تربیت فراگیر حافظان قرآن، ترویج و فرهنگ‌سازی اُنس مردم با قرآن، توسعه هسته‌های پژوهشی، ترویج هنر و رسانه قرآنی و ارتقای سواد عمومی قرآن اشاره کرد.

 2-3. تعریف عملیاتی «حلقه‌های میانی حوزه نهضت‌های قرآنی»

«هر فرد، نهاد، گروه یا تشکیلاتی مردمی که با طراحی سازوکارهایی نظام‌مند در موضوعاتی همچون تربیت فراگیر حافظان قرآن، ترویج و فرهنگ‌سازی اُنس مردم با قرآن، توسعه هسته‌های پژوهشی، ترویج هنر و رسانه قرآنی و ارتقای سواد عمومی قرآن، شبکه‌ای میان دو یا چند کنشگر سطوح حاکمیت-مردم و مردم-مردم ایجاد کند و از این طریق به بسیج نیروهای متفرق و ایجاد انسجام و هماهنگی میان آنها و ایجاد جریانی بزرگتر و تحول‌آفرین از تک‌تک آنها بپردازد و درنهایت افراد استفاده‌کننده از خدمات را در آن موضوع به کنشگران و خدمت‌دهندگان مستقل و جریان‌ساز تبدیل کند».

 3. مقوله «حلقه‌ میانی» در آیینه اسناد سیاستی و تقنینی حوزه قرآن

در میان اسناد بالادستی چهار دهه نخست انقلاب اسلامی، اشاره مستقیمی به موضوع حلقه‌های میانی نشده، اما در مقدمه و بند «۸» اصل سوم قانون اساسی، به‌صورت‌ کلی به مشارکت فعال مردم در سرنوشت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تأکید شده است. در این قسمت سعی می‌شود که براساس تعاریف عملیاتی ارائه‌ شده، اهم مفاد مرتبط با حلقه‌های میانی در حوزه امور قرآنی در اسناد و قوانین ارائه شود.

جدول 1. مفاد مرتبط با نقش مشارکت‌های مردمی در توسعه فرهنگ قرآنی در میان اسناد بالادستی

مأخذ: نگارنده.

همان‌طور که پیش از این بیان شد، مقام معظم رهبری (مدظله) برای اولین‌بار از سازوکار حلقه میانی، در دیدار خود با دانشجویان در تاریخ 1398/03/01 سخن گفتند و از طرف ‌دیگر، عمده اسناد مربوط‌ به حوزه قرآن در کشور، در مراجع سیاستگذاری و قانونگذاری، پیش از این تاریخ نگاشته شده‌اند و طبیعتاً در این اسناد، سخنی از موجودیتی به‌ نام حلقه‌ میانی آورده نشده است. اما پس از سال 1398، فقط در دو سند به‌صورت صریح از حلقه‌های میانی در حوزه قرآن سخن گفته شد که یکی مربوط ‌به قانون بودجه سال 1403 کل کشور (مصوب 1403/01/07 مجلس شورای اسلامی) و دیگری مربوط‌ به قانون برنامه هفتم پیشرفت (مصوب 1403/04/18) می‌باشد و به‌عبارتی در ۶ سال گذشته در هیچ‌کدام از اسناد سیاستی کلان مصوب دستگاه‌های سیاستگذار، مانند شورای توسعه فرهنگ قرآنی، صریحاً به موضوع حلقه‌های میانی در حوزه قرآن، پرداخته نشده است.

بنابراین بند «د» ماده (75) قانون برنامه هفتم پیشرفت به‌صورت تخصصی و به‌عنوان متأخرترین سند تقنینی حاضر به موضوع حلقه‌های میانی در حوزه‌ نهضت‌های قرآنی پرداخت. براساس این بند، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مکلف شد که با هماهنگی سازمان بسیج مستضعفین و همکاری قرارگاه فرهنگی-‌اجتماعی حضرت بقیه‌الله (ع)، ظرف یک ‌سال از لازم‌الاجرا شدن قانون مزبور، آیین‌نامه اجرایی حمایت و پشتیبانی از مردمی‌سازی فرهنگ و جریان حلقه‌های میانی مروج گفتمان انقلاب اسلامی را در حوزه‌های مختلفی، ازجمله نهضت‌های قرآنی تهیه کرده و به‌ تصویب هیئت‌وزیران برساند. این آیین‌نامه در جلسه مورخ 1404/06/27 هیئت‌وزیران، با تأخیری دوماهه تصویب شد. بر این اساس می‌توان گفت که در زمینه حلقه‌های میانی، به‌جز اندک ‌تعابیری کلی در لایه اسناد تقنینی، تکلیف و وظیفه مستقیمی توسط نظام حکمرانی کشور تعیین نشده است.

