خلاصه مدیریتی

بیان / شرح مسئله

داشتن تصویری بهنگام و قابل اعتماد از وضعیت بخش حقیقی اقتصاد در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی بسیار با اهمیت است. بااین‌حال، مشابه اکثر کشورهای دنیا، در ایران نیز اولین برآوردها از رشد اقتصادی هر فصل حداقل سه ماه پس از پایان آن فصل منتشر می‌شود. برای نمونه، مراجع آماری کشور، آمارهای رشد اقتصادی سال 1403 را در پایان فصل بهار منتشر کرده‌اند و در حال حاضر آماری از رشد فصل بهار و تابستان ۱۴۰۴ وجود ندارد. در راستای کاهش این تأخیر و دستیابی به آمارهایی بهنگام‌تر، مرکز پژوهش‌های مجلس تلاش کرده است در چارچوب حساب‌های ملی ماهانه با استفاده از داده‌های ماهانه در دسترس، رشد اقتصادی و رشد ارزش‌افزوده فعالیت‌های عمده اقتصادی برای هر ماه را برآورد و منتشر کند تا امکان واکنش‌های بهنگام سیاست‌گذاری نسبت به تغییر روندهای بخش حقیقی اقتصاد، فراهم شود.

نقطه‌نظرات / یافته‌های کلیدی

طبق محاسبات مرکز پژوهش‌ها، در شهریورماه 1404 رشد اقتصادی ماهانه کشور 0/8 درصد و رشد اقتصادی بدون نفت نیز 1 درصد برآورد می‌شود. همچنین رشد اقتصادی به تفکیک فعالیت‌های عمده به شرح ذیل بوده است:

· ارزش‌افزوده گروه کشاورزی در شهریورماه 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل منفی 3/8 درصد رشد داشته است. برآوردهای انجام شده در این زمینه با توجه به آمارهای پایه دریافتی از وزارت جهاد کشاورزی حاکی از کاهش تولید محصولات زراعی و دامی در شهریورماه است.

· ارزش‌افزوده بخش نفت خام و گاز طبیعی در شهریورماه 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد منفی 1/6 درصدی داشته است.

· ارزش‌افزوده گروه صنایع و معادن در شهریورماه 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 1/4 درصدی داشته است که عمدتاً ناشی از رشد مثبت شاخص تولید صنایع بورسی در شهریورماه 1404 و رشد مثبت بخش آب، برق و گاز بوده‌است.

· ارزش‌افزوده گروه خدمات در شهریورماه 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 4 درصدی داشته است. در شهریورماه بخش خدمات تحت‌تأثیر رشد بخش‌های اصلی ازجمله بخش‌های «حمل و نقل و انبارداری»، «اداره عمومی، دفاع و تأمین اجتماعی» و «املاک و مستغلات» بوده است.

1. مقدمه

داشتن تصویری بهنگام و قابل اعتماد از تحولات تولید ناخالص داخلی کشور، می‌تواند به‌طور مؤثر به بهبود سیاستگذاری و پایش دقیق‌تر اقتصاد کلان کمک کند. بااین‌حال در ایران مشابه اکثر کشورهای دنیا اولین برآوردها از رشد اقتصادی فصل مدنظر، حداقل سه ماه پس از پایان فصل مذکور منتشر می‌شود. برای رفع این چالش در ادبیات اقتصاد کلان چارچوب‌هایی برای برآورد رشد اقتصادی ماهانه ارائه شده است. در این چارچوب‌ها سعی می‌شود تا با استفاده از داده‌هایی که به‌صورت بهنگام و با تواتر زیاد (غالباً ماهانه) در دسترس هستند، رشد اقتصادی کشور در سریع‌ترین زمان ممکن برآورد شود. در این راستا، با استفاده از حداکثر داده‌های ماهانه در دسترس و استفاده از چارچوب حساب‌های ملی ماهانه، ارزش‌افزوده فعالیت‌های عمده اقتصادی و رشد اقتصادی ماهانه با حداقل تاخیر برآورد می‌شود. گزارش حاضر، دوازدهمین گزارش ماهانه «برآورد تولید ناخالص داخلی» است و این امکان را فراهم خواهد کرد که در هر ماه بتوان تصویری بهنگام از وضعیت بخش حقیقی اقتصاد ایران ارائه کرد و رشد اقتصادی هر ماه، قبل از انتشار آمارهای بانک مرکزی و مرکز آمار ایران برآورد خواهد شد.

