حفاظت از منابع آب یکی از ارکان مهم توسعه پایدار است. جوامع مختلف برای طی مسیرهای توسعه نیازمند بهرهبرداری صحیح و معقولانه از منابع طبیعی ازجمله منابع آب هستند. منابع آب بهطورکلی در نقاط مختلف جهان با خطرات بعضاً کمسابقه و مهمی روبهرو هستند. بحث حفاظت از منابع آب بهخصوص منابع آب سطحی، یکی از جنبههای تمرکز مطالعاتی و اجرایی مدیران و سیاستگذاران حوزه مدیریت منابع آب و حتی سایر حوزههای مرتبط مانند انرژی، کشاورزی و گردشگری است. نیازمندیهای وسیع جهان امروز مستلزم توجه ویژه به تمام قابلیتهای ممکن در حفظ و بهرهبرداری از منابع طبیعی بهخصوص منابع آب برای طی مسیرهای توسعه در جوامع مختلف است. در این راستا، صنعت سدسازی در جهان و ایران در سالیان اخیر کانون توجه متخصصان، مدیران و سیاستگذاران بوده است. صنعتی که با تمام حواشی پیرامون آن و تمام ابعاد مثبت و منفی در مسیر توسعه آن، همواره بخش وسیعی از نگاههای علمی، فنی، رسانهای و حتی سیاسی را به خود معطوف کرده است. نکته قابلتوجه در ارتباط با این صنعت، تهدیدهای طبیعی و انسانی در راستای کاهش عملکرد آنهاست. سدها در جهان و ایران همواره از ارزش اقتصادی بالایی برخوردار بوده و منابع نسبتاً قابلتوجهی برای توسعه آنها صرف میشود. منابعی که باید در شرایط حاضر به نحوه تخصیص آنها توجه بیشتری ازسوی ارگانها و افراد ذیربط معطوف شود. گزارش حاضر با بررسیهای علمی، آماری و مالی در ارتباط با پروژههای سدسازی در دست مطالعه و ساخت کشور به این نتیجه میرسد که وضعیت آتی تعدادی از پروژههای موجود در کشور با وجود شرایط فعلی اقلیمی و دخالتهای خارج از کنترل انسانی با چالشهایی همراه خواهد بود. مسائلی که باید در فاز مطالعات و ساخت پروژههای سدسازی جدید مورد توجه کافی قرار گیرد تا در آینده این زیرساختهای ارزشمند بتوانند در بهترین و بهینهترین شرایط خود انجام وظیفه کنند.
نتایج این بررسی نشان میدهد که تعداد 6 مورد از پروژههای سدسازی در دست مطالعه و 36 مورد از پروژههای در دست ساخت مهم کشور، از اثرگذاری عوامل طبیعی و انسانی به درجات مختلفی آسیب دیدهاند، آسیبی که درنهایت بهصورت کاهش حجم جریان ورودی از بالادست مخازن خود را نمایان میکند. بررسی حاضر نشان میدهد که برای تعدادی از پروژههای سدسازی در دست مطالعه، از مقدار 15 درصد برای سدهای خرسان 1 و 2 تا مقدار 57 درصد برای سد پاعَلَم و برای تعدادی از پروژههای سدسازی در دست ساخت، از مقدار 9 تا 87 درصد بهترتیب برای سدهای پل رود و هایقر (از پروژههای تازه به بهرهبرداری رسیده)، تغییرات تماماً کاهشی در جریان ورودی به مخازن وجود داشته است. از تعاریف ذیل این بحث، مفاهیم «زمان شکست» و «آب سراب» است که بیانگر اثرگذاری بلندمدت عوامل مخرب طبیعی و انسانی و بهتبع آن عدم دسترسی به مقدار حجم آب مورد انتظار برای سدها (اساس طراحی مخازن) و درنهایت تحتالشعاع قرار گرفتن اهداف عمرانی مرتبط با پروژههای سدسازی در دست مطالعه و ساخت کشور در آینده است.
کیفیت و کمّیت اثرگذاری تغییرات اقلیمی و دخالتهای انسانی نکته مهمی است که نیاز است بهاندازه کافی در پیشبینیهای کارشناسی، روندهای مطالعات و ساخت پروژههای سدسازی جدید کشور مورد توجه قرار گیرد. برای مثال دو پروژه سد در دست مطالعه خرسان 1 و 2، از 25 سال پیش (از سال 1377) حجم آب ورودی آنها دچار آسیب بوده، درحالیکه هنوز مراحل زمانبر ساخت و بهرهبرداری را نیز طی نکردهاند. همچنین پروژه سد در دست ساخت شوریجه از سال 1363 (در حدود 39 سال) تحت آسیب ناشی از تغییرات اقلیمی و دخالتهای انسانی بوده است، اتفاقی که برای تمام سدهای در دست ساخت دیگر (اشاره شده در این بررسی) هم بهوقوع پیوسته است. بررسی وضعیت مالی و اعتباری پروژههای سدسازی فعال در کشور نشان میدهد که مجموع اعتبار تمام پروژههای سدسازی در کشور معادل 29/81 درصد کل بودجه فصل منابع آب و 4/63 درصد کل بودجه کشوری (براساس اعتبار طرحهای تملک داراییهای سرمایهای) است .
سدهای در دست مطالعه و ساخت کشور بهازای مقادیر مشخصی از حجم ذخیره و عملکرد نهایی، ساخته شده و مورد بهرهبرداری قرار میگیرند. اگر به هر دلیل مانند دلایل مطرح شده در مباحث پیشین، این سازهها با کمبود حجم ذخیره و ورودی از بالادست مواجه شوند، تبعات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی امنیتی این نحوه از اثرپذیری سدها، ممکن است فضای کلی کشور را تحتتأثیر رخدادهای بعضاً غیرقابل پیشبینی قرار دهد. بهرهبرداری نهایی از هرکدام از این پروژهها فرایندی مملو از هزینهها (در حوزههای مطرح شده و سایر حوزههای مرتبط) و از محل سرمایهها و اعتبارات ملی است. مسئله مطرح شده مسئولیت ایجاد این پروژههای حیاتی و بعضاً هزینهبر را بیشازپیش سنگین خواهد کرد. در این راستا، باید نحوه ایجاد پروژههای سدسازی جدید منطبقبر واقعیتهای اقلیمی و سرزمینی کشور باشد تا این پروژهها در بهینهترین شرایط عملکردی، به انجام وظیفه حفاظت و مدیریت منابع آب سطحی کشور بپردازند. انتهای این گزارش شامل یکسری پیشنهادها و چارچوبهای مدیریتی پیرامون ایجاد پروژههای سدسازی جدید و مدیریت پروژههای کلیدخورده فعلی است. ازجمله این پیشنهادها میتوان به این موارد اشاره کرد: 1. توجه به ظرفیتهای سرزمینی، فاکتورهای مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مناطق هدف و درنهایت بازه زمانی افتتاح و بهرهبرداری از پروژهها، 2. توسعه مسئولانه صنعت سدسازی و توجه به مسائل اخلاقی و تعهدات حرفهای نهادهای سیاستگذار، 3. تنظیم مقررات جدید، قدرتبخشی و اثربخشی بیشتر به قوانین موجود و افزایش سازوکارهای نظارتی و درنهایت، 4. مستند کردن تحلیلهای کارشناسی مدیریتی و فنی در مطالعات پروژههای مسئلهدار و عدم درنگ در توقف آنها.
صنعت سدسازی در ایران رشد چشمگیری بهخصوص در سالهای پرکار سازندگی پس از جنگ داشته است. نیاز روزافزون به توسعه و بهرهبرداری از منابع آب در کشور از یکسو و لزوم جبران خسارات تحمیل شده به کشور در بخشهای مختلف صنعت، انرژی و زیرساختهای عمرانی ازسوی دیگر، لزوم تقویت فنی، صنعتی و علمی پیرامون این صنعت مهم کشور را بهخصوص در سالیان اخیر اجتنابناپذیر کرده است. تجربههای چشمگیر در رشد و توسعه این صنعت در ایران از بسیاری جهات به رشد و توسعه در دیگر بخشهای مختلف صنعتی کشور منجر شده است. توسعه در بخشها و صنایع مختلف ذیل حوزههای اصلی انرژی، کشاورزی، گردشگری و بسیاری از بخشهای مرتبط با صنعت آب (مانند تأمین آب شرب، آب مورد نیاز صنایع و کنترل سیلاب) ازجمله این پیشرفتها و نکات مثبت حاصل از توسعه صنعت سدسازی در کشور بهحساب میآید.
در ایران بخشی از ظرفیت تولید برق کشور (معادل 15 درصد کل ظرفیت تولید) از طریق سدها و پروژههای برقآبی انجام میگیرد، مسئلهای که به لطف توسعه این صنعت پس از پایان دوران جنگ هشتساله و با همسویی سیاستگذاران و مدیران مرتبط با این حوزه صورت گرفت. در سوی دیگر ماجرا، مسائل و مشکلاتی است که به عقیده منتقدان این حوزه کشور بهواسطه وجود سدها و پروژههای مشکلدار (چه در فاز بهرهبرداری و چه در فاز مطالعه و ساخت) با آن مواجه شده است. هرچند که این دیدگاه صرفاً مختص به ایران نبوده و در سایر نقاط جهان نیز بهعنوان یک حقیقت رایج مورد بحث و گفتگو است. تبعات محیط زیستی نامطلوب (مانند آسیب به اکوسیستمهای رودخانهای)، بهوجود آمدن مسائل اجتماعی و بعضاً امنیتی، آسیب به مشاغل بومی و سنتی و همچنین خسارت به ثروتهای ملی با ایجاد طرحهای فاقد بهرهوری و عملکرد مناسب، ازجمله مسائلی است که دیدگاه مخالف توسعه این صنعت در ایران و جهان به آن معتقدند.
