Author
M
۱. مقدمه
با توجه به آغاز برنامه هفتم پیشرفت از ابتدای سال 1403، نظارت مستمر بر بخش برق بهمنظور ارزیابی تحقق اهداف این برنامه از اهمیت ویژهای برخوردار است. در این گزارش، تحلیل و پایش شاخصهای کلان بخش برق در سه حوزه تولید، مصرف و اقتصاد صنعت برق در سال 1403 مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
2.وضعیت تولید برق در سال 1403
در شکل 1 روند افزایش حداکثر توان تولید برق در اوج بار در سالهای 1395 تا 1403 (مطابق دادههای واقعی) و همچنین روند مورد انتظار براساس سنجههای کمّی برنامه هفتم پیشرفت1 برای سال 1403 تا 1407 نشان داده شده است.
شکل ۱. نمودار روند تغییرات حداکثر توان تولید برق در اوج بار [1 و 2]
طبق قانون برنامه هفتم پیشرفت، حداکثر توان تولید برق در زمان اوج بار در سال پایانی برنامه باید به 87,140 مگاوات افزایش یابد که بهمعنای رشد متوسط سالیانه 7/4 درصد طی دوران اجرای این برنامه است. درحالیکه، در سال 1403 بهعنوان سال اول شروع برنامه، حداکثر توان تولید برق در زمان اوج بار تنها با رشد 2/1 درصدی، به مقدار 62,315 مگاوات رسیده که میتوان گفت حدود 3,212 مگاوات کمتر از حد مورد انتظار بوده است [1 و ۲].
براساس قانون برنامه هفتم، ظرفیت اسمی نصب شده در پایان این برنامه باید به 124,485 مگاوات افزایش یابد. برای دستیابی به این هدف، باید سالیانه حدود 6,400 مگاوات به ظرفیت شبکه برق کشور افزوده شود، اما کل ظرفیت نیروگاهی که در سال 1403 به شبکه برق کشور اضافه شده است، معادل 2,188 مگاوات بوده و این بهمعنای این است که عملکرد قانون برنامه در سال اول اجرا معادل 34 درصد هدف تعیین شده بوده که این امر منجر به تشدید ناترازی میان تقاضا و تولید برق در سال پیشرو و سالهای آینده خواهد شد. جزئیات واحدهای نیروگاهی اضافه شده به شبکه در سال 1403 بهشرح زیر است:
گفتنی است؛ میزان واردات انرژی برق در سال 1403، 3/37 میلیارد کیلووات ساعت بوده که نسبت به سال 1402، 4/3 درصد رشد داشته است.
3. وضعیت مصرف برق در سال 1403
در ششماهه اول سال 1403، مجموع مصرف برق در کشور بالغ بر 172 میلیارد کیلووات ساعت بوده که در ششماهه دوم به 168 میلیارد کیلووات ساعت رسیده است. انتظار میرود مصرف برق در ششماهه اول و دوم (بهدلیل حذف بار سرمایشی در ششماهه دوم) اختلاف معناداری داشته باشند، اما آمار مصرف برق در این دو بازه زمانی اختلاف اندکی با یکدیگر دارند که نشان میدهد آمار مصرف برق ماهیانه مشترکین دقیق نیست. در شکل 2 سهم مصرفکنندگان مختلف نشان داده شده است.
شکل 2. نمودار سهم بخشهای مختلف مصرفکننده برق در سال 1403 [1]
طبق آمار مصرف برق در سال 1403، بخش صنعت بهعنوان بزرگترین مصرفکننده برق، 36 درصد از کل مصرف برق کشور را به خود اختصاص داده و بخش خانگی با 32 درصد در رتبه دوم قرار دارد.
در شکل 3، روند افزایش حداکثر نیاز به مصرف برق در اوج بار از سالهای 1395 تا 1403 (براساس دادههای واقعی) و همچنین روند مورد انتظار براساس سنجههای کمّی برنامه هفتم پیشرفت برای سالهای 1403 تا 1407 نمایش داده شده است.