اما همان‌طور که در جدول 1 مشاهده می‌شود، در میان اسناد راهبردی امور قرآنی کشور، به‌طور مستوفی به دو مفهوم مرتبط با حلقه‌های میانی، یعنی «مشارکت‌های مردمی» و «فعالیت‌های عمومی» پرداخته شده است. در متن منشور توسعه فرهنگ قرآنی به‌عنوان اصلی‌ترین سند سیاستی و تخصصی در حوزه قرآن، در سه مورد به اهمیت مشارکت‌های مردمی تأکید شده و در دو بند نیز به فعالیت‌های همگانی و عمومی (توسعه مهارت‌های روان‌خوانی و درک معنای آیات و انس با قرآن در میان اقشار مختلف جامعه) تصریح شده است. هرچند در این سند، راهکاری عملیاتی یا ایده و سازوکار خاصی برای دستیابی به این اهداف بیان نشده است. در طرح ملی حفظ قرآن کریم، سند راهبردی توسعه فعالیت‌های تبلیغی-‌ترویجی قرآنی پیشنهادی کمیسیون توسعه فعالیت‌های تبلیغی-‌ترویجی قرآنی، سند راهبردی توسعه آموزش عمومی قرآن کشور، سند راهبردی توسعه پژوهش و آموزش عالی قرآنی کشور و بیانیه تحول و بازسازی ساختار و نظام امور قرآنی کشور نیز به دو مؤلفه «مشارکت‌های مردمی» و «فعالیت‌های عمومی قرآنی» پرداخته شده است. اما به‌عنوان‌نمونه، در طرح ملی حفظ قرآن کریم، سازوکاری برای تبدیل حافظان به کنشگران و مربیان فعال در محلات یا شبکه‌سازی از آنها برای تداوم فعالیت‌ ایشان در قالبی نهادی-تشکیلاتی پیش‌بینی نشده است.

ازآنجایی‌که غالب این اسناد قبل از صدور بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی (در تاریخ 1397/11/22) و بیانات مقام معظم رهبری (مدظله) در دیدار با دانشجویان در تاریخ 1398/03/01 و مطرح‌ شدن موضوع حلقه‌های میانی تدوین و ابلاغ شده‌اند، بیشتر مفاد آنها در حوزه‌های حمایت، پشتیبانی و توسعه زیرساخت‌های مؤسسات قرآنی و توسعه مهارت‌های قرآنی اقشار مختلف جامعه است و چندان التفاتی به سازوکار و راهکار رسیدن به این اهداف و مأموریت‌های تعیین ‌شده ندارند. در طرح‌ها و برنامه‌های ملی و همگانی مانند طرح ملی حفظ قرآن کریم یا سند راهبردی آموزش عمومی قرآن کریم که ماهیتی فراگیر، همگانی، جریان‌ساز و اجرایی‌تر دارند، سازوکاری از قبیل حلقه‌های میانی برای تحقق آنها پیش‌بینی نشده است.

4. عملکرد دستگاه‌های حوزه قرآن در زمینه حمایت از حلقه‌های میانی

در حال حاضر دستگاه‌ها و نهادهای مختلفی به‌طور مستقل یا در کنار سایر وظایف خود، اقدام‌به انجام فعالیت‌های قرآنی می‌کنند. به‌خصوص طی دو دهه اخیر با افزایش اعتبارات دولتی و توجه بیشتر نهادهای حاکمیتی به امر قرآن، تعداد دستگاه‌های حاکمیتی فعال در حوزه قرآن رشدی قابل‌توجه داشته است [14]. به‌ موازات دستگاه‌های حاکمیتی، نهادها و کنشگران مردمی حوزه قرآن نیز نمود بیشتری پیدا کرده‌اند. در ادامه سعی می‌شود به اهم اقدامات دستگاه‌های اصلی فعال طی چهار سال گذشته (از سال1400 تا سال 1403) در زمینه حمایت از حلقه‌های میانی یا تربیت کنشگران قرآنی جریان‌ساز و یا اهم اقدامات این دستگاه‌ها (در صورت نداشتن فعالیتی در راستای حمایت از حلقه‌های میانی) اشاره شده و به‌صورت کیفی میزان تطابق این فعالیت‌ها با تعریف عملیاتی حلقه‌های میانی در حوزه قرآن بررسی شود.

4-1. اتحادیه کشوری مؤسسات و تشکل‌های مردمی قرآن و عترت

نهادهای قرآنی مردمی در اَشکال گوناگونی فعالیت می‌کنند که در جدول 2 انواع این نهادها ارائه شده است:

جدول2. انواع نهادهای قرآنی مردمی[22]

یکی از چالش‌های جدی در حوزه امور قرآنی مردمی، کمبود آمار دقیق، یکسان و رسمی از میزان مشارکت مردم است. حتی در مورد تعداد مؤسسات مردمی قرآنی که دستگاه‌های مختلفی در این زمینه مسئولیت دارند، گزارش‌های ارائه ‌شده، اغلب متناقض، غیردقیق و دارای هم‌پوشانی است.

پس از رشد و تنوع ‌یافتن فعالیت‌های مردمی قرآنی در دهه 1370، نخستین حرکت‌های هماهنگ‌سازی و مدیریت تشکل‌ها و مجامع  قرآنی مردمی از ابتدای دهه 80 در دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی و ذیل کمیته هماهنگی و گسترش فعالیت‌های قرآنی انجام شد. به‌صورت موازی، سازمان تبلیغات اسلامی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، هرکدام به‌‌طور جداگانه اقدام‌ به تأسیس اتحادیه‌ای مجزا برای ساماندهی فعالیت‌های مؤسسات و تشکل‌های قرآنی کردند [14]. «اتحادیه تشکل‌های قرآنی کشور»، به‌عنوان یک نهاد مستقل غیردولتی، از سال 1382 تأسیس شد. در سال 1388 نیز «اتحادیه مؤسسات قرآن و عترت کشور» به‌صورت موازی با این اتحادیه ایجاد شد. این دو اتحادیه تا سال 1398 به‌شکل مجزا مشغول به فعالیت بودند، اما از سال 1398 در قالب یک اتحادیه واحد کشوری ادغام شدند و در سال 1399، به‌صورت رسمی، اتحادیه موضوع این بند، با ادغام دو اتحادیه پیشین تأسیس شد [14]. این اتحادیه به‌لحاظ ساختاری جایگاه ویژه‌ای در ساماندهی، هدایت و پشتیبانی از فعالیت‌های مردمی قرآنی کشور دارد و از وظایف اصلی این اتحادیه، شناسایی، سازماندهی و تقویت مؤسسات فرهنگی قرآن و عترت و برنامه‌ریزی و تهیه طرح‌های مناسب برای گسترش مشارکت‌های مردمی در فعالیت‌های سازمان‌یافته قرآنی است.