اما یکی از مهمترین جنبههای توجه و تمرکز بر مسئله سدها و صنعت سدسازی در جهان و بهویژه ایران، بحث سنجش عملکرد و درجه کارایی آنها در توسعه منابع آب در شرایط بحرانی تغییرات اقلیمی در زمان حال و آینده است؛ مسئلهای که در گزارش حاضر بهعنوان اصلیترین محور ارزیابی مدیریتی سدهای در دست مطالعه و ساخت کشور به آن پرداخته شده است. همانطور که بحث شد، از مهمترین جنبهها و مزایای احداث سدها بهخصوص پروژههای سدسازی جدید، کمک به مدیریت، صیانت و حفاظت از منابع آب و ایجاد مسیر برای توسعه پایدار در حوزه مدیریت آب، تأمین آب شرب و حفاظت از زیرساختها و مصرفکنندههای پاییندست از تبعات ناخواسته مرتبط با تغییرات اقلیمی ازجمله سیلابهای شدید است. مزیت آخر (کنترل سیلاب) تقریباً در بسیاری از موارد در سدهای کشور و به روشهای مختلفی محقق شده و این زیرساختهای مهم در بسیاری از موارد مناطق پاییندست را از گزند این بحران تا حد مطلوبی حفظ کردهاند. نمونه عینی این مزیت سدها را میتوان در مهار سیلابهای شدید استان خوزستان در سال 1398 و سیلاب مهار شده در سد کهیر در استان سیستان و بلوچستان در اسفندماه سال 1402 مشاهده کرد. مسئله تأمین آب شرب نیز به همین شکل تا حد زیادی در حوزه مسئولیت سدها و اهداف پیرامون آنها قرار گرفته و بهخوبی محقق شده است؛ اما امروزه مهمترین دغدغه پیرامون سدها بهخصوص در فاز مطالعه و ساخت، سنجش عملکرد آتی آنها در حوزه حفاظت از منابع آب و مدیریت آن و کمک به ارتقای سطح بهرهوری از این موهبت طبیعی و حیاتی در شرایط تغییرات اقلیمی و دخالتهای وسیع و بعضاً مخرب انسانی است [1]، [2]، [3]. در حال حاضر بهدلایل مختلفی ازجمله تغییرات اقلیمی و بهتبع آن کاهش بارندگی و دخالتهای وسیع انسانی (بهخصوص در موقعیتهای جغرافیایی بالادست سدها)، عملکرد فعلی و آتی این سازههای حیاتی در نقاط مختلفی از جهان و ازجمله ایران دستخوش تغییر و تحول شده است. بهطوریکه شدت و مقیاس تأثیر این عوامل، تعدادی از سدها را در ایران با مشکل عملکرد (ازجمله خالی بودن مخزن برای مدتزمان طولانی در طول دوره بهرهبرداری) مواجه کرده است؛ سازههایی که نیاز بوده در کشور براساس نیازها و اولویتهای میدانی، در ظرفیتهای مشخصی مطالعه، طراحی و ساخته شوند و درنهایت مورد بهرهبرداری قرار گیرند. اکنون میتوان گفت که این سازهها در مواردی، قابلیت تحقق آن اهداف مورد انتظار برای احداثشان را ندارند. با قبول این واقعیت نیاز است که براساس بهترین و بهینهترین طراحیها و برآوردهای علمی، فنی و آماری و تکمیل مطالعات و بررسیهای تخصصی در حوزههای انرژی، اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی، به مطالعه، طراحی و ساخت این سازهها برای مقاصد آتی اقدام کرد.
گزارش حاضر با علم به این مسئله یعنی خطرات پیرامون عملکرد نامطلوب برخی سدهای کشور در فاز بهرهبرداری، به بررسی علمی و آماری جهت آگاهی از شرایط پیشروی پروژههای واقع در فاز مطالعه و ساخت در کشور میپردازد. براساس قانون بودجه و اعتبارات مصوب پروژههای سدسازی، در سال 1402 تعداد 101 پروژه در حال مطالعه و ساخت در کشور فعال بوده و شامل دریافت ردیفهای اعتباری شدهاند [4]. البته گفتنی است که تعداد واقعی پروژهها (بهخصوص در مرحله مطالعات) در سراسر کشور از این مقدار بیشتر بوده، اما بهعلت مستند نبودن وضعیت مالی، بودجهای و آماری در مقیاس قابلاطمینان و قابلاستناد، از ذکر نام و مشخصات آنها در این گزارش اجتناب شده است. بر همین اساس، همین تعداد مذکور پروژهها با شرایط اعتباری و فنی مشخص، نشاندهنده عزم سیاستگذاران و مدیران برای تقویت و پشتیبانی پروژههای سدسازی در کشور در زمان حال و آینده است. عزمی که نیاز است بیشازپیش به اثرگذاری و دخالت مسائل و عوامل مختلف (اقلیمی و انسانی) و سایهاندازی آنها بر وضعیت ذخیره آتی سدهای در دست مطالعه و ساخت کشور توجه داشته باشد. این بحث با علم بر این مطرح میشود که تعدادی از سدهای در حال بهرهبرداری مهم کشور بهدلیل مسائل مختلفی هنوز قادر به تأمین اهداف توسعهای مرتبط با ایجاد آنها نشدهاند.
باید ذکر کرد که در بخشی از موارد نیازهای اساسی در رابطه با ایجاد سدهای بیشتر و نیاز به تسریع در روند مطالعات و احداث آنها، ممکن است حساسیتهای لازم را برای انجام مطالعات بیشتر و وسیعتر براساس مبانی علمی و فنی کمرنگ کرده و فوریت انجام بررسیهای سرزمینی در حوزه سدسازی را تحتالشعاع قرار دهد. نتایج گزارشها و تحقیقات علمی نشان میدهد که روند تغییرات اقلیمی و فعالیتهای انسانی خارج از کنترل موازین حقوقی و قانونی، تأثیر بسزایی بر عملکرد سدها در ایران و جهان گذاشته است [1]. عملکرد سدهای در دست بهرهبرداری کشور نشان میدهد که عوامل مخرب مطرح شده، حداقل در فاز مطالعات تأثیر خود را نشان ندادهاند، اما برای این دسته از سدها، تأثیر قطعی و نامطلوب خود را در فاز بهرهبرداری گذاشتهاند، آثاری که احتمالاً در مواردی قابلجبران و برگشتپذیر نخواهد بود [1]. بنابراین مهمترین فاز برای توجه به این مسائل و مطرح کردن راهحلهای کارآمد برای رویارویی مؤثر با آنها، فاز مطالعات سدهاست که نیاز است در کشور بهطور ویژهای به تکمیل مراحل مختلف آن در تمام حوزههای مطالعاتی و علمی پرداخته شود.
با توجه بهعنوان، گزارش حاضر به ارزیابی مدیریتی سدسازی در ایران در فاز مطالعه و ساخت میپردازد. بخشی از گزارش حاضر، شامل مروری بر تحقیقات داخلی و خارجی پیرامون مسائل سدها در بحث تحلیل عملکرد، چالشها و راهحلهای احتمالی پیرامون توسعه و بهرهوری بیشتر در صنعت سدسازی است. بخش دیگری به بررسی وضعیت مدیریتی سدهای در حال مطالعه و ساخت کشور براساس مبانی علمی میپردازد. سؤال اساسی این بخش این است که زمان مطالعه، ساخت و درنهایت بهرهبرداری از پروژههای جاری آیا بر واقعیتهای میدانی و آنچه که به اثرگذاری پدیدههای اقلیمی و دخالتهای انسانی شناخته میشود، منطبق است یا خیر؟ بخش دیگری از گزارش به بررسی موردی پروژههای فعال در کشور و مباحث مالی و آماری پیرامون آنها میپردازد. درنهایت میتوان گفت این نوع از نگاه و بررسی میتواند دید جامعی از شرایط فعلی حوزه صنعت سدسازی در کشور در اختیار مدیران و سیاستگذاران این حوزه و حوزههای مرتبط برای بهینهتر کردن شرایط مدیریتی آنها قرار دهد.
سدها در کنار وظایف و اهداف مورد انتظارشان، با مسائل جدید و بعضاً خارج از کنترلی روبهرو شدهاند. بحث ارزیابی مدیریتی و عملکرد سدها در جهان و بهخصوص ایران یکی از مسائلی است که توجهات تحقیقاتی جدید حول آن متمرکز است. در ایران و در زمان حاضر، تعداد قابلتوجهی پروژه سدسازی در فازهای مختلف بهرهبرداری، ساخت و مطالعه وجود دارد. بررسیها نشان میدهد تعدادی از سدهای در دست بهرهبرداری کشور با مشکل عملکرد و ناکافی بودن طولانیمدت حجم ذخیره مخازنشان روبهرو بودهاند [1]، [2]، [3]. از مهمترین عوامل وقوع وضع فعلی و ضعف عملکرد برای پروژههای در دست بهرهبرداری کشور میتوان به ناکافی بودن پیشبینیها از آینده در فاز مطالعات، عدم تطابق تعدادی از پروژهها با ظرفیتهای سرزمینی و احتمالاً عدم دید مناسب از شرایط فعلی اقلیمی و انسانی در زمان مطالعه و ساخت آنها در سالها و دهههای گذشته اشاره کرد. مسائلی که نیاز است هماکنون، بدون فوت وقت و بهطور خاص برای سدهای در دست مطالعه و ساخت مدنظر قرار گیرند تا از تحمیل آسیبهای احتمالی بر حوزههای مختلف محیط زیستی، اجتماعی، اقتصادی و حتی فرهنگی در سالهای آینده جلوگیری به عمل آید. ازاینرو، پروژههای سدسازی جدید نیاز است در بهترین و بهینهترین شرایط ممکن (با علم به تمام مسائل تهدیدکننده آینده آنها) مورد مطالعه و بررسی قرار گیرند.
گزارش حاضر در نظر دارد موضوع ارزیابی مدیریتی سدهای در دست مطالعه و ساخت در ایران را با رویکردی مبتنیبر وقایع علمی، آماری و مالی و با جهتگیری جدیدی مورد بررسی قرار دهد. این گزارش حاوی نتایج و مباحثی است که میتواند به سیاستگذاران، مدیران و مجریان پروژههای جدید در ارزیابی و بررسی مجدد طرحهای فعال در دست مطالعه و ساخت، دید متفاوتی ارائه دهد. در ارتباط با فرایند انجام گزارش حاضر و اهداف پیرامون ارائه آن، مباحثی در بخشهای بعدی ارائه خواهد شد.
اهم اهداف (اصلی و فرعی) گزارش حاضر موارد زیر است:
هدف اصلی: ارزیابی مدیریتی سدهای در دست مطالعه و ساخت کشور.