برای کسب اطلاعات بیشتر درخصوص روش‌شناسی و تفصیل داده‌های استفاده شده به گزارش «چارچوبی برای‌ کنون‌بینی بخش حقیقی اقتصاد ایران» مراجعه شود [1]. شایان ذکر است در این گزارش با توجه به لزوم سازگاری نتایج برآمده از این گزارش با سایر برآوردها از بخش حقیقی توسط این مرکز و به‌دلیل عدم محاسبه توالی حساب‌ها توسط مرکز آمار ایران، از حساب‌های ملی بانک مرکزی استفاده شده است.

همچنین لازم به ذکر است در برخی از بخش‌ها از آمار مقدماتی جهت برآورد استفاده می‌شود، لکن تعدیل آمارها با دسترسی به آمارهای قطعی اجتناب ناپذیر است، که این موضوع امری رایج در تهیه حساب‌های ملی فصلی و ماهانه می‌باشد. 

۲. تولید ناخالص داخلی

براساس آمار بانک مرکزی تولید ناخالص داخلی کشور سال 1403 به میزان 3/1 درصد رشد داشته، همچنین رشد اقتصادی بدون نفت 3 درصد گزارش شده است. [2] بر همین اساس، طبق محاسبات مرکز پژوهش‌ها، رشد اقتصادی کشور در شهریورماه ۱۴۰۴ نسبت به ماه مشابه سال قبل معادل 0/8 درصد و رشد اقتصادی بدون نفت نیز 1 درصد برآورد می‌شود.

شکل 1. نمودار رشد تولید ناخالص داخلی ماهانه (نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))

مأخذ: داده‌های فصلی تا سال 1403 براساس حساب‌های ملی بانک مرکزی- داده‌های ماهانه محاسبات تحقیق.

شکل 2. نمودار رشد تولید ناخالص داخلی بدون نفت ماهانه (نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))

مآخذ: همان

همان‌طور که درشکل 3 نشان داده شده، از نرخ رشد 8/0 واحد درصدی در شهریورماه سال 1404 بخش کشاورزی سهمی معادل منفی 1/01 واحد درصد، بخش نفت و گاز سهمی معادل منفی 0/1 واحد درصد، گروه صنایع و معادن سهمی معادل 0/39 واحد درصد و گروه خدمات سهمی معادل 1/56 واحد درصد را به‌خود اختصاص داده است.

شکل 3. نمودار سهم بخش‌های اقتصادی از رشد اقتصادی شهریورماه 1404 (100=1400)

مأخذ: همان.

۳. بخش کشاورزی

براساس اعلام بانک مرکزی بخش کشاورزی در سال 1403 رشد 3/6 درصدی را ثبت کرده است. نتایج برآوردهای این مرکز نشان می‌دهد در شهریورماه 1404، ارزش‌افزوده گروه کشاورزی نسبت به ماه مشابه سال قبل منفی 3/8 درصد رشد داشته است. برآوردهای انجام شده در این زمینه با توجه به آمارهای پایه دریافتی از وزارت جهاد کشاورزی حاکی از آن است نسبت به ماه مشابه سال قبل در شهریورماه تولید محصولات زراعی کاهش 12/6 درصدی، محصولات دامی رشد 0/7 درصدی و محصولات باغی رشد 1/6 درصدی یافته است. همچنین، براساس آمار دریافتی از مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی میزان بارش در شهریورماه ۱۴۰4 نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش 1 میلی‌متری داشته است.

شکل 4. نمودار رشد ارزش‌افزوده ماهانه بخش کشاورزی (نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))

مأخذ: همان.

۴. بخش نفت خام و گاز طبیعی

براساس اعلام بانک مرکزی بخش نفت خام و گاز طبیعی در سال 1403 رشد 4/6 درصدی را ثبت کرده است. نتایج برآوردهای این مرکز نشان می‌دهد ارزش‌افزوده گروه نفت در شهریورماه سال 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد منفی 1/6 درصدی داشته است. طبق آخرین آمار اوپک از منابع ثانویه و برآوردهای در دسترس به کمک روش دنتون، تولید نفت ایران در شهریورماه با رشد منفی 1/6 درصدی نسبت به ماه مشابه سال قبل روبه‌رو بوده است.

شکل 5. نمودار رشد ارزش افزوده ماهانه بخش نفت خام و گاز طبیعی (نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))

مأخذ: همان.