براساس بند‌های «2 و 4» بخش وظایف اساسنامه اتحادیه کشوری مؤسسات و تشکل‌های مردمی قرآن و عترت، اتحادیه مزبور به‌عنوان یک مؤسسه غیرتجاری، به‌همراه شعب استانی آنکه بالاترین جایگاه نمایندگی از مؤسسات و تشکل‌های مردمی قرآن و عترت را دارد، می‌تواند نقش بی‌بدیلی در جریان‌سازی حلقه‌های میانی قرآنی کشور داشته باشد. در ادامه به برخی از فعالیت‌های این اتحادیه در ارتباط با حلقه‌های میانی اشاره می‌شود.

جدول 3. اهم فعالیت‌های اتحادیه کشوری مؤسسات و تشکل‌های مردمی قرآن و عترت طی سال‌های 1400 تا 1403 [4]

براساس آنچه که در جدول 3 ذکر شد و بررسی‌های تکمیلی [15]، اتحادیه کشوری مؤسسات و تشکل‌های مردمی قرآن و عترت در سال‌های اخیر بیش ‌از آنکه بر انجام فعالیت‌های جریان‌ساز حمایت و پشتیبانی از حلقه‌های میانی در حوزه قرآن متمرکز باشد، بر فعالیت‌های خردی مانند تربیت ‌معلم حفظ قرآن تمرکز داشته‌ است و در‌واقع می‌توان گفت که حمایت از فعالیت‌های جریان‌ساز حلقه‌های میانی تبدیل به رویکرد غالب این اتحادیه نشده و در فعالیت‌های چهار سال گذشته این اتحادیه، جایگاهی محوری نداشته است. همچنین یکی دیگر از آسیب‌های رایج در فعالیت اتحادیه‌های کشوری و استانی آن است که این تشکل‌ها به‌جای اتخاذ رویکردهای هم‌افزا و مشارکتی نسبت ‌به یکدیگر، درگیر رویکردهای رقابتی و انجام فعالیت‌های منفرد و با رویکرد تصدی‌گرانه هستند. فعالیت‌های رقابتی و منفرد این تشکل‌ها موجب فرسایش درونی، سازمانی و گروهی آن شده و مانع ایفای وظیفه اصلی‌شان، یعنی نقش‌آفرینی برای توسعه مشارکت‌های مردمی در رشد و ترویج فرهنگ قرآنی می‌شود. همچنین عدم هم‌افزایی میان فعالیت‌ این تشکل‌ها در استان‌ها با برخی فعالیت‌های پراکنده مردمی، منجر به سردرگرمی فعالان مردمی میدانی می‌شود و از‌سویی نهادهای دولتی نیز در حمایت از این فعالیت‌ها دچار بی‌انگیزگی، موازی‌کاری یا بلاتکلیفی می‌شوند [16].

 4-2. بنیاد فرهنگی- ‌اجتماعی خاتم‌الاوصیاء (عج)؛ جامعه فرهنگی- ‌قرآنی امام عصر (عج)

جامعه فرهنگی- ‌قرآنی عصر (عج) از سال 1392 به‌عنوان کارگروه قرآنی بنیاد فرهنگی- ‌اجتماعی خاتم‌الاوصیاء (عج) و ذیل قرارگاه فرهنگی- ‌اجتماعی حضرت بقیه‌الله‌ الاعظم ارواحنا‌فداه (قرب)، با رویکرد هدایت‌گری، به گفتمان‌سازی، بسترسازی و تسهیل‌گری برای حرکت‌های عمومی و مردمی عرصه قرآنی کشور می‌پردازد [17]. بنیاد فرهنگی- ‌اجتماعی خاتم‌الاوصیاء (عج)، 30 مجمع دارد که یکی از آنها «جامعه قرآنی عصر» است. براساس ماده (2) اساسنامه این تشکل، مهم‌ترین هدف جامعه قرآنی عصر، «تربیت نیروی انسانی تراز انقلاب اسلامی و ایجاد زمینه برای تشکیل شبکه نیروی انسانی مؤمن و انقلابی متشکل از فعالان قرآنی» دانسته شده است. همچنین براساس ماده (4) آن، ارکان این مجموعه شامل ستاد راهبری کشوری، شورای استان، مجمع عمومی شهرستان، شورای شهرستان و اعضای آن است.