اهداف فرعی:
قطعاً یکی از راههای ایجاد مسیرهای علمی و فنی جدید و اثرگذاری هرچه بیشتر و بهتر ایدههای در دسترس در کشورهای مختلف، توجه به تجربیات بینالمللی موفق و حتی ناموفق است. بهطور خاص در صنعت سدسازی این راهکار میتواند به بهترین نحو ممکن از اتلاف وقت، سرمایههای ملی و منابع اقتصادی و اجتماعی در مسیر ایجاد پروژههای جدید بکاهد. در این ارتباط نیاز است در حد امکان به مستندسازی نتایج ایجاد پروژههای مختلف در جهان پرداخته و به تمام عوامل اثرگذار در موفقیت یا شکست احتمالی آنها اشاره شود، مسئلهای که در این بررسی در یک بخش مجزا در ارتباط با اهمیت و مباحث پیرامون آن بحث میشود. در ادامه به تعدادی از تحقیقات مشابه با اهداف این گزارش با ذکر جزئیات و راهکارهای احتمالی پژوهشگران پرداخته شده است.
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس پیرامون بحث ارزیابی عملکرد سدهای در دست بهرهبرداری کشور در مدیریت منابع آب، وضعیت تعدادی از سدهای مهم کشور را ازلحاظ بررسی شاخصهای علمی و آماری، نامطلوب ارزیابی میکند. نتایج بررسی مذکور نشان میدهد که بهجز یک مورد افزایشی در جریان ورودی در بالادست مخازن (سد بارزو در حوضه خزر، به میزان 41 درصد)، تمام سدهای بررسی شده دیگر در گزارش (تعداد 52 سد) با کاهش جریان ورودی از 3 تا 94 درصد مواجه بودهاند. از منظر اثرگذاری عوامل (دخالتهای) انسانی و عوامل طبیعی (عمدتاً بهصورت کاهش بارندگی)، سدهایی مانند زیردان و پیشین در حوضه خلیج فارس به میزان 100 درصد از اثرگذاری صرفاً عوامل طبیعی و سد پانزده خرداد در حوضه مرکزی به میزان 90 درصد از اثرگذاری عوامل (دخالتهای) انسانی در کاهش جریان ورودی از بالادست آسیب دیدهاند. گزارش مذکور به اهمیت توجه بیشتر به تجربه عملکرد سدهای در دست بهرهبرداری کشور، توجه بیشازپیش به واقعیات روز و شرایط خاص اقلیمی برای پروژههای در دست مطالعه و ساخت و اعمال سیاستگذاریهای صحیح و کارآمد بهخصوص در حوزه وضع قوانین و مقررات اشاره کرده است. مبانی بررسی مذکور دادههای بلندمدت درصد پُری مخزن، مفاهیم علمی روز و مباحث مالی سالیان اخیر در حوزه تأمین اعتبار و بودجهدهی پروژههای سدسازی است. گزارش مذکور حاوی یکسری پیشنهادها برای سیاستگذاران و مدیران برای برونرفت از شرایط پیشرو و تقویت بنیانهای مدیریتی پیرامون وضعیت سدها در کشور است [1]. نکته قابلتوجه درباره تفاوت پژوهش حاضر با پژوهش مذکور، لزوم ارزیابی مدیریتی سدهای در دست مطالعه و ساخت کشور و رسم دورنمایی از وضعیت آتی آنها از منظر عملکرد و کارایی در مدیریت منابع آب (در پژوهش حاضر) است. بحث بعدی در ارتباط با بررسی انطباق یا عدم انطباق زمان اثرگذاری عوامل اقلیمی و انسانی (همان زمان شکست) بر زمان اتمام عملیات مطالعه، ساخت و یا شروع بهرهبرداری از سدهای در دست مطالعه و ساخت در آینده است که مسئله محوری پژوهش حاضر بهحساب میآید.
گزارش دیگری از مرکز پژوهشهای مجلس وضعیت حجم ذخیره و عملکرد سدهای کشور را بررسی کرده است. در این گزارش علاوهبر ذکر موارد متعدد کارایی و نقطه قوت سدها، ضعف عملکرد و خالی بودن مخازن در تعدادی از آنها برای یک مدتزمان طولانی نیز مطرح شده است. گزارش در ارتباط با هرگونه احداث پروژههای جدید و کیفیت تغییرات محیط زیستی پیرامون آنها مباحثی را ارائه کرده است. از نمونه مباحث مطرح شده در بررسی مذکور، ایجاد کمترین خسارت احتمالی بر پیکره محیط زیست و نیل به حداکثر درجه بهرهوری در راستای ایجاد پروژههای جدید است. همچنین بهعنوان پیشنهاد در این گزارش، لزوم ارائه طرح ارزیابی آثار زیستمحیطی با دید بلندمدت، تحلیل هزینه فایده با لحاظ آثار نامطلوب زیستمحیطی در بلندمدت (ارزش ریالی محیط زیست) و تبعات آنها برای سدهای جدیدالاحداث مطرح شده است [5].
یک پژوهش دیگر به نیاز کشورهای دارای اقتصاد نوظهور در توسعه پروژههای برقآبی میپردازد. براساس این تحقیق حداقل 3700 سد بزرگ، هرکدام با ظرفیت تولید برق بیش از 1 مگاوات، عمدتاً در کشورهای دارای اقتصاد نوظهور برنامهریزی شده یا در دست ساخت هستند. ساخت این پروژهها ظرفیت کل انرژی تولیدی برقآبی جهان را به حدود 1700 گیگاوات افزایش میدهد. افزایشی که بهزعم پژوهشگران این تحقیق نهتنها برای جبران میزان افزایش تقاضای برق کافی نخواهد بود؛ بلکه به کاهش جریانهای سطحی به میزان 21 درصد در کل نقاط جهان منجر میشود. تحقیق مذکور به نیاز فوری به ارزیابی و کاهش پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی در ارتباط با توسعه ساخت سدهای جدید در کشورهای مختلف جهان اشاره میکند. براساس این تحقیق، اگرچه ساخت سدهای برقآبی در سراسر جهان به افزایش سطح تولید انرژی تجدیدپذیر برقآبی منجر شده، اما این نوع از توسعه با معضلات شدید اجتماعی و زیستمحیطی همراه بوده است. مهاجرت افراد، درگیریهای فرامرزی، تکهتکه شدن رودخانهها و تغییر زیستگاهها و تهدید بیشتر تنوع زیستی آبهای شیرین ازجمله آثار (منفی) این پروژهها برشمرده شده است. بهعنوان راهحل، نیاز فوری به پیشبرد دستورالعملهای نظارتی موجود و اعمال استانداردهایی برای ایجاد همافزایی در میان مصرفکنندگان مختلف آب (شامل اکوسیستمها) و اتخاذ رویکردهای مشارکتی (شامل افراد آسیبدیده از ایجاد این پروژهها) از ملزومات طرحهای جدید است [6].
پژوهش دیگری معتقد به نقش عوامل تنشزای انسانی، ازجمله سدسازی در مقیاس بزرگ، تغییرات هیدرولوژیکی، آلودگی و استخراج رسوب، در تهدید یکپارچگی رودخانههای بزرگ جهان و به چالش کشیده شدن آینده آنهاست. براساس این پژوهش سرعت و گستردگی چنین تغییراتی آنقدر زیاد است که ممکن است تغییراتی در مقیاس بزرگ و بهطور بالقوه جبرانناپذیر در بازههای زمانی مختلف (از سالها تا دههها) اتفاق بیفتد. بهعنوان راهحل، بررسی مذکور بر نقش مدیریت پایدار و ایجاد الزامات جریان زیستمحیطی و نظارت بر رودخانههای بزرگ جهان از طریق بودجه هماهنگ بینالمللی و توافقنامه سیاسی بینقارهای و پشتیبانی مالی برای نگهداری مستمر از آنها تأکید دارد [7].
یک پژوهش دیگر، نیاز به استفاده فزاینده از انرژی برقآبی را دلیل بیشترین افزایش در ساخت سدها در جهان از اواسط قرن بیستم میداند و معتقد است که اکثر رودخانههای اصلی روی زمین اکنون محل احداث سدها شدهاند. براساس این پژوهش، سدها مانع از جریان و گردش مواد مغذی ضروری ازجمله کربن، فسفر و نیتروژن در امتداد شبکههای رودخانهای میشوند که منجر به افزایش تغییر شکل و حذف مواد مغذی و بیوژئوشیمی آنها و پیامدهای زیستمحیطی گستردهتر میشود. در این پژوهش به تأثیر روشهای مدیریتی و ساختوساز بر تغییر و تحولات ذکر شده پرداخته شده است. براساس یافتههای این پژوهش، مخازن سدها میتوانند به کانون انتشار گازهای گلخانهای تبدیل شوند که این مسئله میتواند سبز بودن انرژی برقآبی نسبت به سوختهای فسیلی را زیر سؤال ببرد. بااینحال، بهعنوان راهحل (ارائه شده توسط پژوهشگران مطالعه مذکور)، با سدسازی مسئولانه و مدیریت خاص، ایجاد تعادل بین آثار زیستمحیطی و خدماتی که سدها ارائه میدهند (نکات مثبت سدها) قابلدستیابی بوده و در این صورت ممکن است کمترین آسیب به سیستم اجتماعی و طبیعی مناطق احداث سدها وارد شود. یکی از مبانی حرکت در جهت مناسب بهزعم پژوهش، همکاریهای بینرشتهای متخصصان و دانشمندان رشتههای مختلف مانند اقتصاد، علوم اجتماعی، زیستشناسی و علوم مهندسی است [8].
در یک پژوهش دیگر، یک ارزیابی تأثیر یکپارچه برای تعیین کمّیت و توصیف تغییرات رژیم جریان در رودخانه مکونگ تحتتأثیر تغییرات اقلیمی و گسترش فعالیتهای انسانی (گسترش کشت آبی و توسعههای مرتبط با انرژی برقآبی و نیروگاههای برقآبی) انجام شد. نتایج ارزیابی، حساسیت بالای رژیم جریان رودخانه به عوامل مطرح شده را نشان داده و اهمیت درک بهتر وسعت و مکانیسمهای اساسی مرتبط با این تغییرات را برجسته میکند. بر اساس این پژوهش، لازمه آگاهی مناسب از تأثیرات عمده توسعه سدهای برقآبی و گسترش آبیاری، تحلیل دقیق تحولات آینده در راستای جلوگیری از صرف هزینههای بالای اقتصادی و زیستمحیطی و جلوگیری از افزایش فشار بر اقشار آسیبپذیر ساکن در آن مناطق است [9].