۵. گروه صنایع و معادن

براساس اعلام بانک مرکزی، گروه صنایع و معادن در سال 1403 رشد 2/4 درصدی را ثبت کرده ‌است. این گروه شامل بخش‌های «ساختمان، صنعت، استخراج معدن، تأمین آب‌، برق و گاز طبیعی» است. نتایج برآوردهای این مرکز نشان می‌دهد گروه صنایع و معادن در شهریورماه سال ۱۴۰۴ نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 1/4 درصدی داشته است که عمدتاً تحت‌تأثیر افزایش شاخص تولید بخش صنعت و رشد مثبت بخش آب، برق و گاز بوده است. [3]

شکل 6. نمودار رشد ارزش افزوده ماهانه گروه صنایع و معادن (نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))

مأخذ: همان.

 ۶. گروه خدمات

براساس اعلام بانک مرکزی گروه خدمات در سال 1403 رشد 3/3 درصدی را ثبت کرده ‌است. نتایج برآوردهای این مرکز نشان می‌دهد ارزش‌افزوده گروه خدمات در شهریورماه سال 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 4 درصدی را ثبت کرده است. در شهریورماه بخش‌های «حمل و نقل و انبارداری»، «اداره عمومی، دفاع و تأمین اجتماعی» و «املاک و مستغلات» رشد مثبتی را نسبت به مدت مشابه سال قبل ثبت کرده‌اند.

با توجه به اینکه گروه خدمات شامل ۱۲ بخش متفاوت است و جهت برآورد هر بخش نیز از متغیرهای متفاوتی استفاده می‌شود، آمارهای ثبتی بخش «حمل و نقل»، «واسطه‌گری مالی»، «عملکرد بودجه»‌ و ... با تأخیر منتشر می‌شود. در نتیجه جهت برآورد از برآورد مدل استفاده می‌گردد و در ماه‌های آینده با جایگزین شدن آمارهای ثبتی برآورد رشد نیز تغییر می‌کند.

با توجه به اینکه گروه خدمات شامل ۱۲ زیر‌بخش مجزا است و برای برآورد هر یک از این زیر‌بخش‌ها از مجموعه‌ای متفاوت از متغیرهای آماری استفاده می‌شود، انتشار آمارهای ثبتی مربوط به برخی از این بخش‌ها، از جمله «حمل و نقل»، «واسطه‌گری مالی»، «عملکرد بودجه» با وقفه زمانی همراه است. از این‌رو، برآورد رشد بر اساس مدل‌های آماری انجام می‌گیرد. بدیهی است با انتشار و به‌روزرسانی آمارهای ثبتی در ماه‌های آتی مقادیر برآوردشده نیز اصلاح و بازنگری خواهند شد.

شکل 7. نمودار رشد ارزش افزوده ماهانه بخش خدمات (نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))

مأخذ: همان.

 ۷. جمع‌بندی

براساس اعلام بانک مرکزی تولید ناخالص داخلی در سال 1403 رشد 3/1 درصدی و تولید ناخالص داخلی بدون نفت رشد 3 درصدی را ثبت کرده ‌است.

به همین ترتیب نتایج برآوردهای مرکز پژوهش‌ها نشان می‌دهد تولید ناخالص داخلی در شهریورماه سال 1404 رشد 0/8 درصدی و بدون نفت رشد 1 درصدی داشته‌است. همچنین در شهریورماه سال 1404، بخش کشاورزی تحت‌تأثیر کاهش تولید محصولات زراعی و دامی با رشد منفی 3/8 درصدی، بخش نفت خام و گاز طبیعی طبق گزارشات اوپک و روش مورد محاسبه مرکز با رشد منفی 1/6 درصدی، گروه صنایع و معادن تحت‌تأثیر رشد مثبت شاخص صنایع بورسی در بخش صنعت و معدن و رشد مثبت بخش آب، برق و گاز با رشد 1/4 درصدی و گروه خدمات تحت‌تأثیر رشد مثبت بخش‌های اصلی خود با رشد 4 درصدی روبه‌رو بوده است.

لازم به ذکر است در برآورد حساب‌های ملی ماهانه و فصلی با توجه به اینکه هرماه آمارهای به‌روز و جدید به دست نهاد آماری می‌رسد، تعدیل برخی از بخش‌ها اجتناب ناپذیر است که این موضوع در حساب‌های فصلی بانک مرکزی و مرکز آمار نیز قابل مشاهده است.

جدول 1. رشد ارزش‌افزوده به تفکیک فعالیت‌های اقتصادی (100=1400)

مأخذ: همان