شکل 3. نمودار روند تغییرات حداکثر نیاز مصرف برق در اوج بار [۱ و ۲]
طبق اهداف برنامه هفتم پیشرفت، نیاز مصرف برق در زمان اوج بار باید تا پایان برنامه به حداکثر 85,508 مگاوات برسد. این هدف نشاندهنده رشد متوسط سالیانه 3 درصد در طول اجرای برنامه است. در سال جاری، که نخستین سال اجرای این برنامه بهشمار میآید، رشد حداکثر تقاضا معادل 8/7 درصد بوده و نیاز مصرف اوج بار به 79,872 مگاوات افزایش یافته که حدود 3,979 مگاوات بیشتر از هدف تعیین شده در قانون است. بنابراین، درکنار اینکه تولید برق باید با سرعت بیشتری توسعه یابد، سیاستهای مدیریت مصرف برق نیز باید در اولویت قرار گیرد. گفتنی است؛ کاهش ناترازی و تأمین کامل حداکثر نیاز مصرف در زمان اوج بار بدون توجه به سیاستهای مدیریت مصرف و کنترل تقاضای برق امکانپذیر نخواهد بود.
لازم به ذکر است؛ میزان صادرات انرژی برق در سال 1403، معادل 5/19 میلیارد کیلووات ساعت بوده که نسبت به سال 1402، 6/3 درصد رشد داشته است.
۴. شاخصهای کلان بخش برق در سال 1403
مهمترین شاخصهای کلان بخش برق در سال 1403 در جدول 1 ارائه شده و با سال 1402 و اهداف برنامه هفتم مورد مقایسه قرار گرفته است.
جدول 1. وضعیت شاخصهای کلان بخش برق در سال 1403 [1-3]
|
|
ردیف |
شاخص |
واحد |
1402 |
1403 |
میزان تحقق برنامه هفتم |
توضیحات |
|
شاخصهای تولید |
1 |
ظرفیت اسمی کل نیروگاهها |
مگاوات |
92,393 |
94,579 |
2,186 مگاوات معادل 6/8 درصد تحقق |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، رسیدن به ظرفیت منصوبه 124,485 مگاوات، معادل احداث 32,134 مگاوات نیروگاه جدید است. |
|
2 |
ظرفیت اسمی نیروگاههای تجدیدپذیر |
مگاوات |
1,063 |
1,457 |
394 مگاوات معادل 3/6 درصد تحقق |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، رسیدن به ظرفیت تجدیدپذیر 12,000 مگاوات، معادل احداث 10,937 مگاوات نیروگاه تجدیدپذیر جدید است. |
|
|
3 |
ظرفیت اسمی نیروگاههای هستهای |
مگاوات |
1,020 |
1,020 |
صفر درصد تحقق |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، رسیدن به ظرفیت هستهای 3,000 مگاوات، معادل احداث 1,980 مگاوات نیروگاه هستهای جدید است. |
|
|
4 |
تولید همزمان در اوج تقاضا |
مگاوات |
60,817 |
62,250 |
1,433 مگاوات معادل 5/4 درصد تحقق |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، رسیدن به ظرفیت تولید 87,140 مگاوات، معادل 26,323 مگاوات افزایش تولید است. |
|
|
5 |
مجموع تولید برق |
میلیارد کیلوواتساعت |
386 |
397 |
11 میلیارد کیلووات ساعت معادل 10/6 درصد تحقق |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، تولید 489,295 میلیون کیلووات برق در سال آخر برنامه است. |
|
|
6 |
سهم تولید برق از منابع غیرفسیلی |
درصد |
7/6 |
7 |
* |
کاهش نسبت به سال قبل |