پژوهش دیگری به تفاوت میل به ایجاد پروژههای سدسازی جدید در کشورهای توسعهیافته و کشورهای در حال توسعه میپردازد. براساس این پژوهش، امروزه ساخت سدهای بزرگ در کشورهای توسعهیافته بهعلت غیرقابلقبول بودن نگرانیهای زیستمحیطی و اجتماعی و سایر هزینههای پیرامون آن متوقف شده است. بهطوریکه در آمریکای شمالی و اروپا شمار سدهایی که برداشته میشوند بیشتر از سدهایی است که ساخته میشوند. درعوض ساخت سدهای بزرگتر برقآبی در کشورهای در حال توسعه از دهه 1970 بهبعد در امتداد حوضه رودخانههای مکونگ، آمازون و کنگو افزایش یافته است. بررسی مذکور با برشمردن معایب این نوع از توسعه برای کشورهای در حال توسعه و تکرار تجربیات کشورهای توسعهیافته در زمینه گسترش صنعت سدسازی، به مواردی از قبیل بررسی نحوه ساخت سدهای بزرگ جدید در این کشورها، اهمیت گنجاندن عامل تغییرات اقلیمی در ملاحظات مرحله ساخت سد و برخی از چالشهای حاکمیتی و جبران خسارت مرتبط با این پروژهها میپردازد. این پژوهش تمرکز بیش از حد بر مزایای توسعه و ساخت پروژههای جدید و دستکم گرفتن هزینههای پیرامون این توسعه را بررسی میکند. بهعنوان راهحل، پژوهش مذکور قابلیت و لزوم انجام ارزیابیهای آثار زیستمحیطی و ارزیابیهای آثار اجتماعی را لازمه طرحهای جدید میداند. همچنین این پژوهش شفافیت بیشتر با آحاد جامعه در مورد هزینهها و منافع واقعی شامل هزینههای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و زیستمحیطی و هزینههای حذف سد در پایان عمر آن را مورد نیاز طرحهای جدید برشمرده است [10].
پژوهش دیگری به تأثیر تولید انرژی برقآبی بر تغییر اکوسیستمهای رودخانهای حوضه رودخانه مکونگ میپردازد. پژوهش مذکور، دلیل کاهش تغییرات فصلی جریان در پاییندست بسیاری از سدهای دارای نیروگاههای یکپارچه و مخازن ذخیره بزرگ را افزایش ذخیره مخزن، از مقدار 2 درصد میانگین جریان سالیانه در سال 2008 به 20 درصد در سال 2025 میداند. پژوهش مذکور به لزوم مدیریت تعادل بین مزایای سد (انرژی برقآبی، آبیاری، کنترل سیل، تأمین آب خانگی و ناوبری) و پیامدهای منفی آن برای معیشت و اکوسیستم در امتداد جریان اصلی مکونگ و شاخههای آن اشاره میکند. از توصیههای این پژوهش میتوان به ارزیابی آثار هیدرولوژیکی در مکونگ و سایر حوضههای تحت توسعه سریع پروژههای برقآبی (با هماهنگسازی و یکپارچهسازی مطالعات مشاهدهای و مدلسازی)، ارزیابی شاخصهای جریان مربوط به اکوسیستمها و معیشت محلی و در نظر گرفتن سایر منابع انرژی (بهعنوان جایگزین) اشاره کرد [11].
تقریباً در تمام پژوهشهای مطرح شده، بازبینی تصمیمگیریها، اعمال سیاستهای مؤثر اجتماعی و معیشتی و همچنین توجه به مسائل اکوسیستمی در زمان مطالعه و ساخت پروژههای سدسازی، یک ضرورت برای طرحهای آتی و پروژههای فعلی بهشمار آمده است. مواردی که میتواند آینده این صنعت را متحول کرده و نحوه برخورد با توسعه این صنعت در جهان و بهویژه ایران را دستخوش تغییر کند. درواقع اساسیترین نکته پیرامون توسعه پروژههای جدید سدسازی پاسخ به این سؤال است که چه اندازه معیارها و استانداردهای در نظر گرفته شده در زمان مطالعه پروژههای جدید با مسائل مختلف اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، پایداری محیط زیستی و درنهایت فرایندها و استانداردهای روز جهان در مناطق ایجاد این پروژهها همخوانی دارد. در ایران نیز پیشبرد این دیدگاه نیاز صنعت مترقی سدسازی بهحساب میآید، صنعتی که نیاز است پابهپای تحولات روز جهان (ازجمله تغییرات اقلیمی) حساسیتی بهمراتب بیشتر از قبل در جهت ایجاد پروژههای جدید بهمنظور حفظ و حراست از منابع آب و جلوگیری از تضییع سرمایههای سرزمینی، ملی و اجتماعی ایفا کند.
یکی از مباحثی که نیاز است در رابطه با سدهای در دست مطالعه و ساخت کشور به آن پرداخته شود، وضعیت مدیریتی و نحوه پاسخگویی و یا احتمالاً عدم پاسخگویی آنها به نیازهای آینده کشور در حوزه مدیریت منابع آب است. همانطور که در مباحث قبل نیز بحث شد، اکنون بحث ایجاد پروژههای جدید در کشورهای توسعهیافته با حساسیت بیشتری پیگیری میشود. سیاستگذاریهای خاص این دسته از جوامع، آنها را از مدیریت سنتی و بعضاً ناکارآمد منابع آب و ایجاد پروژههای جدید با احتمال اثرگذاری منفی (هرچند حداقلی) بر محیط زیست و سایر حوزههای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بازمیدارد. ازسوی دیگر در عمده کشورهای در حال توسعه بهویژه ایران، ایجاد مخازن و سدهای جدید برای دستیابی به اهداف توسعه سنتی در سدسازی ازجمله تولید انرژی برقآبی، کنترل سیلاب و تأمین آب شرب، همچنان در اولویت و دارای اهمیت است.
جدای از نحوه تأثیرپذیری کشورهای در حال توسعه مانند ایران از شرایط حال حاضر جهان و مرور درسآموختههای فنی و مدیریتی از کشورهای توسعهیافته در زمینه توسعه پروژههای سدسازی، باید یکسری مسائل مهم و اولویتدار جهانی (بهطور خاص بحث تغییرات اقلیمی) مدنظر مدیران و سیاستگذاران کشور قرار گیرد. این مدنظر قرار دادن و اولویت دادن به مسائل روز باید جدای از سیاستهای کلان، ارزیابیهای موافق و مخالف بحث سدسازی و فراتر از منافع فردی، گروهی و سازمانی باشد.
در ایران بهعنوان کشوری با اثرگذاری بالای عوامل اقلیمی و همچنین دخالتهای انسانی در حوزه مدیریت منابع آب (بهعلت قوانین بعضاً ناکافی نظارتی و کنترلی در حوزه انسانی)، باید براساس مبانی معتبری ریسک ایجاد پروژههای جدید و احتمالات پیرامون عملکرد آتی آنها تحلیل، ارزیابی و شفافسازی شود. تغییرات اقلیمی که عمدتاً بهصورت کاهش بارندگی در نقاط مختلف کشور نمایان میشود در بسیاری از موارد بهعنوان عامل اصلی ایجاد نگرانیها پیرامون توسعه پروژههای سدسازی جدید تلقی میشود. عامل مهم بعدی دخالتهای انسانساز است که به روشهای مختلفی ازجمله تغییرات سطح کشت، کشت محصولات با آببری بالا، نقض قوانین اساسی و مقررات حقوقی در حوزه تخصیص و برداشت از منابع آب، تأثیر نهایی خود را بر جریان بالادست سدها و حجم ذخیره مخازن آنها میگذارد [1]. برایند و نحوه اثرگذاری این دو عامل مهم در پژوهشهای پیشین نیز بهصورت خاص بحث و ارائه شده است. در این رابطه، یکی از مفاهیم علمی حول اثرگذاری عوامل اقلیمی و انسانی، تعریف یا مفهوم «آب سراب» است [1]، [2]، [3]. براساس این مفهوم، بهعلت عدم پیشبینی کیفیت و سهم واقعی اثرگذاری عوامل مطرح شده، مقدار زیادی از جریان که در زمان طراحی بهعنوان حجم ذخیره واقعی مخازن در نظر گرفته شده، از دسترس خارج میشود و اصطلاحاً به سراب تبدیل میشود؛ یعنی در سالیان گذشته بهازای مقدار ذخیره مشخصی سدها مطالعه، طراحی و ساخته شدهاند؛ درحالیکه اکنون و در سایه واقعیتها و تغییرات میدانی جدید، این مقدار از آب برای ذخیره کردن وجود ندارد، هرچند که مخزن ذخیره و ساختمان سد مرتبط با آن مقدار از آب ساخته شده است. این مسئله در نگاه نخست حجم هزینه بعضاً قابلتوجهی از اعتبارات مالی، بودجهای و بهکارگیری نیروی انسانی و سایر سرمایههای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را برای حفاظت و بهرهبرداری از مقدار آبی نشان میدهد که دیگر قابل دسترس نیست. علاوهبر این، هزینه هدررفت و اتلاف احتمالی این سرمایهها میتواند درنهایت تأثیرات خود را بهصورت بحرانهای محیط زیستی، تهدید فرصتهای شغلی محلی، وقوع بحرانهای اجتماعی و بعضاً امنیتی ثانویه (مانند نزاعهای احتمالی محلی و فرامحلی) بگذارد. مسائلی که نیاز است با اتخاذ تدابیر مدیریتی و سیاستی اصولی و بهروز، از وقوع آنها و تحمیل هزینههای احتمالی بر کلیت فضای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی کشور پیشگیری به عمل آید.
همانطور که پیشتر نیز به آن اشاره شد، مجریان پروژههای سدسازی جدید باید روند تغییرات هیدرولوژیکی و انسانساز را بهعنوان اصلیترین عوامل دخیل در کاهش احتمالی عملکرد سدها در تمام مراحل پیشرفت پروژههایشان در نظر بگیرند. بررسیها نشان میدهد که تقریباً تمام گستره جغرافیایی کشور به درجات مختلفی از این عوامل متأثر شده و آسیب دیدهاند. نکته مهمتر در ارتباط خاص با پروژههای در دست مطالعه و ساخت، مفهومی با عنوان زمان شکست (زمان وقوع تغییرات در جریان ورودی از بالادست مخازن) است. این نقطه زمانی، نقطه وقوع تغییر و تحولات قابلتوجه در حجم و کمّیت جریان ورودی از بالادست مخازن و پدیدار شدن آب سراب است. بهاینمعنا که در بازههای زمانی پیش از این نقطه (رخداد) زمانی، جریان ورودی به سدها تقریباً مطابق با همان انتظارات طراحان و گروههای مطالعاتی پروژهها بوده است، اما پس از آن تاریخ، حجم جریان ورودی کاهشیافته (پدیدار شدن آب سراب) و جریان ورودی به مخازن دچار تغییر و تحول میشود [1]، [2]، [3].