این نهاد قرآنی از سال 1392 تا 1397، فعالیت‌هایی مانند طرح اسوه (رشد و شکوفایی استعدادهای قرآنی)، انجام فعالیت‌هایی در زمینه گفتمان‌سازی و تحقق مسجد تراز قرآنی، ساماندهی جلسات خانگی قرآن و هم‌افزایی و شبکه‌سازی میان مجموعه‌های قرآنی میدانی را دنبال کرده است. از سال 1397، هم‌زمان با صدور بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی، رسالت و مأموریت این نهاد تاحدودی تغییر کرد و به مسئله «به‌ میدان ‌آوردن مردم از طریق حلقه‌های میانی» و «مشارکت‌های مردمی» معطوف شد [17].

فعالیت محوری کنونی جامعه قرآنی عصر، ارائه خدمات، توانمندسازی، آموزش، ساماندهی، تقویت و تأسیس جلسات خانگی قرآن است و برای این منظور نیز قرارگاهی به‌ نام «قرارگاه جلسات خانگی قرآن» را در سال 1398 تأسیس کرده است. این قرارگاه علاوه‌بر گفتمان‌سازی برای جلسات خانگی، از حلقه‌های میانی مروج جلسات خانگی حمایت و پشتیبانی می‌کند. همچنین از طریق سامانه جلسات خانگی قرآن به ارائه خدمات آموزشی و محتوای مورد نیاز و مشاوره به حلقه‌های میانی می‌پردازد و جریان توسعه جلسات خانگی را تسهیل‌گری می‌کند. این قرارگاه تا‌کنون در 300 شهرستان، رابط (حلقه میانی شهرستانی) تشکیل داده که هرکدام از آنها، رابطان شهری و محلات را فعال می‌کنند [16]. در جدول 4 اهم فعالیت‌های این جامعه از ابتدای شکل‌گیری تاکنون، آورده شده است:

جدول4. اهم فعالیت‌های جامعه قرآنی عصر از ابتدای شکل‌گیری تاکنون [4]

براساس مفاد جدول 4، بسیاری از فعالیت‌های این تشکل را می‌توان در راستای تقویت حلقه‌های میانی حوزه قرآنی دانست. از مهم‌ترین ویژگی‌های هویتی فعالیت جامعه فرهنگی قرآنی امام عصر(عج) آن است که فقط به حمایت و پشتیبانی ستادی اکتفا نمی‌کند و به‌صورت میدانی در سطوح استانی، شهرستانی و شهری، فعالان قرآنی را ساماندهی کرده و با برگزاری کارگاه‌های یادگیری مهارت برای کنشگری در زمینه حلقه‌های میانی قرآنی، این افراد و مجموعه‌ها را به‌عنوان رابطان محلات و شهرها فعال می‌کند [16].

لازم به ذکر است که کار شبکه‌ای یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های هویتی فعالیت جامعه قرآنی عصر و قرارگاه جلسات خانگی قرآن است. جامعه قرآنی عصر برای ترویج جلسات خانگی قرآن، فقط به فعال‌سازی حلقه‌های میانی جامعه قرآنی کشور اکتفا نکرده و این موضوع را در میان سایر شبکه‌ها و اقشار جامعه نیز دنبال می‌کند [16].

بنابر توصیه مقام معظم رهبری (مدظله) به مسئولان بنیاد فرهنگی خاتم‌الاوصیاء(ص) در تاریخ 1395/08/19، این مجموعه باید به‌دنبال کارهای «بر زمین ‌مانده» باشد و حتی‌الامکان نباید وارد اموری شود که متولی مشخص دارد و یا اگر وارد این‌گونه کارها می‌شود، به‌عنوان کمک‌کننده باشد. براساس نظر برخی فعالان قرآنی، جامعه قرآنی عصر به‌مرور به‌موازات اتحادیه کشوری مؤسسات و تشکل‌های مردم‌نهاد قرآنی و شعب استانی، اقدام ‌به اجرای برنامه‌ها و تعامل و ارتباط ‌با رابطان و شبکه‌های استانی و شهرستانی کرده است؛ در‌حالی‌که بسیاری از تعامل‌ها، ارتباط‌ها و پشتیبانی‌های استانی و شهرستانی این جامعه را می‌توان با مشارکت و هم‌افزایی اتحادیه‌های استانی دنبال و از موازی‌کاری‌ها و تشتت در امور جلوگیری کرد [16].

4-3. سازمان اوقاف

برجسته‌ترین فعالیت سازمان اوقاف در حوزه امور قرآنی، برگزاری مسابقات قرآنی کشور در سطح ملی و بین‌المللی است و مدیریت اجرایی و عملیاتی آن توسط مرکز امور قرآنی سازمان اوقاف انجام می‌شود. همچنین در بقاع متبرکه و مراکز تحت مدیریت سازمان اوقاف، از گذشته جلسات قرآنی برگزار می‌‌شود. علاوه‌بر‌این، سازمان مزبور هرساله دوره‌ها و کارگاه‌های آموزشی برای ارتقای سطح قاریان، مبلغان و حافظان قرآنی برگزار می‌کند که اهم این موارد طی چهار سال گذشته در جدول 5 ارائه شده است:  

جدول 5. اهم فعالیت‌های سازمان اوقاف در حوزه‌های قرآنی طی سال‌های 1400 تا 1403 [4]

براساس بررسی‌ها، حمایت و پشتیبانی از جریان حلقه‌های میانی عرصه قرآنی در کشور، به دال مرکزی فعالیت قرآنی سازمان اوقاف بدل نشده است و عمده فعالیت‌های این سازمان در حوزه امور قرآنی، به مدیریت اجرایی مسابقات استانی، ملی و بین‌المللی و اجرای دوره‌های آموزش عمومی قرآن اختصاص دارد که آن نیز بدون مشارکت و نقش‌دهی به حلقه‌های میانی این حوزه انجام می‌شود. فعالیت‌های مذکور در جدول 5، بخشی از فعالیت‌های قرآنی این سازمان است که اساساً بیش از آنکه ماهیتی مرتبط با جریان حلقه‌های میانی داشته باشد، ماهیتی خُرد، اجرایی و ورود مستقیم به فرایندها دارد.