|
|
7 |
تولید برق نیروگاههای تجدیدپذیر |
میلیون کیلوواتساعت |
1,972 |
2،261 |
289 میلیون کیلووات ساعت معادل 1/2 درصد تحقق |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، 21,000 میلیون کیلووات در سال آخر برنامه است. |
|
|
8 |
سوخت مصرفی نیروگاههای حرارتی |
میلیارد مترمکعب معادل گاز طبیعی |
93/3 |
95/7 |
* |
2/6 درصد نسبت به سال 1402 افزایش یافته است. |
|
|
9 |
سهم سوخت مایع از مجموع سوخت مصرفی نیروگاههای حرارتی |
درصد |
17/7 |
22/9 |
* |
مصرف سوخت مایع در سال 1403 بهدلیل ناترازی گاز، افزایش یافته است. |
|
|
10 |
راندمان نیروگاههای حرارتی |
درصد |
39/34 |
39/56 |
0/22 واحد درصد معادل 4/7 درصد تحقق |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، 44 درصد در انتهای برنامه است. |
|
|
11 |
ضریب بهرهبرداری از نیروگاهها |
درصد |
55/3 |
55/9 |
* |
بهدلیل افزایش تقاضای برق در سال 1403، ضریب بهرهبرداری از نیروگاهها 0/6 واحد درصد نسبت به سال قبل افزایش داشته است. |
|
|
شاخصهای مصرف |
12 |
حداکثر نیاز مصرف برق |
مگاوات |
73,463 |
80,064 |
54/8 درصد تحقق |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، حداکثر 85,508 مگاوات است که متأسفانه تنها در سال اول 54/8 درصد محقق شده است. |
|
13 |
بار تأمین نشده در اوج تقاضا |
مگاوات |
12,443 |
17،557 |
36- درصد تحقق |
هدفگذاری در انتهای قانون برنامه هفتم، مثبت شدن تراز برق در اوج بار به میزان 1,632 مگاوات است. |
|
|
14 |
مجموع مصرف برق |
میلیارد کیلووات ساعت |
333 |
340 |
* |
نسبت به سال قبل 2/2 درصد افزایش داشته است. |
|
|
15 |
مصرف بخش خانگی |
میلیارد کیلووات ساعت |
103 |
108 |
* |
نسبت به سال قبل 5/1 درصد افزایش داشته است. |
|
|
16 |
مصرف بخش صنعت |
میلیارد کیلووات ساعت |
122 |
123 |
* |
نسبت به سال قبل 0/5 درصد افزایش داشته است. |
|
|
17 |
مصرف بخش کشاورزی |
میلیارد کیلووات ساعت |
46 |
46 |
* |
نسبت به سال قبل 1/5 درصد کاهش داشته است. |
|
|
18 |
مصرف سایر بخشها (تجاری، عمومی و روشنایی معابر) |
میلیارد کیلووات ساعت |
61 |
63 |
* |
نسبت به سال قبل 3/4 درصد افزایش داشته است. |
|
|
19 |
طول خطوط شبکه |
هزار کیلومتر |
975 |
989 |
6 هزار کیلومتر معادل 2 درصد تحقق |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، 25 درصد رشد در انتهای برنامه است. |
|
|
20 |
ظرفیت پستهای انتقال و توزیع |
هزار مگاولت آمپر |
567 |
583 |
16 هزار مگاولت آمپر معادل 11 درصد تحقق |
هدفگذاری قانون برنامه هفتم، 25 درصد رشد در انتهای برنامه است. |
|
|
شاخصهای اقتصادی |
21 |
متوسط نرخ تعرفه برق مشترکان خانگی |
ریال بر کیلووات ساعت |
1،619 |
2,231 |
* |
بعد از بخش کشاورزی، بخش خانگی ارزانترین تعرفه برق را دارد. |