بررسی حاضر با نگاهی به پروژههای موجود در کشور و وضعیت اثرگذاری تغییرات اقلیمی و دخالتهای انسانی درمییابد که تقریباً 100 درصد پروژههای سدسازی اشاره شده در این بخش از گزارش، چه در فاز مطالعه و چه در فاز ساخت، پس از این نقطه زمانی (زمان شکست) و تغییر و تحولات اساسی وارد مرحله بهرهبرداری میشوند. این جمله به این معناست که سدهای کشور بهصورت کامل و در تمامی حوضهها از تغییرات اقلیمی و مسائل انسانی در مناطق احداثشان تأثیر خواهند گرفت و عملکرد آتی آنها احتمالاً با آسیبها و کاستیهایی همراه خواهد بود. نتایج این تأثیرات و آسیبها عمدتاً بهصورت کاهش حجم ذخیره مخازن و بهتبع آن کاهش جریان خروجی از آنها، کاهش بهرهوری در خدماترسانی به اجزای مختلف و متعدد پاییندست (شامل اکوسیستمها، مصرفکنندگان و بهرهبرداران درنتیجه تحولات مخزن و بالادست) و درنهایت تحتتأثیر قرار گرفتن مشاغل کوچک، صنایع بزرگ و چالشهای محیط زیستی خود را نشان میدهد. لذا باید اضافه کرد که تبعات واقعی، ممکن است فراتر از مسائل و شرایط مربوط به مخزن و پاییندست باشد. ازآنجاییکه پروژههای سدسازی علاوهبر جوانب فنی و مهندسی، دارای دیگر آثار و جنبههای محیط زیستی، اجتماعی، فرهنگی و حتی امنیتیاند، طبعاً تأثیرات کاهش جریان ورودی به مخازن آنها میتواند حوزههای ذکر شده را نیز تحتتأثیر خود قرار دهد. در پروژههایی که بعضاً با ریسک بالای اثرگذاری بر این حوزهها ساخته میشوند، باید حساسیتهای سیاستی، فنی و مدیریتی در مطالعات اولیه و عملیات اجرایی آنها بهشکل خاص و اولویتداری مدنظر قرار گیرد (بهخصوص در پروژههایی که ازلحاظ سهم اثرگذاری عوامل اقلیمی و انسانی دارای مسائل بیشتری هستند).
بااینتفاسیر، توصیه میشود که مباحث مطرح شده بهصورت جامع، علمی، ساختاری و با در نظر گرفتن همه فاکتورهای دخیل و اثرگذار، در نخستین مراحل مطالعات پروژههای جدید مورد بررسی و مطالعه مجدد قرار گیرد. باید علاوهبر آنکه سدی که حداقل توجیهات لازم برای احداث را ندارد؛ نهتنها ساخته نشود، بلکه نتایج مطالعات آن سد بهعنوان مطالعات و آزمونهای مستند، برای بررسیها و کسب تجارب بیشتر در دسترس سیاستگذاران، مدیران، مجامع علمی و فنی قرار گیرد. در صورت رعایت این موازین میتوان به توسعه پایدار و عملکرد با بهرهوری بالا در صنعت سدسازی و مدیریت بهینه منابع آب در این حوزه و در مقیاس ملی امیدوار بود. در ادامه و برای درک بهتر هدف گزارش، مباحثی مرتبط با تعدادی از پروژههای سدسازی در دست مطالعه و ساخت کشور مورد تحلیل و بررسی قرار میگیرد.
براساس مباحث مطرح شده، جدول 1 حاوی اطلاعات مرتبط با تعدادی از پروژههای در دست مطالعه در کشور است که بهطور ویژهای به مفهوم آب سراب و اهمیت لحاظ آن در طراحیها و مطالعات اشاره میکند [3]. براساس جدول 1 که حاوی اطلاعات 6 پروژه سدسازی در دست مطالعه در کشور است، مشخص است که تمام این سدها هرکدام با مقادیر مختلفی کاهش جریان از بالادست را تجربه کردهاند. بهطوریکه از مقدار 15 درصد برای سدهای خرسان 1 و 2 تا مقدار 57 درصد برای سد پاعَلَم، تغییرات تماماً کاهشی در جریان ورودی وجود داشته است. ازلحاظ بیشترین سهم اثرگذاری عوامل طبیعی و انسانی بر جریان ورودی از بالادست برای سدهای در دست مطالعه، سدهای خرسان 1 و 2 به میزان 82/6 درصد از اثرگذاری عامل طبیعی (و بهتبع آن به میزان 17/4 درصد از اثرگذاری عامل انسانی) دچار آسیب و کاهش در جریان ورودی شدهاند. همچنین سد پاعَلَم به میزان 44/8 درصد از اثرگذاری عامل انسانی (و بهتبع آن به میزان 2/55 درصد از اثرگذاری عامل طبیعی) دچار آسیب شده است.
همانطور که پیشتر نیز بحث شد، نکته مهم در این میان سال وقوع تغییرات قابلتوجه در حجم جریان ورودی از بالادست است که پس از آن، حجم جریان دچار کاهش شده است. نکته قابلتأمل این است که تمام سدهای در دست مطالعه اشاره شده در جدول 1، همگی بعد از این زمان تغییرات (زمان شکست) به بهرهبرداری خواهند رسید. برای مثال دو سد در دست مطالعه خرسان 1 و 2، از 25 سال پیش (از سال 1377) حجم آب ورودی آنها دچار آسیب بوده است. بهعبارتی دیگر، ایجاد این سدها در آن محدوده جغرافیایی از منظر کاهش حجم جریان (به میزان 15 درصد پس از سال 1377) و نیز سهم بالای اثرگذاری عامل تغییرات اقلیمی (به میزان 82/6 درصد)، با ریسک کاهش عملکرد و عدم پاسخگویی احتمالی به اهداف پیرامون احداث آنها همراه خواهد بود. سدهایی که زمان بهرهبرداری از آنها فاصله زمانی طولانی و معناداری با زمان استقرار شرایط نرمال در آنها در دهههای گذشته (چه ازلحاظ اقلیمی و چه انسانی) خواهد داشت.
|
سهم تأثیر عوامل انسانی (درصد) |
سهم تأثیر عوامل طبیعی (درصد) |
میزان تغییرات جریان ورودی (درصد) |
وضعیت تخصیص بودجه (در سال 1402 و براساس اعتبار طرحهای تملک داراییهای سرمایهای) |
سال وقوع زمان شکست |
حجم مخزن براساس برآوردها (میلیون مترمکعب) |
نام سد |
ردیف |
|
44/8 |
55/2 |
57- |
× |
1377 |
3127 |
پاعَلَم (استان لرستان) |
1 |
|
17/4 |
82/6 |
15- |
× |
1375 |
2304 |
خرسان ۲ (استان چهارمحال و بختیاری) |
2 |
|
17/4 |
82/6 |
15- |
× |
1375 |
1291 |
خرسان 1 (استان چهارمحال و بختیاری) |
3 |
|
39/7 |
60/3 |
52- |
× |
1386 |
197 |
کارون 2 (استان خوزستان) |
4 |
|
28/1 |
71/9 |
46- |
√ |
1386 |
150 |
ماربر (استان فارس) |
5 |
|
22/2 |
77/8 |
54- |
× |
1386 |
135 |
آبریز (استان کهگیلویه و بویراحمد) |
6 |
مشابه مباحث مربوط به سدهای در دست مطالعه، جدول 2 حاوی اطلاعات مرتبط با تعدادی از پروژههای در دست ساخت در کشور است. قبل از اشاره به جزئیات جدول 2، در مورد تعدادی از پروژههای خاص موجود در این جدول نکاتی قابلبحث است. سدهای بهشتآباد، سازبُن و خرسان 3 (پروژههای مشخص شده با علامت**) پروژههایی هستند که بهرغم پیشرفت فیزیکی و دریافت اعتبار در سالهای گذشته، روند ادامه ساخت و تکمیل آنها بهدلایلی (ازجمله ناکافی بودن مطالعات اولیه، وجود بحثهای موافق و مخالف پیرامون مسائل و تبعات محیط زیستی، وضعیت بعضاً نامشخص روندها و مجوزهای قانونی و ...) متوقف شده و دورنمای تکمیل یا از سرگیری احتمالی ساخت آنها نامشخص است. بهصورتی که برای سد خرسان 3 اعتبار مالی در قانون بودجه سال 1402 نیز تخصیص یافته است. همچنین سدهای چم شیر و هایقر (پروژههای تازه به بهرهبرداری رسیده و مشخص شده با علامت*) و سدهای کهیر، بالا رود و هرات (سدهای در شُرُف بهرهبرداری)، از دیگر پروژههایی هستند که در جدول 2 به آنها اشاره شده است. دلیل اشاره به سدهایی مانند چم شیر و هایقر بهرغم شروع بهرهبرداری از آنها، اشاره به آنها در قانون بودجه سال 1402 و نشان از تخصیص اعتبار جهت تکمیل احتمالی بخشهای باقیمانده از این پروژهها دارد.
براساس جدول 2 که حاوی اطلاعات 38 پروژه سدسازی (در دست ساخت، متوقف شده و تازه به بهرهبرداری رسیده) است، مشخص است که 37 مورد از این سدها هرکدام به مقادیر مختلفی کاهش جریان از بالادست را تجربه کردهاند. بهطوریکه از مقدار 9 تا 87 درصد بهترتیب برای سدهای پل رود و هایقر، تغییرات تماماً کاهشی در جریان ورودی وجود داشته است. ازلحاظ بیشترین سهم اثرگذاری عوامل طبیعی و انسانی بر جریان ورودی از بالادست برای سدهای در دست ساخت، سدهای هراز، شهیدان امیر تیموری (صفارود)، بالاخانلو، باغان و باهوش به میزان 100 درصد از اثرگذاری عامل طبیعی (بدون اثرگذاری عامل انسانی) دچار آسیب و کاهش در جریان ورودی شدهاند. همچنین سد شوریجه به میزان 82/1 درصد از اثرگذاری عامل انسانی (و بهتبع آن به میزان 17/9 درصد از اثرگذاری عامل طبیعی) دچار آسیب شده است.