از مهم‌ترین نقاط قابل‌توجه درباره نقش این سازمان در توسعه فرهنگ قرآنی، «ضرورت همکاری بین‌بخشی سازمان مزبور با دستگاه‌ها و نهادهای حامی و پشتیبان حلقه‌های میانی قرآنی جهت اموری مانند تأمین ‌مالی آنها» و «عدم تصدی‌گری آن در اجرای امور قرآنی و انجام برنامه‌های موازی و تکراری با دیگر دستگاه‌های تخصصی این عرصه» است که براساس نظر خبرگان این حوزه، بررسی‌های کارشناسی موجود و مصاحبه با ذی‌نفعان تعامل با سازمان اوقاف، این سازمان در هر دو محور عملکرد قابل‌ قبولی در حوزه امور قرآنی ندارد [19].

4-4. سازمان جهاد دانشگاهی

فعالیت‌های قرآنی سازمان جهاد دانشگاهی، از ابتدای شکل‌گیری این سازمان (1362)، در قالب برگزاری برنامه‌هایی مانند مسابقات قرآنی انجام می‌شد، اما در سال 1380، با تصویب هیئت‌امنای جهاد دانشگاهی، مرکزی با عنوان «مرکز فعالیت‌های قرآنی دانشجویان کشور» وابسته ‌به معاونت فرهنگی جهاد دانشگاهی تشکیل شد. این مرکز براساس اساسنامه آن (مصوب سال 1385)، با ‌عنوان «سازمان قرآنی دانشگاهیان کشور» به ادامه فعالیت در این زمینه پرداخت. این سازمان، شامل نهادهایی همچون «خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)»، «مرکز رشد واحدهای فناور هنرهای قرآنی»، «مرکز آموزش‌، خدمات روان‌شناسی و مشاوره جهاد دانشگاهی»، «مرکز مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن کریم» و «مرکز تولیدات چندرسانه‌‌ای مبین» است که عمدتاً متناسب با نیازهای جوانان به تدوین طرح‏ها و اجرای برنامه‏های ویژه دانشجویان و دانشگاهیان با موضوع قرآن و فرهنگ قرآنی می‏پردازد. راه‏اندازی، گسترش و اداره فعالیت‏های خبری و اطلاع‌‌رسانی قرآنی، انجام پژوهش‏های علمی-‏کاربردی در حوزه‏های مختلف قرآن و برگزاری همایش‏های میان‏رشته‏ای قرآنی و مسابقات و جشنواره‏های قرآنی و حدیثی برای عموم دانشگاهیان، اهم برنامه‌‌های این سازمان به‌شمار می‌‌رود [4]. در جدول6، اهم فعالیت‌های قرآنی این سازمان طی سال‌های 1400 تا 1403 ارائه شده است:

جدول 6. اهم فعالیت‌های سازمان جهاد دانشگاهی در حوزه‌های قرآنی طی سال‌های 1400 تا 1403 [4]

بخشی از فعالیت‌های قرآنی این سازمان را می‌توان به‌صورت غیرمستقیم معطوف ‌بر تقویت حلقه‌های میانی حوزه قرآن دانست. از نقاط قوت این سازمان در فعالیت‌های قرآنی، اقدامات فراگیر و بین‌المللی در حوزه اطلاع‌رسانی و استفاده بهینه از بستر فضای مجازی است. همچنین ظرفیت‌‌های رسانه‌‌ای و مجازی این سازمان (مانند خبرگزاری قرآنی ایکنا) می‌‌تواند در تجزیه‌و‌تحلیل محتواهای قرآنی، برجسته‌سازی آسیب‌‌ها و دستاورد‌‌های دستگاه‌‌ها، مطالبه‌گری تکالیف دستگاهی در حمایت از حلقه‌های میانی و الگوسازی از حلقه‌های میانی قرآنی و گفتمان‌سازی و فرهنگ‌سازی این موضوع نقش مؤثری ایفا کند.

4-5. سازمان دارالقرآن سازمان تبلیغات اسلامی

سازمان تبلیغات اسلامی به‌عنوان نهاد فعال و مسئول در حوزه آموزش عمومی قرآن، از سال 1363 به تأسیس بخش دارالقرآن و کانون‌های قرآنی استانی پرداخت و هم‌اکنون در قالب سازمان دارالقرآن و دارالقرآن‌های استانی فعال است. این سازمان، هر سال به برگزاری دوره‌های متعدد آموزشی، توانمندسازی و تربیت کادر متخصص آموزش قرآن می‌پردازد که بسیاری از این برنامه‌ها، هرچند با عنوانی دیگر، ذیل عنوان حمایت از حلقه‌های میانی قرآنی و با این رویکرد انجام می‌شوند. جدول 7 اهم اقدامات آن طی سال‌های 1400 تا 1403 را بیان می‌کند:

جدول 7. اهم فعالیت‌های سازمان دارالقرآن طی سال‌های 1400 تا 1403 [4]