|
22 |
متوسط نرخ تعرفه برق مشترکان صنعتی5 |
ریال بر کیلووات ساعت |
5،278 |
6،333 |
* |
طبق ماده (3) قانون مانعزدایی از توسعه صنعت برق، متوسط تعرفه برق صنایع معادل متوسط نرخ قراردادهای تبدیل انرژی تعیین شده است. |
|
|
23 |
متوسط نرخ تعرفه برق مشترکان کشاورزی5 |
ریال بر کیلووات ساعت |
441 |
490 |
* |
در میان مشترکان مختلف، بخش کشاورزی از ارزانترین تعرفه برق برخوردار است. |
|
|
24 |
سهم معاملات برق در بورس انرژی |
درصد |
1/3 |
29 |
48 درصد تحقق |
براساس برنامه هفتم، سهم بورس انرژی از معاملات برق در پایان برنامه باید به حداقل 60 درصد برسد. با توجه به سهم 29 درصدی بورس از معاملات برق در سال 1403، هدف برنامه در این زمینه 48 درصد محقق شده است. |
|
|
25 |
مجموع تبادلات برونمرزی برق |
میلیارد کیلووات ساعت |
8/1 |
8/5 |
3/7 درصد تحقق |
تبادلات برق 443 میلیون کیلووات ساعت افزایشیافته که با توجه به هدف قانون برنامه هفتم میزان 20 میلیارد کیلوواتساعت در سال، درصد تحقق 3/7 درصد محاسبه میشود. |
* برنامه هفتم پیشرفت هدفگذاری در این زمینه نداشته است.
5.جمعبندی
قانون برنامه هفتم پیشرفت، اهداف متعددی را برای بخش برق کشور تعیین کرده که نظارت بر تحقق این اهداف نیازمند پایش مستمر شاخصهای کلان این حوزه است. براساس پایش رشد شاخصهای برق در سال 1403 (اولین سال اجرای قانون برنامه هفتم پیشرفت) میزان تحقق اهداف برنامه هفتم پیشرفت برای بخش برق بهطور متوسط حدود 5 درصد برآورد میشود که نشان میدهد سرعت حرکت بهسوی تحقق اهداف برنامه هفتم در بخش برق، کمتر از میزان مطلوب بوده و در صورت ادامه این وضعیت، دستیابی به اهداف مذکور دور از انتظار است. ازجمله مهمترین کاستیها، رشد اندک ظرفیت جدید نیروگاهی بهخصوص در حوزه نیروگاههای تجدیدپذیر و عدم مدیریت رشد فزاینده تقاضای برق است. بر این اساس، خلاصهای از مهمترین شاخصهای بررسی شده در جدول 2 ارائه شده است.
جدول 2. خلاصه شاخصهای کلان بخش برق در سال 1403 [1]
|
ردیف |
شاخص |
واحد |
1402 |
1403 |
|
1 |
ظرفیت اسمی کل نیروگاهها |
مگاوات |
92,393 |
94,579 |
|
2 |
ظرفیت اسمی نیروگاههای تجدیدپذیر |
مگاوات |
1,063 |
1,457 |
|
3 |
سهم تولید برق از منابع غیرفسیلی |
درصد |
7/7 |
7 |
|
4 |
سهم سوخت مایع از مجموع سوخت مصرفی نیروگاههای حرارتی |
درصد |
17/7 |
2/9 |
|
5 |
راندمان نیروگاههای حرارتی |
درصد |
39/34 |
39/56 |
|
6 |
مجموع مصرف برق |
میلیارد کیلووات ساعت |
333 |
340 |
|
7 |
حداکثر نیاز مصرف برق در اوج بار |
مگاوات |
73,663 |
80,064 |
|
8 |
بار تأمین نشده در اوج تقاضا |
مگاوات |
12,443 |
17,557 |
|
9 |
سهم معاملات خارج از بازار عمدهفروشی برق |
درصد |
15 |
42 |
|
10 |
مجموع تبادل برونمرزی برق |
میلیون کیلووات ساعت |
8,117 |
8,560 |