مشابه مباحث مطرح شده پیرامون زمان شکست در مورد سدهای در دست مطالعه، بحث فاصله زیاد زمان استقرار شرایط نرمال با زمان بهرهبرداری در سدهای در دست ساخت که ممکن است زمان بهرهبرداریشان نزدیکتر باشد نیز صادق است. برای مثال سد شوریجه از سال 1363 (در حدود 39 سال) تحت آسیب ناشی از تغییرات اقلیمی و دخالتهای انسانی بوده است، اتفاقی که برای تمام سدهای دیگر در دست ساخت اشاره شده در جدول 2 هم بهوقوع پیوسته است. ستون چهارم جدول 2 بیانگر سال شروع ساخت پروژههای مذکور در همین جدول است، زمانهایی که مقایسه آنها با زمان شکست پروژهها، حاکی از آن است که 35 مورد از پروژههای در دست ساخت، زمان شروع ساخت آنها بهبعد از زمان شکست یا همان زمان وقوع تغییرات در جریان ورودی از بالادست مخازنشان برمیگردد. درهرصورت، بهعلت فاصله زمانی طولانی شروع بهرهبرداری از این پروژهها تا زمان شکست آنها، درنهایت تمام آنها از اثرگذاری عوامل طبیعی و انسانی در آینده دچار آسیبهای احتمالی خواهند شد.
بررسی حاضر نشان میدهد که تمام 44 مورد پروژه سدسازی اشاره شده در جداول 1 و 2، براساس مبانی علمی، در آینده با ضعف عملکرد مشابه آنچه در تعدادی از سدهای در دست بهرهبرداری کشور قابلملاحظه است، روبهرو خواهند بود [1]، [2]، [3]. البته ناگفته نماند که عدم قطعیتها پیرامون شرایط اقلیمی در آینده بهخصوص در خاورمیانه قابلملاحظهتر بوده و ممکن است وضعیت آتی از شرایطی که در حال حاضر وجود دارد یا تصویری که این بررسی ارائه میدهد، بهتر یا بدتر باشد. نکته دیگر، کیفیت بعضاً نامناسب برخی قوانین موجود و مواردی از خلأهای قانونی در حکمرانی آبی کشور است که در تعدادی از پروژهها موجب غالبتر شدن عامل انسانی در کاهش جریان ورودی به مخازن و تهدید عملکرد و بهرهوری آنها شده است. مسئلهای که بهنظر میرسد کنترل ابعاد آن و چارهاندیشی برای کمتر کردن اثر آن با اعمال یک سازوکار مدیریتی، قانونی و نظارتی کارآمد، نسبت به عامل اقلیمی قابلدسترستر و آسانتر باشد. لذا باید اضافه کرد که در فرایندهای مهندسی همواره منظور کردن شرایط بدبینانه اساس محکمتری در مطالعات و طراحیها دارد. موارد مطرح شده در این بررسی نیز از متعدد فاکتورهایی هستند که نیاز است در بررسیها و مطالعات اولیه احداث پروژههای جدید سدسازی در کشور مورد توجه قرار گیرند تا عملکرد پروژههای جدید تا حد امکان بالاتر رفته و وضعیت توسعه این صنعت در کشور بهینهتر از پیش دنبال شود. مباحث مطرح شده در این بخش از آن جهت که میتواند دید مناسبی در ارتباط با واقعیتهای سرزمینی و میدانی در اختیار مدیران، سیاستگذاران و طراحان بگذارد و آنها را از نحوه عملکرد این سدها در آینده آگاه کند، دارای اهمیت است.
جدول 2. اطلاعات مربوط به زمان شکست، سال شروع ساخت، آخرین وضعیت دریافت اعتبار، میزان سهم فعالیتهای انسانی و عوامل طبیعی در حجم آب سراب و میزان تغییرات جریان ورودی برای تعدادی از مخازن سدهای در دستساخت کشور [3]
|
سهم تأثیر عوامل انسانی (درصد) |
سهم تأثیر عوامل طبیعی (درصد) |
میزان تغییرات جریان ورودی (درصد) |
وضعیت تخصیص بودجه (در سال 1402 و براساس اعتبار طرحهای تملک داراییهای سرمایهای) |
سال وقوع زمان شکست |
سال شروع ساخت |
حجم مخزن براساس برآوردها (میلیون مترمکعب) |
نام سد |
ردیف |
|
25/8 |
74/2 |
35- |
× |
1377 |
1384 |
5159 |
بختیاری (استان لرستان) |
1 |
|
42 |
58 |
65- |
√ |
1386 |
1393 |
2300 |
چم شیر* (استان کهگیلویه و بویراحمد) |
2 |
|
6/6 |
93/4 |
49- |
× |
1386 |
- |
1800 |
بهشتآباد** (استان اصفهان) |
3 |
|
50/4 |
49/6 |
56- |
× |
1377 |
1374 |
1600 |
سازبن** (استان ایلام) |
4 |
|
17/4 |
82/6 |
15- |
√ |
1375 |
1396 |
1185 |
خرسان 3** (استان چهارمحال و بختیاری) |
5 |
|
61/9 |
38/1 |
67- |
√ |
1377 |
1380 |
700 |
استور (شهریار) (استان آذربایجان شرقی) |
6 |
|
0 |
100 |
20- |
√ |
1381 |
1388 |
650 |
هراز (استان مازندران) |
7 |
|
12/2 |
87/8 |
36- |
√ |
1386 |
1391 |
625 |
پارسیان (گورک) (استان فارس) |
8 |
|
49 |
51 |
58- |
√ |
1378 |
1392 |
455 |
چات (چایلی) (استان گلستان) |
9 |
|
20/9 |
79/1 |
47- |
√ |
1385 |
1389 |
384 |
کوهرنگ 3 (استان چهارمحال و بختیاری) |
10 |
|
51/6 |
48/4 |
59- |
√ |
1375 |
1374 |
361 |
ونیار (شهید مدنی) (استان آذربایجان شرقی) |
11 |
|
64 |
36 |
70- |
√ |
1377 |
1392 |
350 |
مشمپا (استان زنجان) |
12 |
|
22/7 |
77/3 |
43- |
√ |
1378 |
1380 |
343 |
کهیر (استان سیستان و بلوچستان) |
13 |
|
70/8 |
29/2 |
77- |
√ |
1378 |
1393 |
280 |
دالکی (استان بوشهر) |
14 |
|
48/4 |
51/6 |
66- |
√ |
1377 |
1396 |
270 |
گابریک (استان هرمزگان) |
15 |
|
41/8 |
58/2 |
54- |
√ |
1374 |
1382 |
230 |
سیازاخ (استان کردستان) |
16 |
|
82/1 |
17/9 |
71- |
√ |
1363 |
1393 |
200 |
شوریجه (استان خراسان رضوی) |
17 |
|
54/1 |
45/9 |
76- |
√ |
1385 |
1377 |
200 |
کوار (میرزای شیرازی) (استان فارس) |
18 |
|
43/4 |
56/6 |
57- |
× |
1377 |
1391 |
183 |
ونک (استان چهارمحال و بختیاری) |
19 |
|
68 |
32 |
67- |
√ |
1375 |
1386 |
182 |
عمارت (استان اردبیل) |
20 |
|
35/8 |
64/2 |
39- |
√ |
1375 |
1384 |
139 |
نمرود (استان تهران) |
21 |
|
12/9 |
87/1 |
9- |
√ |
1374 |
1389 |
132 |
پل رود (استان گیلان) |
22 |
|
68/3 |
31/7 |
77- |
√ |
1381 |
1384 |
131 |
بالا رود (استان خوزستان) |
23 |
|
77/2 |
22/8 |
87- |
√ |
1385 |
1387 |
130 |
هایقر* (استان فارس) |
24 |
| 25/4 |
74/6 |
48- |
√ |
1386 |
1390 |
125 |
بشار (تنگ سرخ یاسوج) (استان کهگیلویه و بویراحمد) |
25 |
|
80 |
20 |
85- |
√ |
1377 |
1389 |
120 |
نهب (استان قزوین) |
26 |
|
43/3 |
56/7 |
40- |
√ |
1379 |
1388 |
120 |
گلورد نکا (استان مازندران) |
27 |
|
48/8 |
51/2 |
64- |
√ |
1385 |
1389 |
113 |
نرگسی (استان فارس) |
28 |
|
0 |
100 |
69- |
√ |
1378 |
1386 |
77 |
شهیدان امیر تیموری (صفارود) (استان کرمان) |
29 |
|
71/1 |
28/9 |
79- |
√ |
1386 |
1399 |
77 |
چناره (استان ایلام) |
30 |
|
44/6 |
55/4 |
43- |
√ |
1377 |
1388 |
65 |
آبسرده (استان لرستان) |
31 |
|
18/7 |
81/3 |
20- |
√ |
1373 |
1392 |
52 |
شفا رود (استان گیلان) |
32 |
|
0 |
100 |
31- |
√ |
1377 |
1391 |
38 |
بالاخانلو (استان قزوین) |
33 |
|
0 |
100 |
48 |
√ |
1370 |
1392 |
32 |
باغان (استان بوشهر) |
34 |
|
60/3 |
39/7 |
74- |
√ |
1386 |
- |
27 |
خیرآباد (استان خوزستان) |
35 |
|
0 |
100 |
70- |
√ |
1384 |
1401 |
24 |
باهوش (استان بوشهر) |
36 |
|
77/8 |
22/2 |
82- |
√ |
1384 |
1388 |
23 |
هرات (خوانسار یزد) (استان یزد) |
37 |
|
52/5 |
47/5 |
69- |
√ |
1386 |
1401 |
21 |
آقبلاغ (گندمان) (استان چهارمحال و بختیاری) |
38 |
*پروژههای سدسازی تازه به بهرهبرداری رسیده
**پروژههای سدسازی متوقف شده
یکی دیگر از بررسیهای صورت گرفته در این گزارش، شرح وضعیت فعلی پروژههای سدسازی در کشور به تفکیک نوع پروژه، اعتبار دریافتی توسط آنها و مبلغ موردنیاز پیشبینی شده (غیرقطعی) برای تکمیل آنها در آینده است. یکی از بررسیهای انجام شده در مرکز پژوهشهای مجلس بیان میکند که بهعلت اهمیت بحث آب در کشور و توجه ویژه به سیاستهای عمرانی و توسعهای مرتبط با این بخش حیاتی کشور، بودجههای مصوب این بخش (فصل منابع آب) از سال 1394 تا 1401، 5/27 برابر شده است. در این راستا، صنعت سدسازی بهعنوان یکی از زیربخشهای مهم فصل منابع آب، از این وضعیت مستثنا نبوده و بودجههای مصوب این بخش نیز در همین بازه زمانی 13/24 برابر شده است [1]. بر همین اساس، بخشی از بررسی حاضر به وضعیت کمّی و بهرهمندی مالی پروژههای جدید سدسازی در کشور پرداخته است.