اجرای «نهضت ملی زندگی با آیه‌ها» ازجمله اقدامات شاخص این سازمان طی سال‌های 1402 و 1403 است که به‌صورت فراگیر درحال اجراست و در ‌مناسبت‌های مختلف و از طریق پویش‌های متعدد، می‌تواند تأثیر بسزایی در میزان انس جامعه با آیات قرآن داشته باشد. طی سال‌های 1402 و 1403، درمجموع بیش از 20 میلیون نفر در این طرح شرکت کرده‌اند. عمده اقدامات سازمان دارالقرآن در فرایند اجرایی این نهضت، از سنخ حمایت و توانمندسازی مجموعه‌های مردمی، مبلغین، امامان جماعات، امامان جمعه، معلمان آموزش و پرورش و اقشار مختلف جبهه فرهنگی بوده است [16]. بر این اساس، برگزاری دوره‌های توانمندسازی کنشگران قرآنی استان‌ها و تربیت کادر متخصص آموزش قرآن ازجمله نزدیک‌ترین مصادیق فعالیت‌های این سازمان در راستای پشتیبانی از جریان حلقه‌های میانی است. بنابراین می‌توان گفت که طی چهار سال گذشته، این سازمان اهتمام قابل‌ قبولی در حمایت از حلقه‌های میانی داشته است.

4-6. شورای عالی قرآن سازمان صداوسیما

شورای عالی قرآن سازمان صدا و سیما یکی از نهادهای قرآنی وابسته ‌به دفتر مقام معظم رهبری (مدظله) و نهادی تخصصی در حوزه قرآنی است که در سال 1370 جهت سیاستگذاری، نظارت، هدایت و ارتقای برنامه‌های قرائت قرآن، اذان، مناجات، ادعیه و تواشیح تشکیل شد. در جدول 8، اهم فعالیت‌های این شورا در سال‌های 1400 تا 1403 ارائه شده است:

جدول 8. اهم فعالیت‌های شورای عالی قرآن صدا و سیما طی سال‌های 1400 تا 1403 [4]

همان‌گونه که مشاهده می‌شود؛ قاطبه فعالیت‌های این شورا تناسبی با کارویژه حمایت از حلقه‌های میانی ندارد. یکی از فعالیت‌های بارز این شورا، طرح اعطای مدرک تخصصی به قاریان و مدرسان قرآن بوده که تاکنون 14 دوره آن برگزار شده است و سالیانه پس از برگزاری آزمون‌های تخصصی به تعدادی از قاریان و مدرسان قرآن، مدارک تخصصی درجه 1 تا 4 اعطا می‌شود، اما می‌توان بیان داشت که کیفیت و کمّیت اجرای این طرح پس از این مدت، منجر به ایجاد جریان‌های تحولی و جنبش‌های قرآنی نشده است. بیشتر تمرکز این طرح تا مرحله اعطای مدرک تخصصی بوده و پیش‌بینی چندانی برای پس از اعطای مدرک نشده است. به‌عبارتی اعطای این مدارک، نقش چندانی در مسیر نقش‌آفرینی تحولی در امور قرآنی ندارند؛ به‌علاوه اینکه سازوکار و مزایای تشویقی و حمایتی نیز برای صاحبان این مدارک در نظر گرفته نشده است [14].

لازم به ذکر است که مقام معظم رهبری (مدظله) در دیدار با جامعه قرآنی کشور در سال 1403، بر نقش و وظیفه این شورا در زمینه سیاستگذاری برای هم‌افزایی دستگاه‌های قرآنی تأکید کردند، درحالی‌که محور فعالیت‌های این شورا تاکنون، امر قرائت و نغمات دینی بوده است.

4-7. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، به‌عنوان اصلی‌ترین ساختار دولتی فعال در امور قرآنی، در قالب معاونت امور قرآن و عترت، علاوه‌بر مدیریت، هماهنگی و تسهیل امور تبلیغی- ‌ترویجی قرآنی کشور، به اجرای برنامه‌های هنری، رسانه‌ای و مجازی قرآن می‌پردازد. هرچند طبق آخرین نمودار سازمانی این وزارتخانه که مردادماه 1404 اصلاح شده، در راستای بازتعریف مأموریت‌ها و چابک‌سازی و ارتقای بهره‌روی، جایگاه این معاونت به یک مرکز عالی در وزارت فرهنگ تقلیل یافته است [21].

همان‌طور که پیشتر بیان شد، بند «د» ماده (75) قانون برنامه هفتم پیشرفت، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را مکلف کرده که با هماهنگی‌های لازم با برخی از دستگاه‌های حوزه قرآنی، آیین‌نامه اجرایی حمایت و پشتیبانی از مردمی‌سازی فرهنگ و جریان حلقه‌های میانی مروج گفتمان انقلاب اسلامی را در حوزه‌ «نهضت‌های قرآنی»، یک‌ سال پس از لازم‌الاجرا شدن قانون تهیه کند که این آیین‌نامه در تاریخ 1404/06/27، با بیش از 2 ماه تأخیر، به‌ تصویب رسید [18]. در جدول 9 نزدیک‌ترین اقدامات این وزارتخانه در حوزه قرآنی طی سال‌های 1400 تا 1403 ارائه می‌شود:

جدول 9. فعالیت‌های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در حوزه قرآنی طی سال‌های 1400 تا 1403 [4]

همان‌گونه که در جدول 9 مشاهده می‌شود، عمده فعالیت‌های این معاونت، از جنس برگزاری دوره‌های توانمندسازی و تربیت ‌مربی قرآن است و تنها موارد معدودی اختصاص به مأموریت ذاتی این معاونت در ساماندهی و هدایت فعالیت‌های تبلیغی‌- ترویجی و هنری- رسانه‌ای قرآنی، مانند برگزاری دوره آموزشی کنشگری مؤثر در فضای مجازی و امثال آن دارد. عمده سایر فعالیت‌های این معاونت، از جنس آموزش عمومی قرآن است که سازمان‌ها و دستگاه‌های دیگری همچون سازمان دارالقرآن سازمان تبلیغات اسلامی نیز به این حوزه می‌پردازند. از موانع جدی کارکرد این معاونت در راستای حمایت از مشارکت‌های مردمی در حوزه امور قرآنی را می‌توان رویکرد تصدی‌گری در امور اجرایی حوزه قرآنی مانند برگزاری نمایشگاه‌های ملی و بین‌المللی قرآنی دانست. به‌گونه‌ای که بیشتر وقت و انرژی این وزارتخانه، صرف برگزاری و پشتیبانی از این قبیل امور اجرایی می‌شود [16].

5. نتیجه‌گیری و ارائه پیشنهادها

اهم نتایج به‌دست‌آمده از تحلیل کلی وضعیت عملکردی دستگاه‌های قرآنی کشور در زمینه حمایت از حلقه‌های میانی این حوزه عبارتند از:

5-1. عدم تبیین مفهومی «حلقه میانی» توسط سیاستگذاران و ابهام مفهومی آن در اسناد تقنینی

تا پیش از تصویب آیین‌نامه اجرایی بند «د» ماده (75) قانون برنامه هفتم پیشرفت (مصوب 1404/06/27 هیئت‌وزیران) تعریفی واحد از مفهوم «حلقه میانی» در میان صاحب‌نظران، دستگاه‌ها و فعالان دولتی و غیردولتی، ذی‌نفعان و ذی‌ربطان حمایت از مصادیق این حلقه‌ها در عرصه قرآنی کشور وجود نداشت و درحالی‌که تبیین مفهومی جامع و مانعی از این ترکیب توسط سیاستگذاران نشده و هیچ سند سیاستی بالادستی در این زمینه موجود نبود، این مفهوم به لایه‌های قانونگذاری و اجرایی وارد شد. بسیاری این مفهوم را معادل مفاهیمی همچون «مشارکت‌های مردمی» یا «نهادهای مردمی قرآنی» (به‌معنای نهادهای رسمی یا غیررسمی غیروابسته به دستگاه‌ها) می‌دانند. یقیناً این ابهام در تعریف و کارکرد، باعث سردرگمی در سیاستگذاری، ساماندهی، هدایت، حمایت و تسهیل‌گری می‌شد.

5-2. آسیب «غلبه رویکرد تصدی‌گری بر رویکرد حمایت‌گری و پشتیبانی» در نسبت به حلقه‌های میانی

غالب فعالیت دستگاه‌های دولتی و حاکمیتی در حوزه قرآن، از سنخ تصدی‌گری است و بسیاری از این کنشگران، حلقه‌های میانی را به‌عنوان «رقیب» (به‌خصوص در سطوح استانی و شهرستانی) و یا «بازوی اجرایی» خود می‌دانند و به‌دنبال کنترل، استانداردسازی و یکسان‌سازی آنها هستند. این رویکرد مانع از استقلال، پویایی و خلاقیت این حلقه‌ها خواهد بود. فقدان اراده جدی برای تغییر نقش از «متصدی» به «حامی» مانعی بزرگ در راستای شکوفایی حلقه‌های میانی حوزه قرآن به‌شمار می‌رود.

اتخاذ رویکرد تصدی‎گری به‌جای رویکرد حمایت‌گری توسط دستگاه‌ها در امور قرآنی، علاوه‌بر ایجاد رکود و بی‌انگیزگی در میان حلقه‌های میانی، باعث می‌شود که نه خود این حلقه‌ها بالندگی کافی را بیابند و نه دولت بتواند در طولانی‌مدت به‌عنوان رقیبی قدرتمند برای این تشکل‌ها و نهادها، به ایفای نقش در عرصه قرآنی کشور، به کنشگری خود ادامه دهد.

5-3. عدم آگاهی‌بخشی لازم به نهادهای مردمی نسبت به ظرفیت الگوی حلقه میانی توسط سیاستگذاران

گسترش الگوی حلقه میانی، پس از ایجاد تعریفی شفاف، واحد و فراگیر از آن در لایه‌های حکمرانی، نیازمند اقدامات آموزشی، ترویجی و گفتمان‌سازی است. براساس بررسی‌ها، اقدامات تبیینی و ترویجی لازم و پشتیبان این راهبرد، در لایه ذی‌نفعان اصلی آن، یعنی نهادهای مردمی، صورت نگرفته است و بسیاری از انجمن‌ها و اتحادیه‌های قرآنی، به‌دلایلی مانند عدم آگاهی لازم از ظرفیت الگوی حلقه‌های میانی، التفاتی به ظرفیت عظیم این الگوی فعالیت نداشته و درنتیجه انگیزه، اهتمام و یا مجالی برای ورود به این سازوکار نقش‌آفرین در توسعه فرهنگ قرآنی نیز ندارند.