براساس جدول 3 و با احتساب مقادیر اعتباری بیشتر از 5 میلیون ریال برای بودجه مصوب پروژههای سدسازی، تعداد 101 پروژه دریافتکننده اعتبار (و احتمالاً همگی فعال) در سال 1402 در کشور وجود داشته است [4]. مجموع اعتبار تمام پروژههای سدسازی در کشور در این سال در ردیفهای انتهایی جدول 3 آورده شده که معادل 29/81 درصد کل بودجه فصل منابع آب و 4/63 درصد کل بودجه کشوری (براساس اعتبار طرحهای تملک داراییهای سرمایهای) است. گفتنی است که میزان تغییرات اعتبار کل پروژههای سدسازی در مقایسه با سال قبل از آن یعنی 1401، دارای روندی افزایشی و برابر 20/2 درصد بوده است [1].
از تعداد کل پروژههای آورده شده در جدول 3، چهار پروژه در دست مطالعه و 97 پروژه در دست ساخت است. ستون چهارم جدول 3 مربوط به مقادیر بودجه مصوب سدها در سال 1402 و ستون آخر نیز مربوط به مقادیر بودجه تقریبی و نه واقعی (با عدم قطعیت) مورد انتظار برای تکمیل پروژهها در سالهای آینده است. براساس جدول 3، بیشترین مقادیر بودجه مورد انتظار برای تکمیل پروژهها، بهترتیب مربوط به تکمیل مطالعات و اجرای زیرساختهای سد پالنگان (برای پروژههای در دست مطالعه) و ساختمان سد تنگ معشوره (برای پروژههای در دست ساخت) است. در اینجا نکته حائز اهمیت بازه زمانی نامشخص برای تکمیل پروژهها و بهرهبرداری از آنها در آینده است، به این صورت که با افزایش زمان مطالعه و ساخت پروژهها، وضعیت برآورد شاخصهای مؤثر اقلیمی و انسانی (اشاره شده در بخش قبل) نیز با ابهام و عدم قطعیتهای بیشتری همراه خواهد بود. البته براساس ستون مقادیر بودجه مورد انتظار برای تکمیل پروژهها، پروژههای ردیف 99 تا 109 (با اعتبار بین 0 تا حداکثر 35 میلیون ریال) میتوانند بهعنوان پروژههای احتمالاً تکمیل شده (مانند ساختمان سد کوچری) یا متوقف شده (مانند ساختمان سد نازلو) بهحساب آیند.
همانطور که مشخص است، تعداد 35 پروژه مذکور در جدول 3 که در جداول 1 و 2 نیز به آنها اشاره شده است، هماکنون با آسیبهای ناشی از تغییرات اقلیمی و عوامل انسانی همراه بوده و وضعیت ادامه این پروژهها، برآوردهای مالی آتی (عمدتاً تخمینی و احتمالاً کمتر از نرخهای روز) و مهمتر از همه عملکرد نهایی آنها در مدیریت و حفاظت از منابع آب با ابهامات و چالشهایی همراه است. نکته دیگر اینکه، بررسیهای صورت گرفته در این گزارش صرفاً براساس مبانی علمی و برآوردهای مالی در دسترس است، درحالیکه جزئیات بیشتر این پروژهها (ازلحاظ مالی، فنی و ...) که در دست مجریان و مدیران مربوطه است، حاوی مسائل و مستندات بیشتری است که نیاز است بهطور خاص برای هر پروژه و بهتناسب شرایط جغرافیایی، اقلیمی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی متناسب با آن پروژه بررسی و تحلیل جامع شود. این نوع از بررسی جامع میتواند از منظر مقاصد مدیریتی و فنی، شرایط مناسبی را برای بهبود پروژههای سدسازی آتی و اقدامات بهینه و کارآمد متناسب با واقعیات روز کشور و منطقه فراهم آورد.
|
بودجه پیشبینی سالهای بعد |
بودجه مصوب سال 1402 |
عنوان پروژه |
نوع پروژه |
ردیف |
|
323,154 |
5,000 |
تکمیل مطالعات و اجرای زیرساختهای سد پالنگان |
در دست مطالعه |
1 |
|
300,000 |
300,000 |
مطالعه و اجرای سدهای دربند و قره دانلو- خراسان شمالی |
2 |
|
|
216,912 |
70,000 |
تکمیل مطالعات و احداث زیرساختهای سد بلبر |
3 |
|
|
17,166 |
10,005 |
تکمیل مطالعات و اجرای زیرساختهای سد ماربر و سامانه انتقالآب |
4 |
|
|
|
|
|
|
|
|
102,841,496 |
1,050,000 |
ساختمان سد تنگ معشوره (به نسبت 10 درصد منابع عمومی و 90 درصد سایر منابع) |
در دست ساخت |
5 |
|
37,624,488 |
700,000 |
سد مخزنی چناره |
6 |
|
|
36,101,107 |
400,000 |
ساختمان سد هراز |
7 |
|
|
26,908,422 |
200,000 |
ساختمان سد و شبکه آبیاری و زهکشی چات (چایلی) |
8 |
|
|
23,125,896 |
50,000 |
ایجاد سد مخزنی لاسک |
9 |
|
|
20,239,491 |
400,000 |
احداث سد مخزنی و شبکه آبیاری و زهکشی گدارخوش |
10 |
|
|
20,030,125 |
500,000 |
ساختمان سد و شبکه آبیاری و زهکشی هواسان (به نسبت 62 درصد منابع عمومی و 38 درصد سایر منابع) |
11 |
|
|
18,356,533 |
1,350,000 |
ساختمان سد کوار |
12 |
|
|
18,294,603 |
1,000,000 |
ساختمان سد گلورد و زارم رود |
13 |
|
|
15,782,587 |
750,000 |
ساختمان سد گرین |
14 |
|
|
15,750,566 |
700,000 |
ساختمان سد خرم رود |
15 |
|
|
15,745,658 |
200,000 |
ساختمان سد خیرآباد |
16 |
|
|
15,706,936 |
700,000 |
سد مخزنی تنگ سرخ بشار (به نسبت 45 درصد منابع عمومی و 55 درصد سایر منابع) |
17 |
|
|
15,314,563 |
900,000 |
ساختمان سد مخزنی گیوی و شبکه آبیاری و زهکشی |
18 |
|
|
15,263,200 |
1,100,000 |
ساختمان سد میمه و شبکه آبیاری و زهکشی |
19 |
|
|
14,845,725 |
2,250,000 |
ساختمان سد مخزنی دالکی |
20 |
|
|
14,666,920 |
600,000 |
ساختمان سد سیکان |
21 |
|
|
14,624,341 |
60,000 |
ساختمان سد شهید بروجردی و شبکه آبیاری و زهکشی |
22 |
|
|
14,230,162 |
1,000,000 |
ساختمان سدهای ماشکید علیا و سفلی |
23 |
|
|
13,965,235 |
1,950,000 |
ساختمان سد آزاد و سامانه انتقال و آبرسانی به شهرهای قروه و دهگلان |
24 |
|
|
13,512,494 |
1,150,000 |
ساختمان سد نسا و آبرسانی به شهرهای بم، بروات، فهرج، ریگان و نرماشیر |
25 |
|
|
13,207,235 |
500,000 |
ساختمان سد مراش |
26 |
|
|
12,890,062 |
500,000 |
ساختمان سد صفارود |
27 |
|
|
12,629,765 |
400,000 |
ساختمان سد شصت کلاته |
28 |
|
|
12,002,392 |
1,300,000 |
ساختمان سد کهیر و بندهای زود بازده مهار آبهای منتهی به دریا روی رودخانه باهوکلات |
29 |
|
|
11,240,099 |
800,000 |
ساختمان سد ژاوه و سامانههای انتقال |
30 |
|
|
11,222,730 |
650,000 |
ساختمان سد گرمی چای |
31 |
|
|
11,093,856 |
1,100,000 |
ساختمان سد نرگسی |
32 |
|
|
10,639,550 |
900,000 |
ساختمان سد پل رود |
33 |
|
|
10,599,904 |
300,000 |
سد لاستیکی آقدکش |
34 |
|
|
10,125,363 |
1,500,000 |
ساختمان سد و تونل سوم کوهرنگ |
35 |
|
|
9,500,000 |
2,500,000 |
ساختمان سد و نیروگاه خرسان 3 |
36 |
|
|
9,161,682 |
800,000 |
ساختمان سد آبسرده |
37 |
|
|
8,869,552 |
250,000 |
ساختمان سد فینسک |
38 |
|
|
8,128,066 |
800,000 |
ساختمان سد هایقر |
39 |
|
|
8,013,182 |
1,700,000 |
ساختمان سد نرماب، احداث تصفیهخانه، ایستگاه پمپاژ و خط انتقال آب شرب شهرها و روستاهای شرق استان گلستان |
40 |
|
|
7,083,237 |
700,000 |
ساختمان سد و شبکه آبیاری و زهکشی شوریجه |
41 |
|
|
6,692,406 |
500,000 |
ساختمان سد بلوبین |
42 |
|
|
6,663,624 |
500,000 |
ساختمان سد قشلاق علیا |
43 |
|
|
6,343,720 |
850,000 |
ساختمان سد بالاخانلو (به نسبت 46 درصد منابع عمومی و 54 درصد سایر منابع) |
44 |
|
|
6,276,731 |
100,000 |
ساختمان سد ونیار (شهید مدنی) |
45 |
|
|
6,272,982 |
170,000 |
ساختمان سد گابریک |
46 |
|
|
5,479,766 |
320,000 |
احداث سد تراز لالی مسجد سلیمان |
47 |
|
|
5,424,114 |
50,000 |
ساختمان سد گاوی و شبکه آبیاری و زهکشی |
48 |
|
|
5,111,400 |
1,200,000 |
ساختمان سد استور |
49 |
|
|
4,860,000 |
500,000 |
احداث سد مخزنی سقاوه (70 درصد از محل بودجه عمومی دولت و 30 درصد سرمایهگذاری بخش خصوصی) |
50 |
|
|
4,693,173 |
400,000 |
ساختمان سد دشت پلنگ |
51 |
|
|
4,230,851 |
1,700,000 |
ساختمان سد عمارت و شبکه آبیاری و زهکشی |
52 |
|
|
4,134,931 |
300,000 |
احداث سد مخزنی سجادرود |
53 |
|
|
3,808,691 |
300,000 |
ساختمان سد و تونل کاکارضا |