5-4. عدم نقش‌دهی لازم به حلقه‌های میانی در برنامه‌های ملی

هرچند که حلقه‌های میانی سازوکار و راهکار عملیاتی و ملموس اجرای بسیاری از برنامه‌ها و فعالیت‌های ملی قرآنی است، اما بنا به عللی مانند شناخت محدود دستگاه‌ها و سازمان‌های متولی امور قرآنی کشور از ضرورت، ماهیت، ظرفیت و کارکرد آنها، سالیانه برنامه‌های ملی قرآنی بسیاری، بدون توجه و نقش‌دهی به حلقه‌های میانی اجرا می‌شود. سلب فرصت کنشگری میدانی از حلقه‌های میانی در عرصه‌های اجرایی رویدادهای قرآنی، محروم‌ نمودن این حلقه‌ها از فرصت بی‌نظیری است که می‌توانند در آن فرایند نضج‌یابی، بلوغ، بهینه‌سازی کارکردهای خود و البته ترویج و گفتمان‌سازی خود را داشته باشند و درنهایت این عدم نقش‌دهی منجر به نهادینه ‌نشدن و رسمیت‌ نیافتن این سنخ از فعالیت در فضای فعالیت‌های قرآنی کشور خواهد شد.

5-5. تغییر رویکردهای حمایتی با تعویض مدیران، در غیاب چارچوب‌های سیاستی کلان و میانی

براساس سندپژوهی‌های انجام ‌شده، تا پیش از تصویب قانون برنامه هفتم پیشرفت و ذکر موضوع حمایت از حلقه‌های میانی عرصه قرآنی کشور در بند «د» ماده (75) این قانون، سیاست‌های حلقه‌های میانی به‌صورت مشخص در هیچ سند سیاستی کلان و یا میانی تبیین نشده است، بنابراین در لایه اجرایی و مدیریتی هیچ رویکرد ثابتی در قبال این موضوع نضج نیافته است. در‌نتیجه در موارد متعددی، با تغییر مدیران، رویکردها و رویه‌ها هم تغییر و اقدامات حمایتی مانند سرمایه‌گذاری‌های مالی، انسانی و آموزشی قبلی کاهش‌یافته و یا از بین می‌رود. این چالش باعث توقف ناگهانی بسیاری از فعالیت‌ها و فصلی ‌شدن آنها، سلیقه‌ای‌ شدن حمایت‌ها و سردرگمی و کاهش تمایل کنشگران به فعالیت در این عرصه به‌دلیل از بین ‌رفتن اعتماد آنها می‌شود. این مسئله را می‌توان ناشی از فقدان و خلأ چارچوب‌های سیاستی کلان و میانی و قانونگذاری و برنامه‌ریزی غیرمبتنی‌بر این چارچوب‌ها دانست. در‌نتیجه، غالباً با تغییر مدیران، رویکردها و رویه‌ها هم عوض می‌شود و سرمایه‌گذاری‌های مالی، انسانی و آموزشی قبلی از بین می‌رود.

5-6. کم‌توجهی به پرورش نیروی انسانی توانمند در حوزه حلقه‌های میانی عرصه قرآنی کشور

براساس یافته‌ها، سهم اندکی از فعالیت دستگاه‌های متولی و پیشرو در موضوع حلقه‌های میانی در حوزه پرورش نیروی انسانی، به مقوله پرورش نیروی انسانی توانمند در زمینه حلقه‌های میانی اختصاص دارد و این امر را می‌توان به‌طور مشخص یکی از عوامل نهادینه‌ نشدن این سنخ از فعالیت قرآنی در زیست‌بوم فعالیت‌های قرآنی کشور دانست.

5-7. تعارض فرهنگ نتیجه‌خواهی زودبازده در دستگاه‌ها با ماهیت دیربازده حرکت‌های مردمی و عمومی

براساس بررسی‌های انجام ‌شده در جداول مندرج در گزارش، فعالیت‌های زودبازده در رأس فعالیت‌های سازمانی در حوزه قرآن است و طلب نتیجه فوری از خلال برنامه‌های اجرایی، یکی از فرهنگ‌های کاری غالب در بسیاری از سازمان‌های حوزه قرآنی است. این در‌حالی است که ماهیت فعالیت حلقه‌های میانی، در مرتبه اول از نوع گفتمان‌سازی و سپس سرمایه‌گذاری نرم بلندمدت بوده و ثمردهی آن ممکن است چندین سال طول بکشد. بنابراین عمده نهادها و دستگاه‌های قرآنی، ترجیح می‌دهند که بیشتر تمرکز و سرمایه خود را صرف برنامه‌های زودبازده یا برنامه‌های کوتاه‌مدت (مانند برگزاری نمایشگاه، مسابقات یا رویدادهای قرآنی) کنند.

5-8. عدم طراحی شاخص‌هایی برای ارزیابی عملکرد حلقه‌های میانی توسط دستگاه‌های سیاستگذار

حمایت از حلقه‌های میانی نیازمند شاخص‌های ارزیابی عملکرد این‌گونه کنشگری است. در حال حاضر شاخصی برای ارزیابی موفقیت یا عدم موفقیت، کیفیت خروجی و تأثیر اجتماعی این حلقه‌ها وجود ندارد. فقدان شاخص ارزیابی عملکرد، امکان انجام اقدامات حمایتی را نیز در عمل ناممکن می‌سازد.