54 |
|
|
3,776,261 |
400,000 |
ساختمان سد نهب |
55 |
|
|
3,667,445 |
200,000 |
ساختمان سد غازان و شبکه آبیاری و زهکشی |
56 |
|
|
3,011,885 |
700,000 |
ساختمان سد گاران و شبکه آبیاری و زهکشی و آبرسانی به مریوان |
57 |
|
|
2,963,960 |
300,000 |
ساختمان سد مخزنی باغان |
58 |
|
|
2,895,325 |
50,000 |
ساختمان سد و شبکه آبیاری و زهکشی گرده بین |
59 |
|
|
1,759,600 |
700,000 |
ساختمان سد نمرود |
60 |
|
|
1,492,720 |
2,800,000 |
ساختمان سد خداآفرین و قیزقلعه سی و شبکه آبیاری و زهکشی |
61 |
|
|
1,465,614 |
450,000 |
ساختمان سد کبوتر لانه |
62 |
|
|
1,455,592 |
300,000 |
ساختمان سد شفارود |
63 |
|
|
1,265,346 |
50,000 |
ساختمان سد سرنی و سامانه انتقال و تصفیهخانه |
64 |
|
|
1,168,456 |
300,000 |
ساختمان سد و نیروگاه چم شیر - فاینانسی |
65 |
|
|
1,112,472 |
550,000 |
ساختمان سد و شبکه آبیاری و زهکشی شرفشاه |
66 |
|
|
977,326 |
500,000 |
ساختمان سد مخزنی هرات و شبکه آبیاری و زهکشی |
67 |
|
|
973,126 |
1,000,000 |
ساختمان سد بالا رود |
68 |
|
|
962,835 |
900,000 |
ساختمان سد سیلوه و شبکه آبیاری و زهکشی |
69 |
|
|
954,995 |
100,000 |
ساختمان سد هشتچین و سامانه انتقال آب |
70 |
|
|
772,858 |
700,000 |
احداث سد مخزنی دیلمان |
71 |
|
|
769,463 |
80,000 |
ساختمان سد زیبا محمد و شبکه آبیاری و زهکشی (به نسبت 46 درصد منابع عمومی و 54 درصد سایر منابع) |
72 |
|
|
767,511 |
250,000 |
ساختمان سد حوضیان |
73 |
|
|
710,330 |
100,000 |
ساختمان سد مشمپا |
74 |
|
|
640,906 |
800,000 |
تکمیل ساختمان سد و شبکه آبیاری و زهکشی سیازاخ |
75 |
|
|
622,625 |
5 |
احداث سد گردنه خاکی سمیرم |
76 |
|
|
620,127 |
200,005 |
سد تنگ سرخ شیراز با مشارکت 50 درصدی بخش غیردولتی |
77 |
|
|
580,819 |
700,000 |
ساختمان سد شهری کور و شبکه آبیاری و زهکشی |
78 |
|
|
530,250 |
700,000 |
ساختمان سد بابا حیدر |
79 |
|
|
473,390 |
400,005 |
ساختمان سد آقبلاغ |
80 |
|
|
459,606 |
20,000 |
ساختمان سد صیدون و آبریز |
81 |
|
|
455,459 |
110,000 |
ساختمان سد بلطاق |
82 |
|
|
429,862 |
200,000 |
ساختمان سد البرز و کسیلیان |
83 |
|
|
429,598 |
400,000 |
ساختمان سد پیغام چای و سد حاجیلارچای ورزقان |
84 |
|
|
400,000 |
650,000 |
ساختمان سد کمندان |
85 |
|
|
392,157 |
400,000 |
ساختمان سد و شبکه آبیاری و زهکشی تاج امیر لرستان |
86 |
|
|
300,000 |
250,000 |
ساختمان سد زمکان و شبکه آبیاری و زهکشی |
87 |
|
|
300,000 |
200,000 |
احداث سد خاکی عالی محمود و شبکه پایاب |
88 |
|
|
200,000 |
600,000 |
ساختمان سد چشمه عاشق و شبکه آبیاری و زهکشی |
89 |
|
|
200,000 |
400,000 |
ساختمان سد گلمندره |
90 |
|
|
200,000 |
250,000 |
سد خاکی بش قارداش |
91 |
|
|
151,171 |
10,000 |
احداث سد پارسیان (گورک) (15 درصد منابع عمومی و 85 درصد سایر منابع) |
92 |
|
|
100,000 |
550,000 |
احداث سد باهوش و شبکه آبیاری و زهکشی |
93 |
|
|
50,000 |
50,000 |
ساختمان سدهای قره چای و زرین گل |
94 |
|
|
48,827 |
5,000 |
سد مخزنی الان |
95 |
|
|
34,336 |
5 |
ساختمان سد و شبکه آبیاری و زهکشی کلکُش |
96 |
|
|
6,633 |
5 |
مطالعه و اجرای ساختمان سد مخزنی بیستون و تأسیسات وابسته |
97 |
|
|
4,049 |
5 |
ساختمان سد و نیروگاه سردشت |
98 |
|
|
35 |
5 |
ساختمان سد گراتی |
99 |
|
|
35 |
100,005 |
ساختمان سد مروست و شبکه آبیاری و زهکشی |
100 |
|
|
30 |
100,005 |
ساختمان سد سردشت |
101 |
|
|
30 |
5 |
افزایش ارتفاع ساختمان سد دز |
102 |
|
|
30 |
100,005 |
ساختمان سد شیرین آب |
103 |
|
|
30 |
5 |
سد مخزنی نی شهر خمین با مشارکت 50 درصدی بخش غیردولتی |
104 |
|
|
0 |
5 |
ساختمان سد نازلو |
105 |
|
|
0 |
90,000 |
ساختمان سد کوچری و تونلهای انتقال آب از سرشاخه دز |
106 |
|
|
0 |
250,000 |
ساختمان سد و شبکه آبیاری و زهکشی امیرآباد- رمشت |
107 |
|
|
0 |
300,000 |
احداث سدهای لاستیکی دهنه سر، فخرآباد، انبار سر و پهلوان بست |
108 |
|
|
0 |
200,000 |
ساختمان سد و شبکه آبیاری و زهکشی عنبران |
109 |
|
|
57,450,030 |
جمع کل بودجه سدسازی* (برای 101 پروژه سدسازی از تعداد کل 109 پروژه ذکر شده در قانون بودجه سال 1402) |
|||
|
4/63 |
درصد بودجه سدسازی از کل بودجه کشوری |
|||
|
192,712,875 |
جمع کل بودجه منابع آب در سال 1402 |
|||
|
29/81 |
درصد بودجه سدسازی از کل بودجه منابع آب |
|||
|
1,239,026,351 |
جمع کل بودجه کشوری در سال 1402 |
|||
|
15/55 |
درصد بودجه منابع آب از کل بودجه کشوری |
|||
* براساس اعتبار طرحهای تملک داراییهای سرمایهای و صرف شده در بخشهای احداث ساختمان سد (در برخی موارد دارای اعتبار مشترک با پروژههای انتقال آب و شبکه آبیاری و زهکشی)، تکمیل مطالعات و اجرای زیرساختهای سد و افزایش ارتفاع ساختمان سد.
صنعت سدسازی در ایران و در سالیان اخیر جزء صنایع پیشرو و مترقی بوده است. بومی شدن مبانی علمی و فنی و سیاستهای کلان پیرامون توسعه کمّی این صنعت در نقاط مختلف کشور، موجب شده این حوزه به یکی از حوزههای با درجه تمرکز و اهمیت بالا در کشور بدل شود. ازآنجاییکه برای هر صنعت و حوزهای از علم و فناوری نقاط قوت و ضعفی قابلتصور است، صنعت سدسازی نیز از این قاعده مستثنا نیست. در سالیان اخیر در ایران و جهان دیدگاههای مختلفی اعم از موافق و مخالف در ارتباط با توسعه این صنعت شکل گرفته است. فراتر از موارد متعدد توجیهات هر دو دیدگاه، مسائل میدانی واقعی و واقعیتهای سرزمینی است که بحث توسعه در این صنعت را تحتتأثیر قرار میدهد.
در کشورهای در حال توسعه مانند ایران میل به ایجاد منابع بیشتر انرژی تجدیدپذیر و در رأس آنها انرژی برقآبی، لزوم توسعه سامانههای تأمین آب شرب، صنعت و کشاورزی و همچنین کنترل سیلابهای مخرب (بهعنوان یکی از پیامدهای تغییرات اقلیمی)، نیاز به مطالعات بیشتر و توسعه سدهای جدید را در بسیاری از موارد اجتنابناپذیر کرده است. ازسوی دیگر بحث تجربه کشورهای توسعهیافته هستند که در کاهش روزافزون میل به ایجاد سدهای جدید و پروژههای برقآبی (با تمرکز بر منابع جایگزین تولید انرژی تجدیدپذیر) در راستای حمایت هرچه بیشتر از محیط زیست و سایر حوزههای تأثیرپذیر تلاش میکنند.
واقعیت مهم و چالشبرانگیز پیشروی سدهای جدید بهخصوص در ایران، بحث تغییرات وسیع اقلیمی در مقیاس ملی و افزایش سهم دخالتهای عمدتاً غیرقابلکنترل انسانی (حداقل با زیرساختهای فنی، قانونی و مدیریتی موجود) در حوضههای آبریز مختلف و اکوسیستمهای رودخانهای کشور است. مسئلهای که تجربه عملکرد سدهای در دست بهرهبرداری کشور نشان میدهد که تا حد قابلتوجهی جدی بوده و ممکن است طرحهای پیشرو را از لحاظ عملکرد با ابهامات و عدم قطعیتهای بیشتری روبهرو کند.
بررسی حاضر حاوی یک دید کلی و شفاف در ارتباط با تأثیر این دو عامل مخرب بر پروژههای جدید و نامناسب بودن مقیاس زمانی بهرهبرداری از پروژههای در دست مطالعه و ساخت کشور براساس مبانی علمی و تجربه عملکرد سدهای در دست بهرهبرداری است. موضوعی که نیاز است در یک سازوکار ملی به جوانب مختلف و مباحث گسترده پیرامون آن رسیدگی شود. در این بخش از گزارش حاضر پیشنهادها و چهارچوبهای مدیریتی خاصی برای رویارویی با این بحران محتمل، یعنی کاهش عملکرد و بهرهوری سدهای در دست مطالعه و ساخت کشور در آینده و همچنین ارزیابی مدیریتی آنها مطرح میشود. این پیشنهادها میتواند مکملی برای دیگر تصمیمات مدیریتی و سیاستی کارآمد حول این حوزه صنعتی مهم کشور باشد.